ونى زاڭمەن رەتتەۋ – ەڭ ءادىل جول
بۇعان دەيىن قولدانىستا بولعان زاڭ 1992 جىلى قابىلدانعان ەدى. ال اتا زاڭىمىز 1995 جىلى قابىلداندى. 1992 جىلدان بەرى 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندىكتەن, زامان دا, زاڭ دا وزگەردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلعى 1 قىركۇيەك كۇنى پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىن اشىپ, قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى ءماسەلەلەر جونىندە ءوز ويلارىمەن ءبولىستى. دەپۋتاتتاردىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەدى. ەلباسى سوڭعى جىلدارى الەمدە ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق جانجالدار تاۋەكەلى وسە ءتۇسكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دىنگە قاتىستى ماسەلەلەردى زاڭمەن رەتتەيتىن كەز كەلگەنىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ: «وسى سەسسيا بارىسىندا پارلامەنتكە «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا قاراۋعا تۋرا كەلەدى. دىنارالىق كەلىسىم – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى», دەي كەلىپ, وسى زاڭداردىڭ ءبارى قازاقستان ءتاۋەلسىزدىگىنە جاڭادان بەرىك قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر بەرەتىنىن ءمالىم ەتتى.
جاڭا سەسسيانىڭ باسىندا ۇكىمەت ماجىلىسكە بۇگىندە پارلامەنت ماقۇلداپ, پرەزيدەنت قول قويىپ, كۇشىنە ەنگەن «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ جوبالارىن ۇسىنعان ەدى. «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭناماسىن ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن قۇقىقتىق رەتتەۋ, سونداي-اق ءار ءتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قۇقىق نورمالارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى, كەمشىلىكتەر مەن تارتىستى ءجايتتەردى جويۋ جولىمەن جەتىلدىرۋ.
قازاقستاندا سوڭعى ون جىلدىقتا قالىپتاسقان جاڭا قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ كورىنىستەرىنە نازار سالساق, قوعامداعى ءدىن مەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ءرولى وزگەردى. ياعني, ءدىن مەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قوعامدىق بەدەلى جانە قوعامدىق ءومىردىڭ ءار ءتۇرلى تۇستارىنا ىقپالى ايتارلىقتاي ءوسىپ, مارتەبەسى كەڭەيدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە دىنگە سەنۋشىلەردىڭ جانە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ سانى بىرنەشە ەسەگە ارتىپ, قوعامدا ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ بەلسەندىلىگى جوعارىلادى, قازاقستاندىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى, مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق قاتىناستاردىڭ سيپاتى وزگەردى.
وسى تۇستا ايتا كەتكەنىم ءجون بولار, وتكەن جىلى ءبىر توپ دەپۋتات زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق جاساپ, دىنگە قاتىستى قوعامداعى تۋىنداعان كوپتەگەن ماسەلەلەردى زاڭ جولىمەن رەتتەۋ قاجەت ەكەندىگىن العا تارتتىق. زاڭ جوباسى ماجىلىستە, ودان كەيىن سەناتتا جان-جاقتى تالقىلاۋدان ءوتتى. زاڭ جوباسىمەن ءبىر جىلداي جۇمىس ىستەدىك. پارلامەنت دەپۋتاتتارى قولدادى. الايدا, كەيىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىمەن پرەزيدەنت قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ, زاڭ ومىرگە ەنگەن جوق. سول زاڭ جوباسىندا ءدىني ۇيىمداردى قايتادان تىركەۋدەن وتكىزىپ, رەتكە كەلتىرۋ جانە ولاردىڭ قاراجاتپەن جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى, اقشا اينالىمى قالاي بولادى, سونىمەن قاتار, شەت ەلدەردەن كەلەتىن ۋاعىزداۋشى كىتاپتاردى تاراتۋ مەن تاراتپاۋ جولدارىنىڭ ارا جىگىن انىقتاۋ, ساراپتاما جاساۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان-تىن. ءدىني كىتاپتاردى قاي جەردە تاراتۋعا بولاتىنىنا دەيىن انىق جازىلدى. ويتكەنى, ءار ءتۇرلى ءدىني سەكتانىڭ وكىلدەرى كوشە-كوشەنى كەزىپ, ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, ءار ادامنىڭ پاتەرىنە كەلىپ, كىتابىن بەرىپ, ءوزىنىڭ ءدىني ۇيىمىنا شاقىرىپ جۇرگەنىنە بارشا ازامات كۋا بولعانى انىق. سونداي ارەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋ كەرەك بولدى. وسى اتالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى جۋىردا قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جاڭا زاڭدا دا قاراستىرىلعان.
جانە بۇگىنگى تاڭداعى ورىن العان جاعدايلارعا بايلانىستى ءبىر رەتتەلۋگە ءتيىستى ماسەلە بار. ول – سالافيتتەر, ۆاحابيتتەر جانە باسقا دا كوبەيىپ كەتكەن يسلامنىڭ ءار ءتۇرلى اعىمدارى. اركىم ءوزىنىڭ ۇستانىمىن دۇرىس دەپ, ادامداردىڭ ساناسىنا تىقپالاپ جاتىر. اسىرەسە, كەيبىرەۋلەر: «كۇندەلىكتى ءومىر قاجەت ەمەس, بۇل جالعان ءومىر. جۇمىس ىستەۋ, اسكەرگە بارۋ كەرەك ەمەس, وقۋ وقىپ, ءبىلىم الۋ دا كەرەك ەمەس», دەيدى. دۇنيە سالعان ادامدى جاس بولسا دا, «ول – باقىتتى ادام. و دۇنيەگە بارا جاتىر. بۇل دۇنيەنىڭ قۇندىلىعىن ەسەپتەمەي, انا دۇنيەنىڭ راحاتىنا بولەنەدى» دەگەندەي ۋاعىزداردى كوپ ايتىپ ءجۇر. قايتىس بولعان ادامدى سول مەزەتتە جەرلەپ تاستايدى. سونداي-اق «اس بەرمەۋ كەرەك. بەيىت باسىنا بارماۋ كەرەك. زيرات سالماۋ, تاسىن كوتەرمەۋ كەرەك» دەگەن سياقتى ۇستانىمدارىن حالىقتىق سالت-داستۇرگە قارسى قويىپ ءجۇر. باسقاشا جەرلەۋ ءراسىمىن ۇيرەتكىسى كەلەدى. حالقىمىزدىڭ قالىپتاسقان ونەرى بار. كەيبىر ءدىني اعىمدار ونەرىمىزگە دە شەكتەۋ سالۋدى كوزدەيدى. ءتىپتى تەلەديدارعا قاراماڭدار دەيتىندەرى دە كەزدەسەدى. داستارقان جايىپ, كوپ ادامدار جيناماڭدار دەيتىن ۋاعىزشىلار دا بار.
ءبىز تاۋەلسىزدىك الدىق. بابالارىمىز اڭساعان بوستاندىققا قول جەتكىزدىك. ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىز قايتا ورالدى دەپ قۋانىپ ءجۇرمىز. دەگەنمەن, ەركىندىك الدىق دەپ بارلىعىن قاراۋسىز جىبەرۋگە بولمايتىنىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى جاستارىمىز ءدىنگە بەت بۇرعانىنا بۇكىل حالىق بولىپ قۋاندىق. بۇرىنعىداي ءىشىمدىككە سالىنعان, بۇزاقىلىققا بەيىم جاستاردىڭ ازايعانى وتە قۇپتارلىق ءجايت. بىراق كەڭەس وداعى كەزىندەگى قورشاۋدان شىققان اڭقاۋ حالىقتى ءار ءتۇرلى دىنگە تارتۋشىلاردىڭ كوبەيىپ كەتكەنى راس. كەيبىر وتباسى مۇشەلەرى ءار ءتۇرلى دىنگە كىرگەندىكتەن, اكەسى ءبىر جاقتا, شەشەسى ءبىر جاقتا, بالالارى بولەك-بولەك كەتىپ, شاڭىراقتارى ورتاسىنا تۇسكەندەرى دە از ەمەس. قابىلدانعان جاڭا زاڭ وسىنداي كەلەڭسىز جايتتەردى شەكتەيدى عوي دەپ سەنەمىز.
جات پيعىلدى سەكتالارعا كىرىپ كەتكەن قاراكوز قازاقتارىمىز دا از ەمەس. ولار وزدەرىنىڭ اداسقاندارىن بىردەن ۇعىنا المايدى. اسىرەسە, تاعدىرلارى بۇزىلىپ, قيىن جاعدايعا تۇسكەن نەمەسە جۇمىستان شىعىپ قالىپ, وتباسىنان دا قايىرىم كورمەي, ازاپ شەگىپ جۇرگەن جاندارعا قايىرىمدىلىق جاساعان بولىپ, ءوز ىشتەرىنە تارتاتىن سەكتالار دا ەلىمىزدە كەڭ جايىلعانى جاسىرىن ەمەس. باسىن ابدەن ۋلاعان سوڭ, سەكتالار ونىڭ دا, اعايىن-تۋىستارىنىڭ دا ءدۇنيە-مۇلكىن وزىنە اۋدارىپ العان. ءتىپتى سونداي جاعدايعا ءتۇسىپ جاتسا دا, باسى شىرمالعان ادام ءوزىنىڭ جەم بولىپ جاتقانىن ءتۇسىنبەيدى. اعايىندارىنىڭ ايتقان اقىلى دا ونىڭ ۋلانعان ساناسىنا كىرمەيدى.
8 قىركۇيەك كۇنى ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتى ەكى زاڭ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزگەندە, اتالعان قۇجاتتىڭ ماڭىزى مەن ماقساتى تۋرالى ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى قايرات لاما ءشارىپ بايانداما جاسادى. ول قازاقستانداعى شەتەلدىك ميسسيونەرلىك قىزمەتكە قاتىستى مىناداي مالىمەتتەر كەلتىرگەن ەدى. «بۇگىنگى كۇنى بىزدە 27 مەملەكەتتەن شامامەن 300 شەتەل ميسسيونەرلەرى تىركەۋدەن وتكەن ەكەن. ولاردىڭ كوبى پولشا, كورەيا, اقش, گەرمانيا, رەسەي, ۋكراينا, يتاليا, شۆەيتساريا جانە يسپانيادان كەلگەندەر», دەپ ەدى اگەنتتىك توراعاسى.
جاڭا زاڭ بويىنشا قازاقستان ازاماتتارى, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار ميسسيونەرلiك قىزمەتتi ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ تiركەۋىنەن وتكەننەن كەيiن عانا جۇزەگە اسىراتىن بولدى. ءتىركەۋدەن وتپەگەن جاعدايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ميسسيونەرلىك قىزمەت جاساۋعا تىيىم سالىنادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى شەتەلدىك ميسسيونەرلەر ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ بارلىق وبلىستاردا, استانا مەن الماتى قالالارىندا قۇرىلعان دەپارتامەنتتەرىندە جىل سايىن قايتا تiركەۋدەن وتۋگە مiندەتتi. ءوز كەزەگىندە, تىركەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن قۇجاتتار ۇسىنعان ميسسيونەرگە ءدىنتانۋ ساراپتاماسىنىڭ تەرىس قورىتىندىسى نەگىزىندە, سونداي-اق ەگەر ونىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتى كونستيتۋتسيامىزعا, زاڭدارىمىزعا, قوعامدىق ءتارتىپكە, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىنا قاتەر توندىرەتىن بولسا, تىركەۋدەن وتكىزۋدەن باس تارتىلادى.
مەملەكەتىمىز دەموكراتيانى, بوستاندىقتى, ەركىندىكتى الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنە قويادى. الايدا, بۇل بارىنە ەركىندىك بەرىپ, «نە ىستەسەڭ دە بولادى» دەگەن ءسوز ەمەس. مەملەكەت بولاشاقتا ۇلكەن داۋىلدى قاتەرلەرگە, ىشكى قاقتىعىستارعا, ءتىپتى ءبىر ۇلتتىڭ ءوزى ءبولىنىپ-جارىلىپ ءبىر-بىرىمەن سوعىسۋعا الىپ كەلەتىن قاسىرەتتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن الدىن الا ءتارتىپ ورناتۋى قاجەت. سوندىقتان ءدىني ۇيىمداردى مەملەكەت قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋى كەرەك. جاڭا زاڭ وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەتىن بولادى.
ءبىز «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءاربىر توقسان سايىن سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەرگە بارىپ ءجۇرمىز. قاي جەردە بولسا دا باسقوسۋلاردا تۇرعىندار تاراپىنان قويىلاتىن سۇراقتىڭ ءبىرى – وسى دىنگە قاتىستى ماسەلە. ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى ءوز ىشىنەن ب ۇلىك شىعىپ, تىپ-تىنىش وتىرعان اۋىلداردىڭ بەرەكەسى كەتپەسىن دەپ قاتتى الاڭدايدى.
اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىستارىندا ورىن العان قايعىلى وقيعالار ءبىزدىڭ دە جۇرەگىمىزدى اۋىرتادى. تىپ-تىنىش ەل ەدىك. بىرلىگىمىزگە سىزات تۇسسە, مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا دا قاۋىپ تونەتىنى ءسوزسىز. كەيبىر دىنشىلدەر «بۇل دۇنيە جالعان, انا دۇنيەدە راحات كورەسىڭ», دەپ ايتىپ جاتسا, حالىقتىڭ وتانعا دەگەن پاتريوتتىق سەزىمى وشپەي مە؟! جۇمىسقا بەيىمدىلىگى جوعالماي ما؟ جاڭا عانا نارىق ەكونوميكاسىنىڭ قىر-سىرىن ءتۇسىنىپ, ەرىنبەي ەڭبەك ەتسە, ءناتيجەسىن كورەتىنىنە كوزى جەتىپ كەلە جاتقاندا, تەرىس ۇعىمعا ۋاعىزداۋ – العا باستىرمايتىن ءىس. ءار ادام ومىردە اتقان تاڭعا, شىققان كۇننىڭ نۇرىنا شاتتانباي ما؟ وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ امان-ەسەندىگىنە ءشۇكىرشىلىك ەتىپ, بالالارىنىڭ كۇلكىسىن ەستىگەنىنە قۋانباي ما؟ ءوزىڭنىڭ ءىسىڭ العا باسقانىنا, حالىقتىڭ دا تاماعى توق, جۇمىسى ءجۇرىپ جاتقانىنا, مەملەكەتتىڭ الەم ەلدەرى قاتارىندا جوعارى كوتەرىلگەنىنە قۋانۋى قاجەت.
دۇنيە ءجۇزىن شايقالتىپ كەتكەن الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاي ءبىلىپ, الەۋمەتتىك سالاعا قولداۋ جاساپ, زەينەتاقى, جاردەماقى, شاكىرتاقى جانە ەڭبەكاقىنى ءۇش جىل قاتارىنان 25-30 پايىزعا وسىرە بىلگەن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تولاعاي تابىستارىمەن قۋانا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءار ادام جەكە كاسىپكەرلىگىن دامىتۋعا دا قول جەتكىزدى. قازىر ءاربىر ەكى ءۇيدىڭ بىرىندە شارۋاشىلىعىن ءجۇرگىزۋگە قاجەتتى اۆتوكولىگى بار. حالىق ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ, ءومىر سۇرۋگە جان-جاقتى بەيىمدەلىپ الدى. مەنىڭ ويىمشا, وركەنيەتتى قوعامدا ءدىندى ۇستانعان ادام تازا ءجۇرىپ, مەملەكەتكە ادال قىزمەت ەتىپ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانىپ, ادامزاتتىڭ العا باسۋىنا ءوزى دە ىقپال ەتە ءبىلۋى قاجەت. يسلام ءدىنى شەكتەۋ سالاتىن حارام دۇنيەلەردەن اۋلاق بولىپ, مادەنيەتتى, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, ەلگە ۇلگى كورسەتە بىلگەن ادامدى شىنايى مۇسىلمان دەپ ەسەپتەيمىن.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا العاشقى كۇننەن باستاپ ۇلكەن بەلسەندىلىكپەن قاتىستى. كوپتەگەن ۇسىنىستارىمىزدى بەردىك. ەكى اپتانىڭ ىشىندە ارىپتەستەرىم 100-دەن استام تۇزەتۋلەرىن ۇسىندى. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى كۇنىنە ەكى رەت ءوتتى. جۇمىس توبىنا ارىپتەسىم, ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رامازان سارپەكوۆ جەتەكشىلىك ەتتى. 21 قىركۇيەك كۇنى ءماجىلىس اتالعان زاڭ جوباسىن ماقۇلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەردى. ونى كوپ كەشىكتىرمەي سەنات دەپۋتاتتارى دا قابىلدادى. پارلامەنتشىلەر ماقۇلداعان زاڭعا ەلباسى قول قويىپ بەكىتتى. بۇل حالىق كۇتكەن زاڭ بولاتىن.
تيتو سىزدىقوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.