مۇسىرەپوۆتىڭ سۇيىكتى اكتريساسى – جامال جالمۇحامەتوۆا

بۇكىل اكتريسا اتاۋلىعا ارمان بولىپ, تالاي بۋىننىڭ «مەن» دەگەن مولدىرەگەن حاس سۇلۋىن ء«بىر ويناسام-اۋ» دەپ وزىنە ىنتىزار ەتىپ تەلمىرتكەن, بىرىنە باعىنىپ, بىرىنە كولەڭكەسىن دە كورسەتپەي كەتكەن باياندى ويناپ, ء«نومىرى ءبىرىنشى» اتالىپ تاريحتا قالسا, ونىڭ شىنىندا دا تەگىن ءارتىس بولماعانى عوي دەگەن وي كەلدى. بۇل از بولسا, ادەبيەت پەن ونەرگە كەلگەندە اسا تالعامپاز, كىر­پياز جازۋشى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزى جامال­دى «مەنىڭ سۇيىكتى اكتريسام!» دەپ, «كوپ باياننىڭ» ىشىنەن جامال ويناعان باياندى الابوتەن اسا جوعارى باعالاعان.

قارا كوزىلدىرىكتىڭ ار جاعىنان سۇقتانا قاراعاندا, ساحنانىڭ اسىلى مەن جاسىعىن ءبىر دەمدە جازباي تانيتىن مۇسىرەپوۆتەي قازاقتىڭ ۇلكەن ەستەتىن تاڭىرقاتىپ, ونەرى­مەن مويىنداتقان جامال جالمۇحا­مەتوۆا­نىڭ كىم بولعانى ءبىزدى شىنىندا دا قىزىقتىردى. ماقتاۋ سوزبەن ما­پە­لە­نىپ وسكەن تالانت كەيىنگىلەردىڭ دە ماق­­تانىشى بولۋى كەرەك ەدى عوي, ەسىمى ەلەۋسىزدەۋ قالىپ كەتسە, مۇنىڭ نە سى­رى بار؟ جان-جاقتان اكتريسا تۋرالى مالى­مەت, دەرەك قاراستىرىپ كوردىك. تەاتر مۋزەيىن­دە تەك سۋرەتتەرى عانا ساقتالعان. بار انىق­تاعانىمىز, ول 1917 جىلى كوكشە­تاۋ وبلىسى, ايىرتاۋ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1938 جىلى ماسكەۋدەگى ا.ۆ.لۋنا­چار­سكي اتىنداعى مەملەكەتتىك تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنىڭ قازاق ستۋدياسىن بىتىرگەن.

اكتەردىڭ قارىمى ول ويناعان بەينە­لەردىڭ سالماعىنان بىلىنەدى. ج.جال­مۇحامەتوۆا اجار («اباي»), بايان («قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»), ەڭلىك («ەڭلىك – كەبەك»), ءمورجان («قاراگوز»), ءمارزيا («اقان سەرى – اقتوقتى»), قارلىعاش («قوبىلاندى»), الما («ميلليونەر»), ايشا («انا-جەر-انا»), ناتاليا («ۆاسسا جەلەزنوۆا»), پامەلا («پامەلا جيرو»), قۇرالاي («دەلەگات دانيار»), قىمبات («قۇداعي كەلىپتى») سەكىلدى اكتريسا تابىسىن ۇستەمەلەيتىن كەسەك رولدەردى وينا­عانىنا قاراعاندا, رەجيسسەرلەر دە ونىڭ شەبەر­لىگىنە سەنىم ارتقان. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ج.جالمۇحامەتوۆا ەلىمىزدىڭ باس تەاترىندا ءۇزىلىسسىز-ۇزدىكسىز جيىرما جىلدان اسا باس رەجيسسەر بولعان كسرو حالىق ءارتىسى ءا.مامبەتوۆتىڭ دە ايرىقشا قۇرمەتتەگەن اكتريسالارىنىڭ ءبىرى. ەكىنىڭ ءبىرى جالىنان ۇستاي الماي­تىن رولدەردى ج.جالمۇحامەتوۆاعا ۇسىن­عانى­نا قاراعاندا, كىلتىن تاباتىنىنا, ۇتىمدى دەتالدارمەن كوركەيتىپ كور­سە­تەرىنە كۇمان كەلتىرمەگەن.

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى بيكەن ريموۆانىڭ «ونەردەگى ونەگەلى ومىرلەر» دەگەن كىتابىندا ءسابيرا مايقانوۆاعا ارناپ جازعان حاتىنىڭ ىشىندە ج.جالمۇحامەتوۆا تۋرالى مىنانداي جولدار بار: «ول كەزدە ءبىز بوس كەزىمىزدە ءبىرىمىزدىڭ ويىنىمىزدى ءبىرىمىز قاراپ كورىپ ءجۇرىپ, بىرگە جىلاپ, بىرگە ك ۇلىپ ءجۇرىپ ۇيرەنەتىنبىز. راقيانىڭ (قويشىباەۆا) زەرەسى, جامالدىڭ (جال­مۇحامەتوۆا) توعجانى عاجاپ بولۋشى ەدى عوي. ەسىڭدە مە, مويىناعاشپەن ەكى شەلەك سۋدى كوتەرىپ كەلە جاتىپ جامال – توعجان, ابايدىڭ «تاتيانا» ءانىن تىڭداپ تۇراتىن كورىنىسى, جامالدىڭ – «مۇنى ايتقان اباي عوي, تەك اباي عوي!» – دەگەن ەكى-اق اۋىز ءسوزدى سونشالىقتى ءبىر تەرەڭ تەبىرەنىسپەن ايتقانى, ەرەكشە ءبىر سازدى, شەرلى دە تراگەديالىق ءۇنى ساحنانى كەرىپ كەتۋشى ەدى» دەسە, تاعى ءبىر تۇسىندا: «شاقاڭنىڭ (شاحمەت قۇسايىنوۆتى ايتادى – اۆت.) 70 جىلدىعىندا «الدار كوسە» سپەكتاكلىندە ءوزىڭ باستاپ ءسابيت, راحيليا, اتايبەك, ءاشىرالى, جامال, تاڭات بار, ءبىر جاساپ قايتقانىمىز. ەسىڭدە مە, سىرىمبەت تاۋىنىڭ ۇستىنە بيىكتە داستارقان جايىپ, ەت پەن قىمىز ءىشىپ, اكىمى تاتكەن بار, كەلىنشەگىمەن جامالعا «سىرىمبەتتى» ايتقىزىپ, جاعالاي اقان اندەرىن شىرقايتىنىمىز» دەپ ەسكە الادى. مىنە, بيكەن اپامىزدىڭ وسى كىتابى دا جامال جالمۇحامەتوۆانىڭ عاجاپ مۋزىكالىق دراما اكتريساسى بولعانىن مەڭزەيدى.

ج.جالمۇحامەتوۆا ويناعان سپەكتاكل­دەردى كوزىمىزبەن كورمەگەن سوڭ, ءبىر ۇجىمدا ەڭبەك ەتىپ, ءبىر ساحنادا ونەر كورسەت­كەن ارىپتەسى ءسابيت ورازباەۆ پەن ءسالي­حا قوجاقوۆادان سىر سۋىرتپاقتادىق. البەت­تە, «قايران, جامال اپام...» دەپ قامىعىپ وتىرىپ ءسوز باستاۋ ول كىسىلەردىڭ قاشانعى ادەتى. باقساق, تالانتتاردىڭ ماڭدايىنا جازىلاتىن اۋىر تاعدىر جامال اپايدى دا اينالىپ وتپەگەن ەكەن.

ءسابيت ورازباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى: «جامال اپا تەاترىمىزدىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسقان, سوناۋ سوعىستان بۇرىن-اق العاشقى تالانتتاردىڭ لەگىمەن كەلىپ, ساحنانىڭ ءسانىن كەلتىرگەن ارتيستكا ەدى. ول كىسى ءبىز تەاترعا كەلمەي تۇرعاندا كوپتەگەن رولدەر ويناعان ەكەن. سونىڭ ىشىندە, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىندا» باياندى ويناپ, «كلاسسيك قالامگەردى ايتپاعاندا, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ سىندى قىراعى كوز سىنشىلاردىڭ وزىنە ماقتاۋ ءسوز ايتۋىنا ءماجبۇر ەتكەن اكتريسا» دەپ ءبىز كەلگەندە جۇرت اڭىز ەتىپ ايتىپ جۇرەتىن. كەيىن قانشاما باياندار وينالدى, بىراق ءبارى دە «وي, شىركىن, ءبارىبىر ءبىزدىڭ جامال اپايدىڭ بايانىنا جەتپەيدى-اۋ» دەيتىن. ءبىز دە قىزىعۋشىلىق بىلدىردىك. بىراق ول كەزدە بۇگىنگىدەي جازىپ الاتىن قۇرال دا, ءتۇسىرىپ الاتىن تەحنيكا دا جوق, كەيىنگىلەر كورە الماعان كۇيى ول بەينە سول ۋاقىتتىڭ قاتپارىندا قالىپ قويدى. كەيىن «بەۋ, قىزدار-ايدا» ميليتسيونەردىڭ ءرولىن وينا­عاندا, بۇل كىسى كومەديالىق اكتريسا ەكەن عوي دەپ ويلاپ قالعانىم دا ەسىمدە. سەبەبى ءوزى دە ومىردە وتە اڭعال ادام ەدى. نە ايتساڭ دا سەنىپ, «اپىر-اي, ءا» دەپ اۋزى اڭقيىپ تۇرىپ قالاتىن. بالا سەكىلدى اڭقاۋلىعىن قىزىق كورىپ, اپامىزعا ءازىل ايتقىمىز كەلىپ تۇراتىن. جارىقتىق سەنىپ قالاتىن دا, وتىرىك ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن بۇرتيىپ, «مەن بۇعان سەنىپ تۇرسام» دەپ قولىن ءبىر سەرمەپ كەتىپ قالاتىن. اپاممەن گاسترولگە كوپ شىقتىق. «جەلەزوسى كوپ» دەپ قويىپ, قىرشىلداتىپ الما جەگەندى جاقسى كورەتىن. بىراق سول تەمىردىڭ دە پايداسى تيگەن بولۋى كەرەك, اپام قانداي قيىندىق كورسە دە قاجىماي, شيەتتەي بالا-شاعاسىن جالعىز ءوزى باعىپ, سەكسەننەن اسىپ, توقسانعا جۋىقتاپ بارىپ قايتىس بولدى. وتە قاراپايىم ادام ەدى. ول كىسىنىڭ ءۇنى جۇرەككە بايلاۋلى تۇرعانداي اسەر بەرەتىن. ۇنىندە كەرەمەت اۋەز, ەرەكشەلىك بار ەدى. جالپى, تەاتر مەن كينو ونەرىندە ءۇنىڭ, داۋىسىڭ ادەمى بولسا, ول اكتەردىڭ جارتى باقىتى بولىپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ داڭق-اتاعىنىڭ جارتىسىن داۋىسى قامتاماسىز ەتىپ بەرەدى. جامال اپام سونداي داۋىستىڭ يەسى ەدى. ءان سالعاندا ءتىپتى وركەشتەنىپ شىعا كەلەتىن. حابيبا ەلەبەكوۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, بيكەن ريموۆا, گۇلزيپا سىزدىقوۆا اپالارىممەن ەتەنە جاقىن ارالاستى. اسىرەسە, گۇلزيپا سىزدىقوۆا ەكەۋى مۇڭداس بولدى. ونەرى دەڭگەيلەس ادامداردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ وگەيلىك سەزىندى. مۇنىڭ ءبارى اكتەردىڭ ىشكى قايشىلىعىن قالىڭداتا تۇسەتىن قاتپارلى دەرت. ەكەۋى دە تەاتردىڭ ەسىگىن قاتتى جاۋىپ كەتتى. سودان كەيىن قايتىپ اشپادى. ساحنالاس اپكەلەرى قانشا شاقىرسا دا يىلمەدى, سىڭلىلەرى جالىنسا دا جىبىمەدى. ۇلكەن ونەر وكپەسىز بولا ما, ءومىر بويى تەاتر دەپ عۇمىر كەشكەندە, ريزاشىلىقپەن ەمەس, رەنىشپەن كەتۋ ونەر ادامى ءۇشىن اۋىر سوققى عوي...»

ءساليحا قوجاقوۆا, قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى: «جامال اپاي ع.مۇسىرەپوۆتىڭ سۇيىكتى اكتريساسى بولدى. بۇل سول كەزدىڭ كۋاسى بولعان ادامنىڭ بارىنە بەلگىلى شىندىق. شىنىندا دا, جامال اپايدىڭ ىشىندە مول قازىنا جاتاتىن. تالانتىن سان قىرىنان اشىپ كورسەتەتىن, ويناعان سايىن رولىنە جاڭا­لىق قوسىپ وتىراتىن. ول كىسىنىڭ بار جازىعى تاعدىرىنىڭ كىل مىقتىلارمەن تۋرا كەلگەندىگىندە عانا شىعار. 1970 جىل­دارى جامال اپانىڭ ەلۋدىڭ ىشىنە كىر­گەن شاعى. بۇل جاستاعى اكتريسالاردا باستى ءرول بولا بەرمەيدى, كوبىنە بايبىشە مەن انالاردى, قوسالقى رولدەردە جۇرەدى. بىراق ءبىر كەرەمەتى, سول كىشكەنتاي عانا ەپيزودتىق ءرولىن باستى رولگە بەرگىسىز ەتىپ ويناپ شىعاتىن. مەنىڭ جولداسىم ەسبولعان جايساڭباەۆ ەكەۋى تۇيمەدەي ءرولدى تۇيەدەي ەتىپ, تاۋداي بەينە جاساپ شىعارۋدىڭ شەبەرى ەدى جانە بۇل تەاترداعى ساناۋلى اكتەرلەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن. ش.ايتماتوۆتىڭ «انا-جەر-انا» سپەكتاكلىندە تولعانايعا كەلىپ ءۇش بالاسىنىڭ قازا تاپقانىن ەستىرتەتىن ساحناسى بار. سونداعى ايشانىڭ رولىن­دەگى جامال اپامنىڭ جوقتاۋ ايتىپ, ساح­نانىڭ قاراڭعى تۇكپىرىنەن بەرى قاراي زارلاپ كەلە جاتقان داۋىسى ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ, دەنەڭدى تۇرشىكتىرىپ, توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزاتىن. ول كىسى دارا داۋىستىڭ يەسى ەدى. ويناعان ءرولىنىڭ ءبارى ماڭىزدى بولىپ شىعاتىن, قاي-قايسىسى دا ەستە قالاتىن. الدىمەن سوناۋ گوركي مەن دزەرجينسكي كوشەسىندەگى اكتەرلەر تۇرعان ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە تۇردى, كەيىن 8 ىقشاماۋداننان ءۇش بولمەلى پاتەر الدى. ەكەۋىندە دە جامال اپايمەن كورشى تۇردىق. سۇلۋلىق سۇيەگىنە سىڭگەن اكتريسا ەمەس پە, قارتايعان شاعىندا ەسىگىنىڭ الدىنا شىقسا دا شاشىنا بيگۋدي سالىپ, ايناعا ءبىر قاراپ الىپ شىعاتىن. دينا دەگەن جالعىز قىزى جاستاي قايتىس بولىپ, باۋىر ەت بالاسىنىڭ قايعىسى اپايعا اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. ەسىگىنىڭ الدىندا شايقالا باسىپ, زار ارالاس مۇڭلى داۋىس­پەن اقىرىن عانا ىڭىلداپ ءان ايتىپ جۇرە­تىن بەينەسى كوز الدىمدا جاتتالىپ قال­دى. قازىر ءۇيىنىڭ جانىنان ءارى-بەرى وت­ك­ەن سايىن اپام ەسىمە تۇسەدى. جۇرەگىم اۋى­رىپ كەتەدى. اتتەڭ, اپام تۋرالى مەنەن سۇراي­تىن ادام بولسا, ءبىر كىتاپقا جەتەتىن تاريح ايتىپ بەرەر ەدىم-اۋ...».

ەستەلىكتەردەن ەسكەن ەرتەگىگە بەرگىسىز وسىنداي وقيعالاردى ەستىگەندە, ەكىۇداي سەزىمدە قالاسىڭ. مۇندايدا بەتىڭە باق ك ۇلىپ قاراماسا, ساتتىلىك سەرىگىڭ بولىپ جولىقپاسا, جالعىز تالانتىڭمەن جارىپ شىعامىن دەپ دۇرمەككە كەلىپ قوسىلۋ بەكەر تىرلىك سەكىلدى كورىنەتىنى بار. تالانتتى بولىپ تۋىلا تۇرا تاعدىردان باقىت, كورەرمەننەن قوشەمەت, ءوز ورتاسىنان باعا­لاۋ مەن مويىنداۋ بۇيىرماي كەتكەن قان­شاما تارلان بار. ويتكەنى اكتەر وزىنە ەمەس, وزگەگە تاۋەلدى. ەڭ اۋەلى رەجيسسەرگە تاۋەلدى, سودان سوڭ ساحنادا سەرىكتەسىپ ويناپ جۇرگەن ارىپتەسىنە تاۋەلدى, ەڭ اقىرىندا عايىپتان تايىپ كەلىپ, ءجۇزدىڭ بىرىنە عانا ءجۇزى جىلىپ قارايتىن عاجايىپ ساتتىلىككە تاۋەلدى. جانكەشتى عانا جارىپ شىعادى. وكىنىشكە قاراي, جانى نازىك ونەر ادامىنىڭ كوپشىلىگى بۇل بايگەدە ولەرمەندىك تانىتا بەرمەيدى, ەكى-ءۇش رەت سۇرىنگەن سوڭ-اق مورت سىنادى. سولاي دەسەك, تە, ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى تەاترىندا, جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ ورتاسىن­دا تابان اۋدارماي ەلۋ جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتكەن كەرەي ومىرزاقوۆ (ەلۋباي ومىر­زاقوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى), اتاگەلدى ىس­مايىلوۆ سەكىلدى ءبىرتۋار ارتىستەرگە جار بولعان جامال جالمۇحامەتوۆانى ءجۇز جىلدىعىنا وراي ەسكە الساق, جاس كۇنىندە جارق ەتىپ جانعانىنا قاراماستان ەشكىمگە اياۋشىلىق تانىتپايتىن ونەر الامانىندا ەلەس سەكىلدى ەلەۋسىزدەۋ قالىپ قويعانىنىڭ ەسەسى بولسىنشى دەدىك. ۇلىلاردىڭ تابانى تيگەن ساحنادا جامال اپانىڭ دا وكشەسىنىڭ ءىزى سايراپ جاتىر.

جان سەمىرتەر جاقسى ءسوزدى, مەرەي تاسى­تار ماقتاۋدى اركىم دە ايتا بەرەدى, بىراق ماسەلە سول اسقاق ءسوزدىڭ كىمنىڭ اۋزى­­مەن ايتىلعانىندا عوي. ونەر پارقىن جاق­­سى بىلەتىن پاڭ مۇسىرەپوۆتىڭ مو­يىن­داۋىن جامال اپانىڭ, شىنىندا دا, دراما ونەرىندەگى جولى دارا, جاقسى اكتريسا بولعانىنىڭ كەپىلى سەكىلدى قابىل­داعىمىز كەلەدى...

ايگۇل احانبايقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى