باياناۋىل باسىندا بالۋان تاس

وسى ءبىر جارتى شۋماقتى تاپ­سىر­لەسەك, اۋەلى ايتارىمىز: دالانىڭ تابيعي تاسى قاراپتان قاراپ «بالۋان» بولمايدى. تاس­تىڭ بۇلاي اتالۋىنا سەبەپ, ونى قۋاتى مول, كۇشى مىعىم ادام كوتەرىپ اكەلىپ كەلەسى ءبىر جەرگە ورنالاستىرادى. ءسويتىپ ول «بالۋان تاس» اتالادى. 

بۇل ءۇردىس – سوناۋ تۇركى زامانىنان كەلە جات­قان سالت. ناقتىراق ايتساق, الىپ كۇش يە­سى ءوزىنىڭ قۋات-قارىمىن كەلەر ۇرپاققا تانىتۋ ءۇشىن وسىلاي جاسايتىن بولعان. كەيىنگى ۇرپاق بابادان قالعان بۇل تاستى كوتەرىپ, وزدەرىنىڭ شاماسىن بايقايتىن بولعان. ەگەر شاماسى جەتپەسە جوعارىداعى قارا ولەڭدە ايتىلعانداي, قورلانىپ, نامىستانىپ «كوتەرە الماي كوزىمنەن شىعادى جاستىڭ» كەبىن كيگەن. دەمەك, بۇل ءداستۇردىڭ استارىندا ۇرپاقتى ەر­لىك­كە, ورلىككە تاربيەلەيتىن ۇعىم نەمەسە قازىر ايتىپ جۇرگەنىمىزدەي «ۇلتتىق كود» جاتىر. 

زامانىندا الىپ كۇش يەسى اتانعان بالۋان شولاقتىڭ «كوتەردىم ەلۋ ءبىر پۇت كىردىڭ تاسىن» دەۋى, ءوز بويىنداعى قۋات-قارىمىنىڭ مولشەرىن بىلدىرگەنى. سول سياقتى قازاقتار شوعىرى قونىستانعان التاي ايماعىنىڭ (شۇار) جەرى شۇڭقىر شي اۋىلىندا ءارى بي, ءارى بالۋان جىلقىشى اقتاي ۇلى كوتەرگەن, موري اۋدانى اسىرقاي اۋىلىندا اتاقتى قاي­ىسباي بالۋان كوتەرگەن تاستار ءالى تۇر.

وسىنداي بالۋان تاستىڭ ءبىرى – ءدال قازىر پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانى ورتالىعىندا تۇر. جەرگىلىكتى جۇرت ونى «قاجىمۇقان تاسى» دەپ اتايدى. ياعني, سالماعى كوز مولشەرمەن ءبىر تونناعا تاياۋ ۇشكىل توبەلى, ءتورت قىرلى سۇرعىلت تاستى كو­تەر­­گەن ادام – اتاقتى بالۋان قاجىمۇقان مۇ­ڭاي­تپاس ۇلى.  وقيعا 1921 جىلى بولعان ەكەن. بالۋاننىڭ بايان وڭىرىنە كەلۋىنە سەبەپ, بۇل ولكەدە قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇ­رىلعانىنا ءبىر جىل تولۋ مەرەكەسىنە وراي توي وتەتىن بولادى. توي ۇيىمداستىرۋ كو­ميسسياسىنىڭ توراعاسى سول تۇستا اۋداندىق سوت­تىڭ باستىعى قانىش ساتباەۆ. قانەكەڭ ءدۇ­بىرلى مەرەكەگە قاجىمۇقاندى شاقىرىپ, با­لۋ­اننىڭ كۇتىم-باعىمىن ەل اراسىندا بەدەلى بار, قازانى توق سۋبەك ۇستاعا تاپسىرادى. 

سۋبەك ۇستا قۋانىشباي ۇلى بالۋاندى شاڭىراعىنا قوناق ەتە وتىرىپ, ول ونەر كورسەتكەندە قاجەت قۇرال-سايماندى دا دايىن­داپ بەرەدى. ءتىپتى قاجەكەڭ كەۋدەسىنە تاس قويىپ, ونى ءزىل بالعامەن ۇردىرىپ, سىن­دىرتقاندا ۇرعان ادامنىڭ ءبىرى سۋبەك ۇستا ەكەن. ويتكەنى ۇستا ادام عانا سوققىنى ءمۇلت جىبەرمەي, ىرعاعىن بۇزباي, ءبىر نۇكتەگە ءدال ۇرا الادى. 

وسى تويدىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, بالۋان­نىڭ ونەرىن كوزىمەن كورگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ «قاجىمۇقان» اتتى شاعىن داستان جاز­عان. بۇل شىعارما 2002 جىلى تۇڭعىش رەت پاۆلودار وبلىستىق «سارىارقا سامالى» گازەتىندە جارىق كوردى. وسىنداعى:

 ...شالقاسىنان جاتتى دا, توسەپ  ءتوستى,  كەۋدەسىنە قويدىردى ءۇش پۇت  تاستى.  پۇت جارىمداي بار شىعار ەكى  بالعا,  اقبوتاش, سۋبەك ۇستا قانداي  كۇشتى. 

 كەزەك-كەزەك ەكەۋى ءدۇرس-ءدۇرس  ۇردى,   جۇرت قورقىپ: ء«ولىپ كەتەر» – دەۋمەن تۇردى. ء وزىنىڭ جانى بار ما, جوق پا؟ – دەستى,  بيت شاققانداي كورمەدى, قىراۋ قۇرلى... – دەگەن ۇزىندىدەن سوزىمىزگە دالەل تابامىز. 

 بالۋاننىڭ ونەرىنە ريزا بولعان اقكەلىن-دال­با ەلى ەكى ءۇيىر جىلقى سىيعا بەرەدى. قا­جەكەڭ اتتاناردا سۋبەك دوسىنا: «ولجا­م­نىڭ جارتىسىن ال», دەيدى. بىراق سۋبەك ۇستانىڭ قالاۋى باسقاشا ەكەن: «قاجەكە, مال سوقسا جەلدىكى, ايداسا جاۋدىكى. قازاقتان سىزدەي ۇل بۇدان كەيىن تۋار, تۋماس. ءسىز ودان دا انا تاۋدان ۇلكەن تاس اكەلىپ, ءۇيىمنىڭ ىرگەسىنە قويىپ كەتىڭىز, دوستىعىمىزدىڭ كۋاسى بولسىن», دەيدى. دوسىنىڭ تىلەگىن قابىل العان بالۋان ەسىك ال­دىنداعى تاۋدان سۋرەتتەگى تاستى كوتەرىپ اكە­لىپ, ءۇيىنىڭ ىرگەسىنە قويىپ بەرىپتى. 

تاس بەرتىنگە دەيىن ۇستانىڭ ەسكى جۇرتىندا جاتقان. كەيىن جازۋشى قالمۇقان يساباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن اۋداندىق «قازاق ءتىلى» قوعامى تاستى تاۋىپ, سوڭىنان 2001 جىلى كوپشىلىكتىڭ قالاۋى بويىنشا اۋدان ورتالىعىنا جەتكىزدى. تاس العاشىندا اۋدان ورتالىعىنداعى ق.ساتباەۆ اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەيدىڭ جانىنا قويىلسا, سوڭعى جىلدارى ءمۇسىن تاس­تار ورنالاسقان پارك ىشىنە كوشىرىلىپتى.

بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»