ادامزاتتىڭ كۇشتى بولىپ جاراتىلعان جارتى بولىگى كەلىسەر مە ەكەن, ىرگەتاسى سوناۋ 1860 جىلى قالانعان ەۋروپادا ەجەلگى بەس وقۋ ورنىنىڭ ءبىرى – بريتاندىق ابەردين ۋنيۆەرسيتەتىنە ەڭبەگى سىڭگەن پروفەسسور لورەنس ۋوللي بىردە: «ەگەر ەر-ازاماتتار ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى قالاسا, وندا ءبىر جايتتى ۇمىتپاۋى ءتيىس. بۇل – اقىلدى ايەلگە ۇيلەنۋ. ينتەللەكتتەن اسقان قورعان جوق» دەپ پايىم جاساعان عوي.
پروفەسسور لورەنستىڭ وسى ءسوزى بالالىق شاقتىڭ ءبىر تۇكپىرىندە قالعان وقيعانى ەسكە تۇسىرگەنى. شالعايداعى ءبىزدىڭ اۋىلدا باياعىدا ەلۋدىڭ دە ەسىگىنەن سىعالاي الماي, ءبىر كىسى كەنەتتەن دۇنيەدەن وزدى. اۋىلدىڭ ايەلدەرىنىڭ ءبارى اقىلدى عوي, كۇيەۋىن و دۇنيەگە كەزەكسىز اتتاندىرعان ايەلى كۇليپانىڭ ءوزى دەگەن شەشىم شىعاردى. بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن ءبىزدىڭ بالا ميىمىز تىكەلەي قابىلداپ, نەگە ول كۇيەۋىن ولتىرەدى دەپ سۇراپ قويمايمىن عوي.
– ەگەر كۇيەۋىڭنىڭ جۇرەگى دىمكاس بولسا, اسقازانى اۋىرسا, ونىڭ دەنساۋلىعىن كۇتۋدىڭ ورنىنا كۇندە مايى شىلقىعان, قۋىرعان تاماق بەرىپ, ميىن قوسا جەي بەرسە, ولمەگەندە قايتەدى, – دەپ اپام قىسقا قايىرا سالدى.
سول كەزدە ە-ە-ە, ادامدى ءوستىپ تە ولتىرۋگە بولادى ەكەن-اۋ دەپ ويلادىق پا, ويلامادىق پا, كىم ءبىلسىن. الايدا, مىنا ۇزاق تا قىسقا ءومىردىڭ ۇلى ءپالسافاسى ءبارىبىر ايەلدەردىڭ اقىل-سابىرىنىڭ اينالاسىندا شىركوبەلەك اينالىپ تۇرارى ءسوزسىز.
ءتىپتى اتا-تەكتىڭ اسىلدانۋى, قاننىڭ تازارۋى دا ايەلدىڭ شىققان تۇبىنە تاۋەلدى ەكەنىن كىم جوققا شىعارسىن؟! «جىگىتتىڭ جاقسى بولماعى – ناعاشىدان» ەكەنىن ءبىزدىڭ دالا ينستيتۋتى الميساقتان بىلگەن. الايدا وتباسىلىق ماسەلەلەردى, ادامنىڭ گەنىن جاتپاي-تۇرماي زەرتتەيتىن عالىمدار دا ادامعا اقىل-پاراسات اناسىنان بەرىلەتىندىگىن دالەلدەپ باعۋدا. ەندى ءبىر وقىمىستىلار قىز ينتەللەكتىنى اكەسىنەن, ۇل اناسىنان الاتىنىن ءوز ادىستەرىمەن دايەكتەپتى.
دەگەنمەن ءتۇبى ءازىل بولسا دا, مىنا ءبىر مىسال ويعا ورالادى. ەرتەدە ارابتىڭ جاحىز دەگەن ءتۇرى ۇسقىنسىزداۋ عالىمى: «اقىماق بولسا دا سۇلۋ ايەل تاپسام بولدى. بالالارىم ماعان ۇقساعان اقىلدى بولادى. ال سۇلۋلىق پەن كورىكتى انالارىنان الادى», دەپ ۇيلەنسە ءبارى دە كەرىسىنشە بولىپتى. بالالارى وزىنە ۇقساپ كەسكىنسىز, انالارىنا تارتىپ كىلەڭ اقىماقتار دۇنيەگە كەلگەن كورىنەدى.
بىراق باستاپقىدا, ءتىپتى باسىنا تيمەي دەسەك تە بولادى, ايەلگە قاراعاندا سۇڭعىلالىعى ازداۋ بولىپ كەلەتىن ازاماتتار الاتىن جارىنىڭ اقىلدى ەكەنىن قايدان ايىرادى. الدىڭنان شىققان ارۋدىڭ ەشقايسىسىنىڭ ماڭدايىندا مىناۋ اقىلدى, مىناۋ اقىماق دەگەن ءمورى جوق. مىنەزى ءمىنسىز جاردى قالاي تاپپاقسىز. بولاشاقتاعى جارتىسىن ەلەستەتكەن ەرلەردىڭ تىزىلگەن تالاپتارىنىڭ تورىندە ءبىرىنشى كەزەكتە كوركى كوش باستايتىنى ايدان انىق.
ايەلدىڭ اقىلى اسپاندى توڭكەرەدى. ايلاسى بولماعاندى بولدىرا الادى. ەستى ايەل كۇيەۋىنىڭ ەسىكتەگى باسىن تورگە سۇيرەيتىنىن جىرلاي بەرىپ نەعىلامىز. ول ەرىنىڭ جەتپەي جاتقان جەرىنە جاماۋ بولىپ, كەم-كەتىگىنىڭ ورنىن تولتىرىپ, ۇشپاققا سۇيرەيدى.
وسىندايدا الماس الماتوۆتىڭ ءۇش جۇزگە ءمالىم بولعان جيەنباي جىراۋ دۇزبەنبەت ۇلى(1864-1929) جايلى جازباسى ەسكە تۇسەدى. ول دا بۇل اڭگىمەنى ۇستازى ماشاراپ اليەۆتەن ەستىگەن ەكەن. قىستىڭ ايى. ارقادان بۇحاراعا مال ايداعان بايلار كەرۋەن سالىپ سالتاناتىن جوعالتپاعان زامان. سىرداريانىڭ مۇزىنان ءوتىپ, جاتاق, ەگىنشى ەلدىڭ ۇستىمەن وتەتىن سۇرلەۋ جولمەن قىزىلدىڭ قۇمىنا كەلىپ ىلىگەدى. قىزىل قۇمدى قىستاعان ەل توبەنىڭ شۋاق بەتىنەن جەركەپە قازىپ, استىعىن ۇراعا ساقتاپ وتكەن-كەتكەن ساۋداگەرلەرمەن ءدان, تالقانىن الماستىرىپ, كەرەك-جاراعىن تۇگەندەپ وتىراتىن كەز.
باعاناعى باي, مىرزالار الدىن الا حابار سالماي جيەنباي جىراۋدىڭ ۇيىنە كەلىپ تۇسەدى. ويلارى «وسى جيەنبايعا ايلاپ جىرلاتىپ, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, قورا-قورا مال ايداتىپ جىبەرەمىز. سول سىيىمىزدىڭ ءبىر كادەسىن كورەيىك» دەپ سىناققا الا كەلەدى. جيەنباي مال جيناماعان كىسى.
قولىنداعىسىن حالىققا ءبولىپ بەرىپ وتىراتىن «كەدەي جومارت» جان ەكەن. قوناقتار سالەم بەرە جەركەپەگە كىرىپ كەلەدى. جىراۋ ۇيىندە ەكەن. قوناقتاردىڭ سالەمىن الىپ بولعاسىن ەسىك جاقتا بوساعاعا قاراسا, ايەلى كوزگە كورىنبەيدى. ول زاماندا قوناق جايعاسقان سوڭ ايەل تاپسىرما كۇتىپ وتىرۋى شارت ەدى…
جىراۋ اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ ءبىراز وتىرىپ قالادى. ايەلى قوناققا بەرەتىن ەشتەڭەنىڭ رەتىن تاپپاي شىعىپ كەتەدى. مىرزالار ءوز ىستەرىنەن وزدەرى ۇيالىپ وتىرسا, بىرەۋى «جيەكەمنىڭ ۇيىنەن قارا سۋ ىشكەنىمىز, قىمىز ىشكەنمەن بىردەي ەمەس پە؟ اۋىز تيىڭدەر», دەپ ىدىسپەن مۇزداي سۋدى جاعالاتادى. «جوقتىق جومارت ەردىڭ قولىن بايلايدى», دەپ جىراۋ دا سابىرىن سارىقپاي وتىرا بەرەدى. قوناقتاردىڭ ىشىندەگى ۇلكەنى:
– جيەكە, بۇگىن شىبىنتاي الدەبايدىڭ اۋىلىنا ەرۋمىز. ءوزىڭىزدى كورىپ, سالەم بەرەيىك دەپ ىنىلەرىڭىز ات باسىن بۇرىپ ەدىك. بىزبەن بىرگە بولىڭىز, – دەپ ءوتىنىش ايتادى. «جوققا جۇيرىك جەتپەيدى» سوعان كەلىسىپ, قوناقتار سىرتقا بەتتەيدى. ەسىكتەن شىعىپ قوناقتاردىڭ الدى تۇرىپ قالىپتى. قاراسا, ەكى تايقازان ەت كۇن شۋاق بەتتە بۇرقىلداپ قايناپ جاتىر ەكەن. جانىندا جاراقتى جىگىتتەر. قوناقتار اڭ-تاڭ… سول كەزدە جيەنباي جىراۋ:
– ال, جىگىتتەر, قازان قايناپ قالىپتى. سىباعالارىڭدى جەپ كەتەرسىزدەر, – دەپ قوناقتارىن قايتا ىشكە كىرگىزەدى. «جىراۋدىڭ كيەسىن سول كەزدە كوردىك. توردە وتىرعان جيەنباي باسقادان ءبىر باس بيىك وتىردى. ءسوزى دە, ءوزى دە جولعا ءتۇسىپ جونەلدى», دەپ وتىرادى ەكەن كوزى كورگەندەر. قوناقتار ەتتى جەپ وتىرىپ ءبىر-بىرىنە:
– بۇل كىسى سىرتقا شىققان جوق. ىشكە ەشكىم كىرگەن جوق. سوندا مىنا جىلقىنى كىم سويدى؟ – دەپ سۇراپ وتىرادى…
جيەنباي جىراۋدىڭ بايبىشەسى بالشاش انامىز جەتىرۋ كەرەيت داڭمۇرىن اقىننىڭ اپاسى ەكەن. قوناقتاردىڭ سىناپ كەلگەنىن ءبىلىپ, «قوناقاسى بەرە الماي ۇياتتان ءۇش جۇزگە ءمالىم جيەنباي ولگەنشە, استىنداعى اتى ءولسىن», دەپ ەر-توقىمىن اۋدارىپ تاستاپ, جىگىتتەرگە سويدىرىپ قازانعا سالىپ جىبەرگەن ەكەن. اسىل انا ەلگە سىن, ەرگە ءمىن بولار تۇستا ازاماتىنىڭ ارىن سولاي قورعاپ قالادى…
بۇل جاعداي قوناقتارعا دا ءمالىم بولادى. ءبىرىن-ءبىرى كىنالاپ:
– جيەنبايدىڭ جالعىز اتىن جەپ, جاياۋ قالدىردى, – دەگەن اتقا قالارمىز دەپ جىراۋدىڭ سوعىمى مەن مىنەرلىك, كوشەرلىك كولىكتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ اتتانىپتى.
دالا دانىشپاندىعى دەگەن وسى بولار. تاريحتا نەبىر اقىلدى انالارىمىز وتكەنىن مىڭداعان مىسالدارمەن دايەكتەپ, ءارى قازا بەرسەڭ اڭىز-ءافسانالاردان تىزبەكتەپ, تۇبىنە قاراي تەرەڭدەسەڭ ەرتەگىلەردەن دە تابا بەرەرمىز.
الىسقا بارماي-اق وسى زاماننىڭ دا مىسالىن ايتايىقشى. بىردە ەلگە تانىمال, ورتاسىنا ابىرويلى ەرلى-زايىپتىلارمەن ماسكەۋگە ءارى-بەرى پويىزبەن ۇزاق ساپارعا اتتاندىق. جولاي تالاي اڭگىمە دە بولدى. جاڭاعى ءبىزدى باستاپ بارا جاتقان كىسىنىڭ ايەلى ەستى ادام ەدى. پويىزدا كەتىپ بارا جاتىر, تەلەفونمەن كەلىنىمەن سىبىرلاسىپ, سىرلاسىپ وتىرعانىن قۇلاق كەرەڭ بولماعان سوڭ ەستيدى. «وكپەلەپ قالعانىڭدى بىلدىرمە. قاتتى رەنجىسەڭ دە تاماعىن ىستەپ قوي. دالادان تاماق ىزدەپ جۇرمەسىن. قوناققا جالعىز جىبەرمە, قاسىنان قالما! تۇندە باسقا بولمەگە بارىپ جاتىپ الۋشى بولما.
ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسى ءوستىپ سۋىيدى» دەگەن ماعىنادا اقىل ايتىپ وتىر ەكەن. كەلىنى ەكەۋى تالقىلاپ وتىرعانى – ءوز ۇلى. بۇل وتباسىنا كيكىلجىڭ كىرگىزبەيمىز دەگەن كەلىن مەن ەنەنىڭ ەمەس, ەكى انانىڭ مامىلەسى بولاتىن. وسى ءبىر قۇلاققا امالسىز ەنگەن ەكى اۋىز اقىل شاڭىراعىن شايقالتپايمىن دەگەن ادامنىڭ بۇكىل ومىرىنە تاتيتىن ەدى. ماسكەۋگە بارىپ-قايتقانشا سول اپامىزدىڭ كەلىنىنە ايتىپ وتىرعان كەڭەستەرى قۇلاعىمدا جاڭعىردى دا تۇردى.
ايتپاعىمىز دا وسى, ءومىردىڭ جالقى شىندىعى – دانا ايەلگە جولىققان ادامداردىڭ عۇمىرى ءارى ۇزاق ءارى باياندى.
تالاي تەپەرىشتى كورە كەلە, ماڭدايىمىزعا تيە كەلە, ايەلدىڭ دە, ەردىڭ دە اقىلدىسىن جۇزىندەگى مەيىرىمىنەن تاباسىز-اۋ. اقىل دەگەن ۇدايى قامقورلىقتان كورىنەدى. اقىل ەڭ قيىن ساتتەردەگى سابىردان تانىلادى. اقىل جوقشىلىقتا باردان جوقتى قۇراستىرتا الادى. اقىل شىدامدىلىقتا بەت پەردەسىن سىپىرادى. اقىل رەنىشتە كەشىرىمشىلدىك بولىپ الدىڭنان ءبىرىنشى اق جالاۋىن ۇستاپ شىعادى.
اقىلدى ايەلدىڭ العاشقى ەسىمى مەيىرىم مەن يمان بولار...
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى