قازاق-قىرعىز شەكاراسىندا ۇزىن-سونار كوش-كەزەك بولىپ قالدى دەگەن حابار بار.
تالاپ پەن ءتارتىپ ءجىبى تارتىلىپ, ەرەجە مەن قاعيدا قاتارعا تۇرعان سەكىلدى. بۇدان ساياسي استار, ساۋدا-پەيىل ىزدەپ جاتقاندار دا بار. قارا اسپاندى ءتوندىرىپ, قارا سۋدى اعىزىپ, وتقا ماي قۇيۋعا ۇمسىنىپ, شىرعالاڭ شىرپىسىن تۇتاتۋعا ۇمتىلىپ جاتقاندار دا بار سەكىلدى. «كەدەن كەدەن بولدى, كەدەرگى نەدەن بولدى» دەگەن ءسوزىمىز بار عوي. وسىنىڭ استارىن اشىپ قاراساق, اباي ايتقان: ء«بىر تۋعاننىڭ» ءبىر اسىم ناسىبايدان قالعان كوڭىلى عانا جاتقان سياقتى.
«ەگەمەندە» ەل نازار سالاتىن قوس ءورىم ماقالا جاريالاندى. دارحان قىدىرالىنىڭ «ماناستىڭ تۇتقىننان بوسانۋى» مەن ءسوز داۋىلى ءسۇيىنباي تۋرالى ماقالاسى وسى قازاق-قىرعىز شىكامىنىڭ شىندىعى مەن سىرىن بيلەرشە تولعاپ, اقىلدى الدىعا, اشۋدى ارتىنا سالعان ءسوز بولدى. توسكەيدە مالىمىز, توسەكتە باسىمىز, ساياساتتا سانىمىز, سالتاناتتا ءانىمىز جاراسقان تەتەلەس ەلدىڭ اراسىن تەنتەك ءسوز سەتىنەتىپ كەتە جازداعان كەزدە اقيقاتقا جۇگىنتىپ, اقىلعا بۇگىلتىپ ءسوز ايتىلعان ەكەن. سوزگە ءسوز جالعاساق, ۇرىسقالى ەمەس, ۇعىسقالى تۇرعانىمىز. «اعا – بوردان, ءىنى – زوردان» دەگەن ءسوزدى ەسكە الىپ, اسىپ سويلەگەن مەن شاشىپ سويلەگەن تەڭ ەلدى تەڭەستىرۋگە نيەت ەتكەنىمىز. مۇندايدا دەرەك پەن دايەكتىڭ «دات» ايتاتىنى بار.
جەر-جاھاندى جاڭعىرتىپ, جاريالىلىقتىڭ شىنايى بولمىسىن جاساقتاپ بەرگەن جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە تەرىس نيەت توپان ماقالالاردى ورتالىق باسىلىمدار قارداي بوراتىپ جاتقان كەز ەدى. بۇعان ءۇن قوسقان جەرگىلىكتى جەردەگى جاندايشاپتار دا ءجيى-ءجيى ماقالا جازىپ, مازانى كەتىرىپ تۇرعان. وسى كەزدە قىرعىزدىڭ ۇلى پەرزەنتى, كەزىندە زاڭعارىمىز زاماننىڭ تورىنە جەتەكتەگەن شىڭعىس ايتماتوۆ «پراۆدا» گازەتىندە قازاقتار تۋرالى, حالقىمىزدىڭ جاقسى قاسيەتتەرى مەن ۇلتتىق بولمىسى جونىندە ماقالا جاريالاپ, قازاقتى «جۇگەنسىز ۇلتشىل» دەگەن گورباچەۆتىك قاۋلىعا پاراساتتى تويتارىس بەردى.
ول كەزدە شىڭعىستىڭ ءبىر اتى شىندىق بولاتىن. بايسالدى, بايىپتى سول ماقالادان كەيىن قازاق اسپانىنداعى قارا بۇلت سەيىلگەندەي بولدى. جۇرتىمىز دا جۇمىلا جىگەر كورسەتىپ, «بۇعا بەرسە – سۇعا بەرەتىن» بايىرعى بۇيرىققا ءۋاج ايتا باستادى. سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ (1986 جىلعى 20 جەلتوقسان), سالىق زيمانوۆ (1986 جىلعى 23 جەلتوقسان), جۇبان مولداعاليەۆ (1986 جىلعى 31 جەلتوقسان), سافۋان شايمەردەنوۆ (1987 جىلعى ءساۋىر), ت.ب. ايتا الاتىن اعالارىمىز حالقىمىز تۋرالى ادىلەتسىز قاتال ۇكىمگە قارسى ناقتى سوزدەرىن ايتىپ, باستارىن بايگەگە تىكتى. وسىنداي كەزەڭدە ەل دوستىعى ەتەنە كورىندى. بۇل ەكى ەلگە تاريحي دەرەككە جۇگىنگەندە تەڭ مۇرا بولىپ سانالاتىن «ماناستى» اقتاعان مۇحتار اۋەزوۆتەن جول العان جورالعى ءداستۇر بولاتىن. اعا-ىنىدەي قاۋىشقان دوس قۇشاق سودان بەرى قايتا اجىراعان ەمەس.
«سايقال ساياسات» دەگەن جامان تەرمين بار. سالقىنى ۇدەپ, سالماعى جۇدەپ كەتەتىن جەرلەرى بار بولعاسىن تۋعان تىركەس بولار. بىراق تەڭ باۋىرلاردىڭ اراسىن اشۋعا ەمەس, وكپە-رەنىشتەرىن باسۋعا «سىندارلى ساياسات» دەگەن زاماناۋي تىركەس بارىنشا ءدال كەلەدى. تاريحي كەزەڭدەر قايشىلاسقان قيلى زاماندى قايىرا ەسكە الىپ, قىندا جاتقان قىلىشتى قوزعاپ-قوزعاپ قويۋدىڭ ۋاقىتى ءوتىپ كەتتى. تاعى دا ابايعا جۇگىنەمىز: «باتىرلىق, بايلىق كىمدە جوق, عاشىقتىڭ ءجونى ءبىر باسقا». ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە اسىق, عاشىق حالىقپىز. اقىندار اعاسى ءابدىلدا تاجىباەۆ كەزىندە: «باسىمدا مەنىڭ اق قالپاق, ويۋلاپ شەتىن سىرعىزعان, مەنىڭ دە بەتىم جاپ-جالپاق, ايىرمام قايسى قىرعىزدان» دەپ جازعانداي, بەتىمىز عانا ەمەس, ىشكى نيەتىمىز دە جالپاق دالامىزداي كەڭ ەمەس پە ەدى؟
ويدى وي قۋالاپ, 1986 جىلعا تاعى دا تابان تىرەدىم. سايىپقىران ساردار سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ باسقارىپ تۇرعان «لەنينشىل جاس» گازەتى وسى جىلى ءبىر جاڭا ءۇردىس باستاعان. «سۇحبات-تەلەفون» دەگەن جاڭا ايدار اشىپ, ول كەيىن باسىلىمنىڭ تۋ ۇستار تىزگىنى بولعان. سونى اشار كەزدە سەيداعاڭ مەنى شاقىرىپ الىپ, قىرعىز ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس, الەمگە وق بويى وزىپ شىققان قالامگەر, «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» دەگەن حالىقتىق اتاققا يە بولعان شىڭعىستان باستاساق دەپ پىكىر-شەشىم ايتتى. مەن وندا «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. سەكەڭ ايتتى, ءسوز قىسقا, دايىندالا باستادىق.
ەرتەڭىنە سەكەڭ قايىرا شاقىردى. «مەنىڭ شىقاڭ تۋرالى پىكىرىم سول پىكىر, وزگەرمەيدى. بىراق ارۋاق اتتاعانداي بولىپ وتىرمىن. تۇنىمەن ويلاندىم. اۋەلى وزىمىزدەن باستايىق, حالقىمىز وكپەلەپ قالار, قانە, كىم بار؟» دەپ ادەتىنشە شانشىلا قارادى. بىرنەشە اعالارىمىزدىڭ اتىن اتادىم. «ابەكەڭ دۇرىس, ارىستان جال اقىن, اتاعى دا بار, ابىرويى دا اسپانداپ تۇر, ەندەشە ابەكەڭنىڭ ۇيىنە تارت, كەلىسىمىن الىپ كەل», دەپ شۇعىل تاپسىرما بەردى. ابەكەڭ جايدارى, جاقسى قارسى الدى. جازۋ كابينەتىندە بۇرقىراتىپ ولەڭ جازىپ وتىر ەكەن. قاراسام, ول اق قاعازعا ولەڭدى اراب الىپبيىمەن جازىپ وتىر. قىسقا سالەمدەسۋدەن سوڭ, «ال, شالدىڭ مىنا ولەڭىن تىڭداپ كورشى» دەپ ارقالانىپ جىر وقىپ كەتتى. ۇسىنىسقا قۋانا كەلىستى.
«قالاممەن جازىلعان, قارۋمەن وشپەيدى» دەگەن اتپەن گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنەن باستالىپ, ءۇشىنشى بەتىن تۇتاس العان سول ماقالانى «پراۆدا» گازەتىنىڭ قازاقستانداعى ءتىلشىسى تولەۋجان ەسىلباەۆ اتالعان باسىلىمدا «پاۋتينا» دەگەن اتپەن كەيىپكەر مەن اۆتوردىڭ اتتارىن اتاماي اتاپ كورسەتتى. اتتارىمىز اتالماعاندىقتان امان قالدىق, بىراق سونىڭ وزىندە ءۇش ءارىپتىڭ تەزىنەن سان رەت وتۋگە تۋرا كەلدى. سول جىلى قازان ايىنىڭ اياعىندا قىرعىزستان ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى الماتىدا ءوتتى. ءبىز الدىن الا دايىندالىپ, شىڭعىس ايتماتوۆپەن «سۇحبات-تەلەفوننىڭ» توسىن نۇسقاسىن جاسادىق. شىڭعىس اعانى جولدان قالدىرماي ونى الماتىدان فرۋنزەگە دەيىن شىعارىپ سالا وتىرىپ, سۇحباتتى جول ۇستىندە الۋعا كەلىستىك. سۇحباتتى مەن جۇرگىزەتىن بولدىم دا, سۋرەتتەرىن ءفوتوتىلشىمىز راحىمباي حانالى تۇسىرەتىن بولدى.
بۇل سۇحبات 1986 جىلعى 1 قاراشادا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە «جول مۇراتى – جەتۋ» دەگەن اتپەن جاريالاندى. شىڭعىس اعا بۇل ساپارىندا ەكىنشى جارى ماريام اپاي جانە كىشى ۇلى ەلدارمەن كەلگەن ەكەن. قورداي اسۋىنىڭ ۇستىندە داستارقان جايىپ, ءۇش ساعاتقا سوزىلعان ەمەن-جارقىن اڭگىمە بولدى. جول ۇستىندە شىڭعىس تورەقۇل ۇلى ءبىزدىڭ كولىككە اۋىسىپ وتىرىپ, مەن ونىڭ جانىندا وتىرىپ, راديورەپورتەردى ىسكە قوسىپ, ەكى ساعاتتاي سۇحبات الىپ ۇلگەرگەن ەدىم. جول ۇستىندەگى اڭگىمە, قورداي اسۋىنداعى سۇحبات ەكى ەلدىڭ ماڭگىلىك دوستىعى, ۇلتتىق-رۋحاني بايلانىستارى, تاريحي كەزەڭدەردەگى تۋىستىق قاتىناستار, كەڭەستىك كەزەڭدەگى كۇردەلى ماسەلەلەر, جاس بۋىن تاربيەسى, اسىرەسە قانداي جاعدايدا دا ەكى ەل اراسىنداعى عاسىرلىق دوستىق پەن باۋىرمالدىقتىڭ ءجىبىن قولدان شىعارماۋ جونىندە بولدى.
«جاۋعا شاپقاندا ۇرانىمىز ءبىر, نامىسقا شاپقاندا قۇرالىمىز ءبىر, تويعا كەلگەندە جىر-ءانىمىز ءبىر حالىقپىز, قانداي جاعداي بولسا دا اقىلعا جۇگىنىپ, داستۇرگە ءۇڭىلىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى جاۋعا دا, داۋعا دا بەرمەيتىن بولايىق», دەگەن تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ايتىلىپ ەدى. ۇلى ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆتى جانارى بوتالاپ ەسكە الىپ, شەتەلگە شىققاندا الىپ جۇرەتىن ەكى قاسيەتتى تۇمارىم: ء«بىرى – ماناسىم, ءبىرى – ۇستازىم مۇحتار ومارحان ۇلى» دەپ تەبىرەنگەن. بۇل ءسوزىن تالاي جەردە تاراتىپ تا ايتتى, تالداپ تا جازدى. «مەنى وقىتقان جەر – اۋليەاتا, وسىرگەن قازاق جەرى, تانىتقان مۇحتار اۋەزوۆ» دەپ اعىنان جارىلعان اسىل اعا. قيىن كەزدە قيىستىرىپ ءسوز ايتقان, ءتۇيىندى جەردە ۇعىستىرىپ وي ايتقان اسىل اعانىڭ سول ءسوزىن ەسكە الىپ, ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەندە, ساسپايتىن جەردە ساسىپ, ەكى ەتەگىمىزدى باسىپ, شىندىقتان قاشىپ, جارامىزدى قاسىپ سويلەگەنىمىز قالاي بولعانى, اتاڭقوقي اتامباەۆ؟
ۇلىلىقپەن ۇشىراسۋدان – ۇلاعات, كەسىرلىكپەن كەزدەسۋدەن كىنارات الاسىڭ. قوس حالىقتىڭ تەل ەمگەن پەرزەنتى بولعان شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ايتقانىن ۋاقىت كورسەتىپ كەلە جاتىر. تۇركى جۇرتىنىڭ تورىندە وتىرعان قازاق ەلىنىڭ قاي كەزدە دە كەرەگەسى كەڭ, كەنەرەسى تەڭ. كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ دەگەنمەن, باسقا تيگەن باقان سوزدەن بۇعىپ قالار جايىمىز جانە جوق. ەكىۇشتى ءسوزدى ەل اعاسى ايتىپ جاتسا, ۇندەمەگەن كەلىسكەندىكتىڭ بەلگىسى دەپ بىرەۋلەر ويلاپ قالار. قازاق ەلىندە تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىمەن جۇرگەن 125 مىڭ قىرعىز باۋىرلاردىڭ كوڭىلدەرىن قوبالجىتقان ءسوز شەكارا بويىنا دا جەتسە, بۇدان ساياسي استار ىزدەۋدىڭ ءجونى بار ما؟ استار ىزدەۋ – اداسۋدىڭ باسى. قازاق قىرعىزعا دەگەن سەرت ءسوزىن ۇستاعان ەل.
اعانىڭ اقىلى مەن حالىقتىڭ ناقىلى ساياساتتىڭ اۋزىنداعى ساۋدايى ءسوز بولعانى ما؟ ەلدىك ساياساتكەر ەرسى ءسوز ايتسا – سۇرىنگەنى, ءاي دەر اجا, قوي دەر قوجا بولماسا, كوڭىلدىڭ ب ۇلىنگەنى ەمەس پە؟ تاريحتىڭ جولى – سان تاراۋ. ءتۇيىنى دە ارقيلى. كەشەگى بابانىڭ بۇگىنگى بالانىڭ اراسىنداعى جالعاسقان جاقسى ءداستۇر شىنايى ىقىلاس پەن شىنشىل پەيىلدەن تۇراتىنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. ءسۇيىنبايدىڭ سەرپىنىن, اقيقاتتىڭ توركىنىن ايتقان دارحان قىدىرالىنىڭ ماقالاسى توركىنى قۋعان توقتاعۇلدى باۋىرىنا باسقان جامبىلدىڭ ۇلىلىق ۇلاعاتىن تاعى دا ەسكە سالىپ تۇر. اتارىنا وعى ۇزىن, ايتارىنا ءسوزى ۇزىن اعالارىمىز اڭىسىن اڭداپ جاتقاندا, رەتىن تاۋىپ, قياعىن شاۋىپ ايتىلعان ءسوزدىڭ پاراسى مەن ساناسى ءبىر تاۋدىڭ ەكى جاعىندا جاتقان ەگىز ەلدىڭ نازارىنا تۇسەتىن بولار. قاتاعان قاۋىپ ايتقاندا, ءسۇيىنباي تاۋىپ ايتقان تىركەستى توتەلەپ تارتپاي, ادەپپەن ادەمى جەتكىزگەن دارحان ماقالاسىن الاتوودىڭ ار جاعىنداعى باۋىرلار دا وقىعان بولار.
حالقىمىزدان ءسوز قالماعان. «ەت ساسىسا تۇز سەبەر, تۇز ساسىسا نە سەبەر؟» دەگەن ناقىل-جۇمباق بار. شەشۋىن ايتارىن ايتىپ الىپ, جالتارسا دا, ءبىر بىلسە المازبەك اتامباەۆ باۋىرىمىز بىلەتىن شىعار. ءبىز بىلەمىز دەپ بىلەك سىبانىپ جاتقان جوقپىز, بىراق ءبىر ساياساتكەر ايتىپ قالعانداي, «قىزىقتىڭ كوكەسى الدا» دەگەن ءسوز كوڭىلدى كۇپتى, ويدى جۇكتى ەتەدى. قىرعىزدىڭ بەتكە ۇستار مەملەكەتتىك قىزمەت تۇلعالارى تەگىس اتقا قونىپ, داۋعا-ساۋعا, سوزگە قوناق سۇراپ كەلىپ جاتسا, الدىڭا كەلسە اتاڭنىڭ قۇنىن كەش دەگەن ءسوزدىڭ دە بار ەكەنىن بىلەتىن ەلمىز. اتامىزدىڭ دا قۇنىن كەشكەن جايىمىز بار. شەكارا بويىن شەگەندەپ, جۇرت اياعىن كوگەندەپ قويۋدىڭ رەتىن بىلەمىز عوي.
ەكى ەلدىڭ باس مينيسترلەرى جىلى سويلەسىپ, جىلان-ءسوز ىننەن شىعاتىنداي بولىپ قول الىسىلدى. ء«بىز وڭ قادامدى ناقتى, ىسكەر ارەكەتكە دايىنبىز», دەگەن يساقوۆ بايكەنىڭ ءسوزى جەردە قالمايتىنىن ايتقان ساعىنتاەۆ قاعىلايىننىڭ قولىن قاتتىراق قىسىپ, ەلباسىمىزدىڭ شوڭدىعىن, ايتار ءسوزىنىڭ وڭدىعىن انىق بايقاتتى. الاتاۋدىڭ باسىنا قاراي ۇمسىنعان جەڭىل بۇلت ەندى ىدىراپ, اسپان قاباعىن اشىپ قالار. پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاي كەزدە دە, قاي جەردە دە قىرعىز-قازاق قارىم-قاتىناسىندا ارىپتەستىكتەن گورى دە تەرەڭ تۋىستىق پەن دوستىق, تاريحي ارقاۋى ۇزىلمەس تەڭ كورشىلىك جاتقانىن, ونى ءاردايىم اقىلشى ەتىپ العا ۇستاۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىپ جۇرەتىن ءسوزى وسى جەردە دە توبە بيدەي تورەلىك كورسەتتى. جامان سوزگە جابىلا بەرسەك, جارعا اپارار, جاقسى سوزگە دەم بەرسەك, ارعا اپارار. اردىڭ بيىگى – اقيقاتتىڭ اۋىلىندا.
اقيقات – قينالعاندا قولۇشىن بەرەتىن, قىسىلعاندا قولتىقتان دەمەيتىن قازاق جۇرتىندا. بەرگەن جومارت ەمەس, العان جومارت دەگەن ءسوز جانە بار. العانىن بىلگەن ەل الىسقا كەتپەس. بىراق ء«ۇي مەنىكى دەپ, ءۇي ارتىندا كىسى بارىن» ۇمىتىپ كەتىپ جاتقان كورشىنىڭ كوڭىلىن ادالىن ايتقان ءسوز, اقيقاتىن تەرگەن پىكىر ويلاندىرسا كەرەك. اناۋ ىسىق كولىنىڭ جاعاسىندا, كوك جايىقتىڭ ساعاسىندا بۇلاعاي كۇندەردە بايتەرەك دەپ ۇرانداپ, اتقا قونعان قىرعىز اعايىنداردىڭ تاريح ساباعىن تەرەڭ بىلەتىندىگى داۋسىز. مۇنى كەزىندە قىرعىزدىڭ شوڭ اقىنى ساۋرانباي جۇسەەۆ جىرلاعان. ەندى مۇنى ەل باسشىسى ساۋرانباي جيەنبەكوۆ جالعاستىرىپ كەتەر. ءتۇبىمىز عانا ەمەس, ءۇنىمىز دە ءبىر جەردەن شىعىپ كەلە جاتقان ەمشەكتەس ەلدىڭ ەرتەڭىنە ەستى ءسوز ەلشى بولادى عوي.
ۇلىق قالامگەر ايتقان ۇلى ءسوز ۇعىسۋعا باستاي بەرگەي.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى