قازاقتىڭ رۋحاني ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتاي كەمەڭگەردىڭ كىندىك قانى تامعان تورعايدىڭ اقكولى ماڭايىنداعى تابيعات قاتالدىعىنا كىم دە بولسا تاڭدانىسىن جاسىرا الماس ەدى. احاڭنىڭ اتالارىنىڭ, اعاسى قاليدىڭ بەيىتى دە وسىندا جاتىر.
مازاردىڭ كەسەگىن جەل مەن كۇن جەپ بىتىرگەن. كوكتەن تامشى تامبايتىندىقتان مۇندا جەردىڭ تاڭدايى كەبەرسىپ, سول ماڭنىڭ ءشوبى شىلدە تۇسپەي-اق كۇيىپ كەتەدى. اسپان اينالىپ جەرگە تۇسەتىن ىستىقتان سۋ ەمەس, توپىراق قايناعانداي. ۇستارعا بۇتاسى جوق سارى دالادا ناعىز وازيس سەكىلدى اقكول جاتىر ايناداي بوپ. باسىن ۇلىتاۋدان الاتىن جىلانشىق وزەنى تاسىعان جىلدارى ول دا شالقيدى, ال وزەننىڭ ارناسى تولماعان جىلدارى كولدىڭ سۋى دا قايماقتانىپ قالا بەرەدى.
احاڭنىڭ ومىرىندەي تابيعاتى اسا قيىن وسى اقكولدىڭ توڭىرەگىندە احمەتتىڭ ءتۇپ باباسى بولاتىن ۇمبەتەي باتىر ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى يبراگيم اعىتاەۆ تا تۋىپ-ءوستى. ءوزى سوعىستىڭ قايناپ تۇرعان كەزىندە تۋدى. ءسابيى ءبىر ايعا تولماستان اناسى كولحوزدىڭ وگىزىن باعۋعا جەگىلىپتى. اۋىلدا ەر-ازامات قالماي بارا جاتىر, مايداننان «قارا قاعازدار» كەلۋدى جيىلەتكەن. قايعى مەن اۋىر تىرلىكتەن شىڭى شىعىپ وتىرعان ابىسىنعا وزگەنىڭ شاراناسىن باعۋ وڭاي ما؟ بالا جىلاي بەرگەندە «تۋا سالا ءبارىن جالماعان جالماۋىز-اي!» دەپ كەيىپ قويادى ەكەن. انا مەن بالا بايعۇس قاشانعى جىلاسىن, ەڭبەك ارمياسىنا كەتكەن اكەسى قولىنىڭ جارامسىزدىعىنان بوساپ كەلىپ, دالانىڭ اڭ-قۇسىن اتىپ, ودان جىلقى باعىپ, ىلەسكە ىلەسىپ كەتەدى.
شىناشاقتاي بالا جاربيىپ اكەسى اعىتايدىڭ قاسىنان قالمايدى, ءتورت جاسىنان تايعا مىنەدى. اكەسى ونسىز دا قىرىلا-قىرىلا ازايعان اعايىندى بولە-جارماي, تاپقانىن ءبولىسىپتى. بالاسىنا دا «انا كەمپىر-شالعا سالەم بەر, اكەسى سوعىستا ولگەن مىنا بالانى جىلاتپا, انا بالا اتادان جالعىز ەدى, قاسىڭا ەرتىپ وينات» دەپ, ءبارىن باۋىرىنا تارتىپ ۇيرەتەدى. اكە تاربيەسى يبراگيمدى كوپشىل ەتتى جانە كىشكەنتايىنان اۋىلداعى قاريالاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ, ەلگەزەك, ءسوز ۇققىش بولىپ ەر جەتتى. سوندا ابدەن زارەزاپ بولعان اۋىلداعى شالدار «قايران, احاڭ, احاڭ» دەپ كۇبىرلەسىپ وتىرار ەدى, ودان قالعان سوزدەردى ايتار ەدى, شەجىرەسىن تاراتار ەدى.
يبراگيم مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى. ەمتيحان قابىلداپ وتىرعان پروفەسسور كىسى: «قايدان كەلدىڭ, بالام؟» دەپ سۇرايدى. «تورعايدان, اقكولدەن كەلدىم» دەپ تاق ەتە قالادى بۇل. پروفەسسور سەلك ەتە قالعانداي بولادى, الدىنداعى ابيتۋريەنتتەن كوزىن الماي, ويعا باتقان كۇيى ءۇنسىز قالىپ, بىراق ءلام دەمەدى. ستۋدەنت اتانعان سوڭ الگى پروفەسسوردىڭ اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ ەكەنىن ءبىلدى. ول كەزدە جاستىقپەن اسا ءمان بەرمەسە دە, ءبىر ساتتىك سۋرەت عۇمىر بويى كوز الدىندا قالعان.
– ۇستازىمىزدىڭ بويىن جيىپ العانداي ءارى ماعان تەسىلە قاراعانىنىڭ جۇمباعىن احاڭ 1988 جىلى اقتالعاندا ءبىر-اق ءبىلدىم عوي. اۋەلبەك اعامىزدىڭ كوز الدىندا احاڭنىڭ رۋحاني الىپ تۇلعاسى مەن ول كورگەن مەحنات تۇردى ما ەكەن, ايتۋعا ءتىل جوق بولعاندىقتان ءبارىن دە ىشىنە جۇتقان ءبىر ساتىنە كۋا بولعان شىعارمىن دەپ ويلايمىن قازىر,–دەيدى يبراگيم اعا. اقتالعاندا احاڭنىڭ ارۋاعى تۇتاس ەلدىڭ رۋحىن اسپانعا كوتەردى. ول كەزدە اۋىلدا احمەتتىڭ كوزىن كورگەن, احاڭ ءۇشىن جازىقسىز جازالانعانداردى, ءتىپتى سول ءۇشىن قازا بولعانداردى بىلەتىن شالداردىڭ كوزى ءتىرى بولاتىن. يبراگيم اعا احمەتتىڭ شەجىرەسىن سوناۋ ۇمبەتەي باتىردان قايىرىپ ايتاتىن سول اۋىل اقساقالدارىنىڭ اڭگىمەسىنە قانىق-تى.
احاڭ اقكولىنىڭ تۇزى سور ەكەن. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارداعى نارىق قيىندىعىنىڭ قۇرىعى الدىمەن اقكول توڭىرەگىنە جەتكەندەي ەدى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى – وبلىس ورتالىعىنا جاقىن تابيعاتى تامىلجىعان اۋليەكولدە تۇرىپ جاتقان يبراگيم اعىتاي ۇلى جۇرت قالاعا قاشىپ جاتقاندا, ازىپ-توزعان اۋىلىنا كوشىپ كەلدى. 1997-1998 جىلدارى اۋىلعا اكىم بولىپ سايلاندى. ول كەزدە تورعايدا ءبىر قاپ ۇننىڭ باعاسى ءبىر قوي بوپ, جىلقىنى ۇرى مەنشىكتەپ, ەل كۇيزەلىپ, جاستاردىڭ رۋحى ءتۇسىپ, ىشىمدىكتى اينالشىقتاپ قالعان بولاتىن. تىعىرىقتان قالاي جول تابۋعا بولادى؟ ول كۇندىز-ءتۇنى ويلاندى, اۋىل وسىلاي بولىپ قۇردىمعا كەتە بەرە مە؟ ويلانا كەلە ادامداردىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ رۋحىن كوتەرۋ كەرەك دەپ شەشتى. ءوزى احمەت بايتۇرسىنوۆتى بەرگەن اۋلەتتىڭ بۇرىننان جيناپ جۇرگەن شەجىرەسىن «بابامىز–بەكزات, دانىشپان» دەگەن اتپەن كىتاپشا ەتىپ شىعاردى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ شىققان تەگىن بىلگىسى كەلەتىندەرگە بۇل كىتاپشا تاماشا دەرەككوز بولارى ءسوزسىز.
– ەلباسىنىڭ 2000-شى جىلدى مادەنيەت جىلى دەپ بەلگىلەگەنىن ارقا تۇتتىم دا, سول جىلى ەل اعالارىنان كوميسسيا قۇرىپ, اقكولدە احاڭ اۋىلداستارىنىڭ, ۇمبەتەي ۇرپاقتارىنىڭ قاۋىشۋىن ۇيىمداستىردىم. وعان قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سول كەزدەگى رەكتورى, مارقۇم زۇلقارناي الدامجار قاتىسىپ, احاڭ اقتالعالى ونىڭ تۋعان جەرىندە بولعان تۇڭعىش شاراعا 40 مىڭ تەڭگە شاشۋ شاشتى, ەكى ستۋدەنتكە شاكىرتاقى تاعايىندادى. بۇل سول كەزدەگى ولشەممەن از قارجى ەمەس ەدى. تورعاي توڭىرەگىنەن شىققان اقىن-جازۋشىلاردى شاقىردىم. شارادا پالۋان كۇرەستىرىپ, ات بايگەسىن جىبەردىك. كەلگەن قوناقتارعا احاڭ اۋلەتىنىڭ شەجىرەسى, الگى «بابامىز – بەكزات دانىشپان» اتتى كىتاپشامدى تەگىن تاراتتىق, – دەپ ەسكە الادى يبراگيم اعا. بايگە مەن پالۋان كۇرەستىڭ جۇلدەسىنە تاپقانىنشا قوي, باسپاق تىككەن بولاتىن, يبراگيم اعا قىزا-قىزا ءوزىنىڭ ءمىنىپ جۇرگەن ەسكى ماشيناسىن دا جۇلدەگە سالىپ جىبەرەدى. اۋىلدىڭ ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستاعان جيىنعا رازىلىعىن بىلدىرگەن بەلگىلى اقىن سەرىكباي وسپانوۆ سول جەردە:
«ۇمتىلعان ەلمىز عوي كۇن جارىعىنا, تاڭقالدىم تاڭعاجايىپ تانىمىڭا. راحمەت, اعاتايىم اعىتاەۆ, ءنار بەردىڭ اۋىلىڭنىڭ تامىرىنا!»
دەپ تابان استىندا سۋىرىپ ايتىپ جىبەرگەن ەكەن.
اۋىل اكىمىنىڭ وسى ەڭبەگى جانە ەل تۇرمىسىنداعى ىلگەرىلەۋشىلىكتەر ءۇشىن وبلىستا ەكىنشى بولىپ «ا.بايتۇرسىنوۆ مەدالىمەن», وبلىس اكىمىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى.
– اقكولدىكتەردىڭ قازىر جاعدايى قالاي؟–دەيمىز وعان.
– سول قيىن جىلدارى اۋىلداستار مالدى تاۋىسقان سوڭ, ولاردىڭ جاردەماقىسىن قولىنا بەرمەي, قوي, قوزى, بۇزاۋ الدىراتىنمىن. وعان ۋاقىتىسىندا رەنىش تە, ارىزدانىپ, اكىمگە بارعاندار دا بولدى. قازىر سول قوزى مەن قوي ءار ۇيدە قورالى ۋاق مال, ءۇيىرلى جىلقى, تابىندى سيىر بولعان. ەشتەڭەدەن كەم ەمەس. باياعىنى ەسكە الىپ, ماعان راحمەتىن ايتادى, –دەيدى ول.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە قاراي, الىستاعى اۋىلدا دا جۇرتتىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقساردى. قايسى جىلى يبراگيم اعانىڭ اۋىلدىڭ ونشاقتى بالاسىن ەرتىپ الىپ, سەمەيگە قاراي, اباي, شاكارىم جاتقان جيدەبايعا جول تارتقانى دا قىزىق. بالالار جازعى كانيكۋلعا شىعىسىمەن ولاردىڭ اتا-اناسىمەن سويلەستى, جول قاراجاتىن الدى. جيدەبايداعى ۇلىلاردىڭ رۋحىنا ءتاۋ ەتتى, ابايدىڭ مۋزەيىن تاماشالاتتى, جولاي بورلىدەگى مۇحتار اۋەزوۆ مۋزەيىنە سوقتى. اۋىل بالالارى رۋحاني تەڭىزدى كەشكەندەي اسەرمەن قايتتى.
– بالاعا حالقىنىڭ تاريحى, تۋعان جەردەن كىمدەردىڭ وتكەنى, اتا-باباسى تۋرالى ايتىپ وتىرماساڭ, كوكىرەك كوزىن اشپاساڭ زيالىلىق قايدان كەلسىن؟ بالا تاربيەسىن تەك مەكتەپكە ارتىپ قويۋعا بولمايدى, – دەيدى ول ءسوز اراسىندا. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلاتىن ۇلتتىق كود ءۇشىن اعا ۇرپاقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بولۋى ءتيىس دەپ سانايدى كەيىپكەرىمىز. ونى وسىنداي ىسىمەن دالەلدەپ تە ءجۇر.
يبراگيم اعىتاي ۇلى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءومىرىن تانىمدىق زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. احاڭنىڭ جۇبايى ءبادريسافانىڭ تاعدىرى تۋرالى مالىمەتتەر جيناۋ ءۇشىن ء«بادريسافا» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە اۋليەكول, قارقارالى مەن سەمەي, ورىنبور, توم, ومبى قالالارىنا ساپارلادى. ءوزى باستاما كوتەرىپ, اۋىلداستارىن اسارلاتىپ, احاڭنىڭ بالا كەزدە تۇرعان ءۇيىن قالپىنا كەلتىردى. يبراگيم اعانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەڭدىقارا اۋدانىندا بادريسافاعا بەلگى, اۋليەكولدە احمەت بايتۇرسىنوۆقا ەسكەرتكىش-ءمۇسىن قويىلىپ, وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ تۋعان كۇنىن ناقتىلاۋ تۋرالى ونىڭ ۇسىنىستارى, زەرتتەۋلەرى دە ايتا قالارلىقتاي. جۋرناليستيكانىڭ اۋىلىنان دا حابارى بار يبراگيم اعانىڭ ا.بايتۇرسىنوۆ تۋرالى «اڭساتقان احاڭ ەلى», «اق جولمەن جۇرگەن اسىلدار», «احاڭ – ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ ۇلى ءتىنى», «احاڭدى قۋدالاۋ باباسىنان باستالعان», تاعى باسقا ماقالالارى تانىمدىعىمەن باعالى.
يبراگيم اعىتاي ۇلى – قۇتتى شاڭىراقتىڭ باس يەسى. ەلۋ جەتى جىل وتاسىپ كەلە جاتقان جۇبايى زاۋرە اپاي ەكەۋى التى بالا تاربيەلەپ ءوسىردى, بايتەرەكتەي بۇتاق جايعان ۇلكەن اۋلەت بولدى.
– ۇمبەتەي باتىردىڭ 26 بالاسى بولعان. ونىڭ تورتەۋىن جاۋگەرشىلىكتە اسىراپ العان ەكەن. التى ايەلىنىڭ بەسەۋى قالماقتان ولجالاعان قىزدار بولىپتى. احاڭ ۇمبەتەي بابامىزدىڭ قازاق انامىزدان, ءبىز قالماق انامىزدان تاراعان ۇرپاعىمىز. مەنىڭ كىشكەنتاي, قىسىق كوز, قيعاش قاس بولىپ قالعانىم سودان بولار, – دەپ ءازىل دە ايتىپ قويادى يبراگيم اعا. ال ادامنىڭ ىرىلىگى ىسىندە بولسا كەرەك. اتا-بابا مەن بۇگىنگى ۇرپاق اراسىنداعى رۋحاني ءتىن ۇزىلمەۋىن ويلاپ, ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق ۇلكەن ىستەر بىتىرەتىن يبراگيم اعانى ءىرى ەمەس دەپ كىم ايتار؟
ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي