داۋىل الدىنداعى تىنىشتىق بولىپ جۇرمەسىن

بيىلعى جىلدىڭ باسىندا جارىققا شىققان بۇۇ-نىڭ «الەم ەكونوميكاسىنىڭ احۋالى جانە بولاشاعى» اتتى ءداستۇرلى بايانداماسىندا جاھاندىق ەكونو­ميكانىڭ 2016 جىلعى ءوسىمى 2,6 پايىز دەڭگەيىندە باعالانعان بولاتىن.

ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) جىل باسىندا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 2017 جىلى 3,4 پايىزدى قۇرايتىنىن العا تارتتى. وتكەن اپتادا حۆق الەمدىك ەكونو­ميكانىڭ بيىلعى جىلعا ارنالعان دامۋ بولجامىن تاعى دا جاڭارتتى. حۆق ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, جاھان­دىق ەكونوميكا بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىن­شى جارتىجىلدىعىندا تۇراقتى دامۋ قارقى­نىنان اينىعان جوق.

الەمدىك ەكونوميكانىڭ ناقتى دامۋ باس­پالداعىنا كوتەرىلۋىنە ءتورتىنشى ونەر­كاسىپ­تىك توڭكەرىس اياسىنداعى تسيفرلى تەح­نو­لوگيانى اكەلگەن عىلىمي تەحنيكالىق پرو­گرەسس تۇعىر بولىپ تۇر. تسيفرلى تەح­نو­­لو­گيا­نىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا تيگى­­زەتىن يگى ىق­پالى بارعان سايىن ارتا بەرمەك. بۇل سالا­داعى جاھاندىق جەتىس­تىكتەر ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتۋدى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قال­دى­رىپ, بۇگىنگى تاڭداعى الەمدىك ەكونو­ميكا­نىڭ ناقتى دامۋ دەڭگەيىن تارازىلاپ كورەيىك.

ەۋروايماق ەكونوميكاسىنىڭ احۋالى بيىل­عى جىلدىڭ وتكەن ايلارىندا ءبىر­شا­ما جاقساردى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولا­دى. ەۋروپالىق وداقتىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توق­سانىندا 1,9 پايىز ءوستى. 2016 جىلدىڭ ساي­كەس مەرزىمىندە بۇل كورسەتكىش 1,8 پايىزد­ى قۇراعان بولاتىن. ەۋروايماقتاعى ينفليا­تسيا دەڭگەيى ءبىرشاما تومەندەدى. ەۋراي­ماقتاعى جانە ەۋروپالىق وداقتاعى جۇمىس­­سىزدىق دەڭگەيى تومەندەپ كەلەدى. 2017 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىنگى مالى­­مەت بويىنشا, جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى ەۋرواي­ماقتا 9,3 پايىزدى قۇراسا, ەۋرو­پا­لىق وداقتا – 7,8 پايىزدى قۇراپ وتىر. حۆق ءوزىنىڭ اقش ەكونوميكاسىنىڭ 2017 جىلعى ءوسىمى 2,3 پايىزدى قۇرايدى دەگەن بۇرىنعى بولجامىن وزگەرتىپ, اقش ەكو­نوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2017 جانە 2018 جىلدارى 2,1 پايىز بولادى دەگەن جاڭا اق­پ­ارات تاراتىپ وتىر. 2017 جىل­دىڭ ءبىرى­نشى جار­تىجىل­دىعىنداعى دەرەك بو­يىن­شا, اقش-تاعى جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى 4,4 پايىزدى قۇراعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اقش مەملەكەتى سياقتى الىپ ەكونوميكا ءۇشىن بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس. PwC ەكونو­ميستەرىنىڭ بولجامى بويىنشا, 2017 جىلى جانە تاياۋ بولاشاقتا ازيا الەمدىك ەكونوميكانىڭ درايۆەرى بولىپ قالماق.

الايدا بىرقاتار بىلىكتى ساراپشىلار جاھان­دىق ەكونوميكانىڭ بۇگىنگى قاناعات­تانارلىق جاعدايىنان بولاشاق الەمدىك داعدارىستىڭ العاشقى قاتەرلەرى كورىنە باستاعاندىعىن ايتىپ, ونىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتۋدە. ماسەلەن, حۆق-نىڭ جاھاندىق قارجىلىق تۇراقتىلىققا جاۋاپ بەرەتىن جوعارى لاۋازىمدى مامانى توبياس ادريان «تەڭىزدەگى سۋدىڭ بەتى تىپ-تىنىش تەربەلىپ جاتۋى مۇمكىن, دەگەنمەن ونىڭ استىندا ۇلكەن قاتەر تۇنىپ جاتقانىن بىلمەيمىز, سوندىقتان قازىردەن باستاپ قاۋىپتىڭ الدىن الۋ شارالارىن جاساماساق, بۇل قاتەر جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قال­پىنا كەلۋ تۇراقتىلىعىن بۇزادى», دەپ اتاپ كورسەتەدى. مامانداردىڭ ايتۋىن­شا, كەزەكتى داعدارىس قاتەرى جاھان­دىق قارجى جۇيەسىندەگى شەشىمىن تاپ­پاعان كەلەڭسىزدىكتەردەن تۋىندايتىن كورى­نەدى. ەگەر ولار جەدەل تۇردە رەتكە كەلتى­رىلمەسە اكتسيالار باعاسىنىڭ 15 پايىزعا دەيىن تومەندەۋىنە اكەلەدى. ءوز كەزەگىندە ول جاھاندىق ءىجو-ءنىڭ 1,7 پايىزعا قۇل­دىراۋىنا اكەلىپ سوعادى.

حۆق بولاشاق الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ باستاۋى G20 مەملەكەتتەرىنىڭ قارجىلىق ەمەس سالالارىندا قوردالانىپ قالعان قارىز كولەمىنىڭ بولۋى مۇمكىن ەكەن­دىگىن ايتادى. وتكەن جىلى بۇل قارىز­دىڭ مولشەرى 135 تريلليون اقش دول­لارىنا نەمەسە وسى مەملەكەتتەردەگى ءىجو-ءنىڭ 235 پايىزىنا تەڭ بولعان ەكەن. ەڭ كەرەمەتى وسىنشاما جاھاندىق قارىزدىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى اقش پەن قحر-عا تيەسىلى كورىن­ەدى. اسىرەسە جىلدان-جىلعا جوعارى قار­قىن­مەن ءوسىپ بارا جاتقان اقش مەملە­كەتىنىڭ قارىزى جاھاندىق قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا زور قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر.

قارجى رىنوگىنداعى اكتيۆتەر باعاسى­نىڭ كۇرت كوتەرىلۋى دە حۆق ەكونوميس­تەرىن الاڭداتۋدا. قور ەكونوميستەرى قار­جى رىنو­گىن­داعى بۇل كورىنىسكە «ەكونو­مي­كالىق جا­نە قارجىلىق تسيكلدەر اراسىنداعى تەڭسىز­دىكتىڭ ارتۋى» دەگەن باعا بەرىپ وتىر. قازىر دۇ­نيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى وتىز بانك 47 تريل­ليون دوللاردان استام اكتيۆ­كە يە. بۇل بۇ­كىل پلانەتاداعى اكتيۆتىڭ ۇشتەن ءبىر بو­لى­­گى­نەن ارتىق. بۇل اكتيۆتەرگە يە بولىپ وتىر­­عان وسى ءىرى بانكتەردىڭ جار­­تى­سى ءوز كا­­پي­­تال­­دارىنىڭ جوعارى تيىم­دى­لىگىن قام­تا­­ما­­سىز ەتە الماي كەلەدى. ولار­دىڭ جەكە كا­پي­­تالى­نىڭ تابىستىلىعى 8 پا­يىز­دان تومەن. حۆق-نىڭ بولجامى بويىن­شا بانك ءۇشىن 8 پايىز – قىزىل سىزىق, ودان ءارى بانك شىعىنمەن جۇمىس ىستەيدى دەگەن ءسوز. دۋا­لى اۋىز ساراپشىلاردىڭ بول­جام­دارى­نان باي­قا­عانىمىز, بولاشاق داع­دارىس قا­تە­رى تاعى دا بانكتەرگە تىرەلىپ تۇر­عان كورى­نە­دى. ەندەشە الەمدىك قارجى ينستيتۋت­تارىن قايتا قۇراتىن جاھاندىق تۇبەگەيلى رەفورما قاجەت.

جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»