قوعامدىق سانا جاڭعىرىپ, حالىقتىڭ زامان تالابىنا ساي كوزقاراسى ايقىندالعان سايىن قۇقىقتىق سالاعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلە باستادى. ويتكەنى ءومىرىمىزدىڭ قاي سالاسىندا بولسىن كەزدەسەتىن تىرشىلىك ءتۇيىنىن تارقاتۋدا زاڭدى كومەكتىڭ اۋداي قاجەت ەكەندىگى ءسوزسىز. ەندەشە زاڭدارىمىزدا بەلگىلەنگەن قۇقىعىمىزدى تولىق پايدالانا الساق, مىنا قاربالاس قوعامداعى قاتىناسىمىز دا تالاپقا ساي جوعارى بولماق.
بىراق ومىردە ءبىز ويلاعانداي بولا بەرمەيدى. كوز ىلەسپەس شاپشاڭدىقپەن دامىعان زاماندا ەلىمىزدە نەبىر وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. سوعان ساي زاڭدارىمىزدىڭ دا سانى ارتىپ, قۇقىق قورعاۋ ايدىنى تەلەگەي تەڭىزدەن مۇحيتقا اينالعانداي. وعان باسى داۋعا قالىپ تۇسكەن ادامنىڭ وڭايلىقپەن ءجۇزىپ شىعا قويۋى دا ەكىتالاي. دەمەك ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن ادامعا قۇقىقتىق كومەك اۋاداي قاجەت-اق. ال ونى سىزگە الدىمەن كىم بەرە الادى؟ ارينە ادۆوكاتتار دەيمىز. بىراق تەڭىزدىڭ داۋىلىنا ۇشىراعانداي داۋعا قالعان ادامدى قازىرگى ادۆوكاتتارىمىز قورعاپ قالا الا ما؟ بار ماسەلە وسىندا بولىپ تۇر. زاڭدى بىلەمىن دەيتىن ادامدار كوپ, بىراق قاي داۋىلدان دا قورعاي الاتىن قۇقىق قورعاۋشى, ياعني لايىقتى ادۆوكاتتار بار ما؟ بىلىكتىلىگىمەن, جاۋاپتىلىعىمەن كورىنىپ, زامانعا ساي جاڭا وي-ورىسىمەن اقيقاتتى ايقىنداپ بەرە الاتىن زاماناۋي قابىلەتتى ادۆوكاتتار قاشان جانە قايتكەندە قاتارعا قوسىلماق؟
ايتا بەرسە سۇراق كوپ. ەندى سول سۇراقتارعا لايىقتى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قۇقىقتىق ساياسات جونىندەگى كەڭەسىنىڭ وسى جىلدىڭ 8 اقپانىنداعى وتىرىسىندا بەرىلگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا «ادۆوكاتتىق قىزمەت جانە زاڭ كومەگى تۋرالى» زاڭ جوباسى دايىندالدى.
بۇل زاڭ جوباسى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ازاماتتاردىڭ كاسىبي زاڭ كومەگىن الۋ بارىسىندا ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە, سونداي-اق وسىنداي قىزمەتتەردى كورسەتۋدىڭ تەتىگىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالىپ وتىر. ول قالاي جۇزەگە اسپاق؟ بىرىنشىدەن, ادۆوكاتتىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋ ۇسىنىلادى. ول ءۇشىن الدىمەن ادۆوكاتتىق قىزمەتپەن اينالىسۋعا تەجەۋشى فاكتوردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ادۆوكاتتار القاسىنا كىرۋ جارنالارىن تولەۋگە زاڭمەن توقتام سالۋ بەكىتىلدى. ويتكەنى ادۆوكاتتىق جۇمىسپەن اينالىسۋ ءۇشىن ادۆوكاتتىق القاعا مۇشە بولىپ كىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن 800 مىڭ تەڭگە جارنا تولەۋ كەرەك. بۇعان ادۆوكات بولامىن دەپ تالپىنعان جاستىڭ شاماسى كەلە بەرمەيدى. سەبەبى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ادۆوكاتتىق قىزمەتپەن اينالىسۋعا ليتسەنزياسى بار 12 جارىم مىڭ ادامنىڭ تەك 37 پايىزى عانا اتالعان القاعا مۇشە بولعان. ءسويتىپ سوڭعى 4 جىلدىڭ وزىندە ادۆوكاتتار سانى 300-گە عانا وسكەن. مىنە, سوندىقتان دا الدىمەن ادۆوكاتتار القاسىنا كىرۋ جارنالارىن تولەۋگە توقتام سالۋ ۇسىنىلادى. بۇل ادۆوكاتتار سانىنىڭ وسۋىنە, ولاردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە جانە ولاردى ءوز كاسىبي دەڭگەيىن جوعارىلاتۋعا ىنتالاندىرادى دەگەن ءۇمىتتى وياتادى.
بۇدان كەيىنگى باستى ماسەلە, 2020 جىلدان باستاپ ادۆوكاتتاردىڭ كاسىبي, ياعني ولارعا جۇكتەلگەن جاۋاپتىلىعىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ تەتىگىن ەنگىزۋ. وسى ارادا ايتا كەتەيىك, مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ تالاپتارى, ساقتاندىرۋدىڭ تۇرلەرى مەن ستاندارتتى شارتتارى زاڭنامالىق اكتىلەرمەن بەلگىلەنەدى, ال ساقتاندىرۋدىڭ باسقا شارتتارى تاراپتاردىڭ كەلىسىمىمەن انىقتالادى. ال ادۆوكاتتاردىڭ جاۋاپتىلىعىن ساقتاندىرۋ الەمدىك تاجىريبەدە, ماسەلەن گەرمانيا, فرانتسيا سەكىلدى ەلدەردە بار.
سونىمەن قاتار ادۆوكاتتاردى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قاعيدالارىن جەتىلدىرۋ قاجەت دەپ تابىلىپ وتىر. ونسىز ءىس بىتپەيدى. ول ءۇشىن ەكى دەڭگەيلى تارتىپتىك كوميسسيا قۇرۋ ۇسىنىلادى. ولار اۋماقتىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى بولىپ, قۇرامى 6 ادۆوكاتتان, 3 ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ وكىلدەرىنەن جانە وتستاۆكاداعى 2 سۋديادان تۇرادى. بۇدان سوڭ ادۆوكاتتاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ تەتىگىن قايتا قاراۋ قولعا الىنۋى ءتيىس. ويتكەنى قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس رەسپۋبليكالىق جانە اۋماقتىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. الايدا ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كەزەڭدەرى بەلگىلەنبەگەن. وسى ورايدا, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ءتارتىبىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ قۇزىرەتىن بەرۋ ارقىلى جىل سايىن مىندەتتى كۋرستارىن وتكىزۋ دە كوزدەلىپ وتىر. بۇل فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, اقش سەكىلدى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە بار. ايتا كەتۋ قاجەت, وقىتۋدان, ياعني بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدان وتپەگەندەردىڭ نەمەسە ودان باس تارتقانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان. بۇدان بايقاعانىمىزداي, ادۆوكاتتار القالارىنىڭ مۇشەلەرى مەن ورگاندارىن باقىلاۋ, ادۆوكاتتىق ۇيىم قىزمەتىن رەتتەيتىن ىشكى قۇجاتتاردى قابىلداۋ اياسىندا رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ فۋنكتسيالارى كۇشەيەدى. وسىلايشا بۇلار جۇزەگە اسسا, كورسەتىلەتىن زاڭ كومەگىنە تاريفتىك كەستەنى ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ تالابى بەلگىلەنەدى. تاريفتىك كەستە رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىمەن ازىرلەنەدى.
ال پرەزيديۋمنىڭ, پرەزيديۋم توراعاسىنىڭ, ادۆوكاتتار القاسىنىڭ تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ, توراعاسىنىڭ, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ پرەزيديۋمى جانە تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ قۇزىرەتىن ءبىر مەرزىمنەن ارتىق جۇزەگە اسىرماۋعا شەكتەۋ قويىلماق. وسىلايشا راا-نىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا تالاپ كۇشەيتىلەدى ەكەن. جوباداعى تاعى ءبىر جاڭالىق, «ە-ادۆوكاتۋرا» اقپاراتتىق جۇيەسىن ەنگىزۋ ەرەجەسى بەكىتىلگەن. ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن ستاتيستيكالىق ەسەپتەردى, مەملەكەت كەپىلدىك بەرەتىن زاڭ كومەگىن كورسەتەتىن ادۆوكاتتار ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا جانە ت.ب. جاعدايلاردا پايدالانۋعا بولادى. الداعى ۋاقىتتا اقپاراتتىق جۇيەنى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەلەرىمەن ىقپالداستىرۋ دا جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى.
ءبىز بۇل جوعارىداعى ماسەلەلەر تۋرالى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ تىركەۋ قىزمەتى جانە زاڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى باقتىگۇل اتاعازيەۆاعا دا جولىققان ەدىك. ول ويىمىزدى تولىقتىرا كەلىپ: «قولدانىستاعى زاڭنامانى «ادۆوكاتتىق قىزمەت جانە زاڭ كومەگى تۋرالى» نەگىزگى زاڭ جوباسىندا كوزدەلگەن نورمالارعا سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا ادىلەت مينيسترلىگىمەن ىلەسپە زاڭ جوباسى ازىرلەندى. زاڭ جوباسى تۇجىرىمداماسىنىڭ سالىستىرمالى كەستەسى 2 كودەكسكە (سالىق جانە ازاماتتىق پروتسەسسۋالدىق كودەكستەرى) جانە 4 زاڭعا («قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى», «كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى», «ادىلەت ورگاندارى تۋرالى», «نوتاريات تۋرالى») وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ماسەلەن, نوتاريات قىزمەتىن جەتىلدىرۋ اياسىندا كەلىسۋدى كۋالاندىرۋ ءۇشىن نوتارياتتىق ءىس-ارەكەتىن ەنگىزۋ ارقىلى نوتاريۋستاردىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ ۇسىنىلادى. كەلىسىم بەرۋ – ءوز ەركىن ءبىلدىرۋ. ءوز كەزەگىندە مامىلەنى جاساۋعا كەلىسىم الۋ زاڭدى دالەل بولىپ تابىلادى. سونداي-اق كاسىپتىڭ قولجەتىمدىلىگى, ليتسەنزيا قولدانىسىنىڭ توقتاتىلا تۇرۋى, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ءتارتىبىنىڭ قايتا قارالۋى ۇسىنىلىپ وتىر. ال ادۆوكاتتىق قىزمەتپەن اينالىسقانى ءۇشىن تاپقان كىرىستەرى بويىنشا ادۆوكاتتىق كەڭسەنىڭ مارتەبەسى سالىق تولەۋشى رەتىندە رەگلامەنتتەلەدى. ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋىنە وراي, ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ سوتقا قاتىساتىن تۇلعالاردى اۋىستىرۋ بولىگىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلادى» دەدى.
ءيا, بۇل زاڭ جوباسى قازىر قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ءتۇرلى پىكىرلەر بار. دەگەنمەن كەز كەلگەن زاڭ جوباسى, ەڭ الدىمەن حالىققا ءتيىمدى بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان زاڭدارىمىزدىڭ جاقسى, ءالسىز جاقتارىن اۋەلى زاڭگەرلەرىمىز جەتىك بىلەتىنى انىق. بۇل ورايدا ءبىز قازاقستان زاڭگەرلەرى وداعى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى سەرىك اقىلبايدان جوعارىداعى ماسەلەگە بايلانىستى سىر تارتقان ەدىك. ول بىلاي دەدى: «قازىرگى كۇنى بۇكىل قوعام بولىپ تالقىلاپ جاتقان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – «ادۆوكاتتىق قىزمەت جانە زاڭ كومەگى تۋرالى» زاڭ جوباسى. مەن ءوزىم دە كەزىندە العاش جۇمىسىمدى وسى ادۆوكات بولۋدان باستاعان ەدىم. ادۆوكات بولىپ قىزمەت ىستەگەن كەڭەستىك كەزەڭدەگى مەن قازىرگى ۋاقىتتاعى قورعاۋشىلار ءىسىنىڭ ايىرماشىلىعى شامالى. بىراق نەسىن جاسىرايىق, كەڭەس كەزىندە ادۆوكاتتىق القالاردا ءتارتىپ بولاتىن. سوندىقتان دا مىنا قازىرگى زاڭ جوباسى ادۆوكاتتاردىڭ جۇمىسىن ءبىر رەتكە كەلتىرۋدى كوزدەيدى. ويتكەنى ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا سوت جۇيەسىندە دە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا دا كوپتەگەن وزگەرىستەر بولدى. جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. سوعان ساي قازىرگى كەزدە پروتسەستەر تەز جۇرگىزىلەدى. ال ادۆوكاتۋرا بۇرىنعى قالپىندا قالىپ قويدى. «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» دەگەن سەكىلدى كۇي كەشىپ وتىر. وزگەرىس جوق. ءتىپتى كەيبىر وبلىستىق ادۆوكاتتار القاسىندا 30-35 جىلدان بەرى وتىرعان توراعالار بار. مۇنداي ءۇردىس باسقا بىردە-ءبىر سالادا جوق. ماسەلەن, سوتتاردا توراعالار بەس جىل سايىن اۋىستىرىلادى. مينيسترلىك باسشىلارى دا ءۇش-ءتورت جىلدا اۋىسىپ تۇرادى. ال ەندى 35 جىل بويىنا ءبىر القادا توراعا بولىپ وتىرۋ دەگەن ەش قالىپقا سىيمايدى عوي. دەمەك ادۆوكاتتار قىزمەتىن جاقسارتۋ ماسەلەسى ەشۋاقىتتا قوزعالماعان دەگەن ءسوز. مەنىڭ زەرتتەۋىم بويىنشا ولاردىڭ بەرەتىن قۇقىقتىق كومەكتەرىنىڭ ساپاسى الاڭداتارلىق, ال الاتىن اقىلارى وتە جوعارى. كوپتەگەن ادۆوكاتتار ءبىر ءىستى باستار كەزدە العى ءسوزىن ميلليون تەڭگەدەن باستايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ادۆوكاتتارعا ەشقانداي ناقتى تالاپ جوق. شەتەلگە كەتىپ قالعان ءبىر ادۆوكات مۇنداعى تەرگەۋگە قاتىسقان بولىپ وردەرگە قول قويعان. بۇل قىلمىس قوي. بىراق ەشكىم ءمان بەرىپ جاتقان جوق. سوندا نەگە مۇنداي جاعداي ورىن الدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ادۆوكاتتار ەشكىمگە ەسەپ بەرمەۋىمىز, تاۋەلسىز بولۋىمىز كەرەك دەيدى. ال ولارعا ەشكىم باعىنىشتى بول دەمەيدى عوي. جۇمىستى زاڭ بويىنشا ادال اتقارۋ قاجەت. جاۋاپكەرشىلىك كەرەك. قازاقستاندا ءتورت مىڭ ادامعا ءبىر ادۆوكاتتان كەلەدى ەكەن. ال ەۋروپا ەلدەرىندە ەكى ءجۇز ادامعا ءبىر ادۆوكاتتان كەلەدى. دەمەك ءبىزدىڭ ەلدە ادۆوكاتتار سانى از. سوعان سايكەس جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا ەندى ادۆوكاتتىق القاعا مۇشە بولىپ وعان ليتسەنزياسى بارلار تۇگەل قابىلدانادى. ەندەشە بۇل زاڭ جوباسى ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقى تالاپقا ساي قورعالۋى ءۇشىن قاجەت جانە ول ادۆوكاتتاردىڭ پروتسەسسۋالدىق قۇقىعىن كۇشەيتەدى».
ارينە ءبىز نازار اۋدارعان جاڭا زاڭ جوباسىندا كوپ نارسە ايتىلادى. ونىڭ ءبارىن ءبىر دەمدە تالداپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. حالىققا كەرەگى دەر كەزىندە قولجەتىمدى ءارى ساپالى جانە ءتيىمدى قۇقىق كومەك الۋ. ەگەر زاڭ جوباسى وسى تالاپ دەڭگەيىنەن شىعىپ جاتسا, ول ادۆوكاتتاردىڭ پروتسەسسۋالدىق قۇقىعىن ارتتىرا تۇسەرى انىق. سونىمەن قاتار اتالعان زاڭ جوباسىندا «زاڭ كەڭەسشىلەرى» دەپ اتالاتىن جەكە پراكتيكامەن اينالىساتىن زاڭگەرلەردىڭ قىزمەتىن زاڭ تۇرعىسىندا رەگلامەنتتەۋ دە ۇسىنىلادى. زاڭ كومەگىن كورسەتەتىن سۋبەكت رەتىندە كەڭەسشىلەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى, قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى انىقتالىپ, ولاردى مىندەتتى ساقتاندىرۋ كوزدەلەدى. زاڭ كەڭەسشىلەرى ءوزىن ءوزى رەتتەيىن ۇيىمدارعا – زاڭ كەڭەسشىلەرىنىڭ پالاتالارىنا بىرىگەدى دە, ولارعا كىرۋ جارناسىن تولەۋگە شەكتەۋ سالىنادى. ءوزىن ءوزى رەتتەۋ ۇيىمىندا مۇشە بولۋ سوتتا وكىلدىك ەتۋ ءۇشىن مىندەتتى تالاپ بولىپ تابىلادى. ال زاڭ كومەگىنىڭ باسقا ءتۇرىن كورسەتەتىن زاڭ كەڭەسشىلەرىنىڭ اتالعان پالاتالارعا كىرۋى ەرىكتى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. جالپى العاندا زاڭ كەڭەسشىلەرى پالاتالارىنىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمى ادۆوكاتتىق القالارمەن ۇقساس بولماق. دەمەك بۇلاردىڭ بارىنە تالداۋ جاساي كەلە بايقاعانىمىز, اتالعان زاڭ جوباسى جوعارى كاسىبي زاڭگەر ماماندارعا حالىقتى قولجەتىمدى جانە ساپالى زاڭ كومەگىمەن تالاپقا ساي قامتاماسىز ەتۋىنە جول اشادى دەگەن ويعا جەتەلەيدى. سوندا ادۆوكاتتىق قاۋقارلى كومەككە ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى كەڭىنەن كەنەلە تۇسپەك.
الەكساندر تاسبولات, «ەگەمەن قازاقستان»