استىق قامبادا, بىراق ديقان كوڭىلى كۇپتى

گەكتار اينالىمى ورتا ەسەپپەن 12,5 تسەنتنەردەن كەلدى. بىراق ماڭدايتەردىڭ قايتارىمى وسى عانا ما؟ ونىڭ باعاسى دۇرىس, ءوتىمى جاقسى بولماسا التىن ءدان ديقان الاقانىنان قۇمشا سۋسىپ كەتە بەرەدى. ويتكەنى ءداننىڭ قامبادا ساقتالۋىنىڭ ءار كۇنى وعان قارجىعا تۇسەدى, استىق جاتقان سايىن پايدا ەمەس, شىعىن اكەلەدى. ديقان كوڭىلى بۇگىن سودان دا كۇپتى.

ناۋىرزىم اۋدانىنداعى «شولاق­ساي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگى بيىل 17 مىڭ گەكتارعا ەگىن ەك­كەن بولاتىن. ونىڭ 400 گەكتارى ار­پا دا, قالعانى بيداي. بيىل گەكتارى­نا 8 تسەنتنەردەن ءونىم جينالدى. بي­دايدىڭ قامىرلىلىعى 30 پايىزدان اسىپ كەتتى. «شولاقساي» بيدايى­نىڭ ارتىقشىلىعى دا وسى ساپاسىندا. ەندى سول ساپانىڭ تابىسى كوڭىل كونشىتپەيتىن ءتۇرى بار. 

– استىققا لايىقتى باعاعا سۇرانىس بولماعاندىقتان بيىلعى تۇگىلى, بىلتىرعى استىعىمىز قامبادا جاتىر. قازىر ءبىزدىڭ قولداعى قامىرلىلىعى 30 پايىزدان اساتىن ساپالى 3-كلاستىق بيدايدىڭ ءبىر تونناسىن 40 مىڭ تەڭگەدەن سۇرايدى, بۇل ەڭ قىمبات دەگەنى. ءتىپتى تونناسىن 35-36 مىڭ تەڭگەدەن سۇرايدى, بۇل ەڭبەگىڭنىڭ قايتارىمىن شىعارمايدى. ەڭ بولماسا قامىرلىلىعىنا سايكەس 60 مىڭ تەڭگەدەن سۇراسا عوي. سونىمەن بيدايدى باۋىرىمىزعا باسىپ وتىرمىز, – دەيدى شارۋاشىلىق جەتەكشىسى ءمادي يحتيلياپوۆ. 

قازىر نەگىزىنەن 3-كلاستىق بيدايعا سۇرانىس جوق. ونىڭ ۇستىنە «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» اق 3-كلاستىق بيدايدىڭ قامىرلىلىعى 23 پايىز بولسا تونناسىن 40 مىڭ تەڭگەدەن, ال 27 پايىز بولسا 48 مىڭنان 52 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بەكىتكەن. قامىرلىلىعى 30 پايىزدان اسىپ كەتەتىن بيدايدىڭ تونناسىن 40 مىڭ تەڭگەگە بەرۋگە ديقاننىڭ قالاي ءىشى اشىماسىن؟ ال شارۋاشىلىقتار نەگىزىنەن ناق وسى 3-كلاستىق بيداي وندىرۋگە تىرىسادى, ويتكەنى قامىرلىلىعى جوعارى بيدايدىڭ نانى دا ساپالى بولادى. 

تاعى ءبىر مىسال. مەڭدىعارا اۋدانىنداعى «زاريا» شارۋاشىلىعى جىلدا 3 مىڭ گەكتارعا بيداي سەبەدى. شارۋاشىلىق وسى كۇزدىڭ كەۋسەنىنەن ءالى ءبىر ۋىس بيداي ساتقان جوق. شا­رۋا­نى جۇرگىزۋدە تاجىريبەسى مول الەك­ساندر كلينكو باعا تۇزەلمەسە, شا­رۋا­شى­لىقتىڭ ارباسى قيساياتىنىن ايتادى. 

– مەنىڭ ەسىمە 1994-1998 جىلدار تۇسەدى. ول كەزدە ءبىر توننا كومىر الۋ ءۇشىن 3-4 توننا بيداي ساتقانبىز, ءبىر توننا جانار-جاعارمايدىڭ قۇ­نى 4,5 توننا استىق بولاتىن. باعا سايكەسسىزدىگىنەن شارۋاشىلىقتار ىدى­راپ ءبىتتى. قازىر دە جىل سايىن كومىر­دىڭ دە, جانار-جاعارمايدىڭ دا باعاسى قىمباتتايدى, ال استىقتىڭ باعاسى تومەندەپ بارادى, نارىقتا باعا سايكەستىگى بولۋى كەرەك قوي. كومىر, بەنزين قالاي كەرەك بولسا, نان دا سولاي قاجەت ەمەس پە؟ – دەيدى ا.كلينكو.

جەردى باپتاپ وتىرعان كىممەن سويلەسسەڭ دە, ولار بۇل ماسەلەدە مەملەكەت كومەگىنە يەك ارتاتىنىن جاسىرمايدى. راس, مەملەكەتتىڭ ارقاسىندا ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعى دا تەحنيكالارىن جاڭالاپ الدى, سۋبسيديا ديقاندارعا تىڭايتقىشتىڭ, حيميالىق وڭدەۋدىڭ سالماعىن سەزدىرە قويمادى. سونىڭ ارقاسىندا شارۋاشىلىقتار ەگىن القابىن كەڭەيتتى, استىقتى بۇ­رىنعىدان كوپ وندىرەتىن بولدى. بۇر­ناعى جىلدارى «ازىق-ت ۇلىك كورپورا­تسياسى» مەملەكەتكە استىق ساتىپ الىپ, ديقان تىنىسىن تاعى ءبىر كەڭەيتەتىن. قازىر ول توقتاتىلدى دا, نارىق بۇي­رىعىنا مويىنسۇنعان جاي بار.

– مەملەكەت استىقتى ساتۋدا شارۋا­شىلىقتارعا كومەك قولىن سوز­باسا, شىققان بيىگىمىزدەن كەيىن سىرعۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ويت­كەنى نارىقتاعى باعا ءبىر-بىرىنە ساي­كەس ەمەس. وتكەن جىلى ديزەل وتىنى­نىڭ ءبىر ءليترى 102 تەڭگە ەدى, ول بيىل ەركىن نارىقتا 158 تەڭگە بولدى. ال بيدايدىڭ ءبىر تونناسى وتكەن جىلى 60 مىڭ تەڭگە بولسا, بيىل 40 مىڭ تەڭگەدەن دە وتكىزە الماي وتىرمىز, – دەيدى ا.كلينكو. 

استىق باعاسىنىڭ ءتۇسۋى كورشى رەسەيدە بيىل مول استىق وندىرىلۋىنە دە بايلانىستى بولىپ وتىرعان كورىنەدى. بىلۋىمىزشە, كورشى ەل بيىل 130 ميلليون توننا بيداي وندىرگەن. ءبىزدىڭ نارىقتى قىسىپ جىبەرگەن دە سول كوپ بيدايدىڭ بۋى بولسا كەرەك. 

– نارىق ەكەن دەپ, بار سالماق­تى ديقاننىڭ يىعىنا ارتۋعا بول­ماي­دى. استىقتى وتكىزۋگە ۇكىمەت, جەرگى­لىك­تى بيلىك كومەك قولىن سوزسا يگى. ۇن بۇرىن ەكسپورتقا جاقسى وتە­تىن. قازىر وسى ماسەلەگە دە مەم­لە­كەتتىك جاڭا كوزقاراس كەرەك. ويت­كەنى ءبىزدىڭ ۇندى الاتىن وزبەك­ستان, ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرى, ءوزىمىزدىڭ وڭتۇستىك وبلىس­تار وزدەرىندە قۋاتتى ديىرمەن قو­يىپ الدى. رەسەيدەگى استىق مول­شى­لىعى استىق نارىعىنداعى باسەكە تيىمدىلىگىن ءبىزدىڭ بۇرىنعى تۇتىنۋشىلارىمىزعا قاراي بۇرىپ وتىر, – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ. 

قازىر وبلىستا ەگىن القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار وسىعان بەتبۇرىس جاساي باستادى. زىعىر, كۇنباعىس, راپسقا نارىقتا سۇرانىس بار. كوكتەمدە 351 مىڭ گەكتارعا عانا وسى مايلى داقىلدار سەبىلدى. بۇل بارلىق ەگىس القابىنىڭ 7 پا­يىزى عانا. سوڭعى جىلدارى نا­رىق ديقاندارعا بۇرشاق تۇقىمداس داقىلدارمەن اينالىسۋدى مەڭزەي باستادى. قازىر بۇرشاق, جاسىمىق, قىشا سەكىلدى داقىلدار ەگۋدى باس­تاعاندار بار. ونىڭ كولەمى ازىرگە 65 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. بىراق ولاردىڭ دا ساتىلىمى بەلگىلى ىزگە قويىلعان جوق. وبلىستا, جال­پى سولتۇستىك وڭىردە مايلى داقىل­داردى قابىلدايتىن قۋاتتى ماي وڭدەۋ زاۋىتتارى جوقتىڭ قاسى. 

ديقان ەڭبەگىنىڭ ەش بولماۋىن اۋىلداعىلار تىلەپ وتىر. ويتكەنى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنىڭ جاق­سارۋى دا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ وتىمدىلىگىنە بايلا­نىستى ەكەنىن الاقانىنىڭ كۇسى ارىل­مايتىن ەڭبەكشى جۇرت ءتۇسىنىپ قالعان. 

ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»

قوستاناي وبلىسى