90-شى جىلدارى قۇرىپ كەتە جازداعان ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ 15 جىلدىعى اۋىلى. قىسىلشاڭ شاقتا ەل ازاماتتارى قورعان بولىپ قول ۇشىن بەرمەگەندە تاعى ءبىر التىن بەسىگىمىزدىڭ جۇرتىن سيپاپ قالارىمىز انىق ەدى. ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ىنتىماقتاسا ەڭبەك ەتىپ جاتقان اۋىل ادامدارى ماڭگى مىزعىماستاي كورىنگەن كەڭەستىك جۇيە ىدىراعاننان كەيىن نە ىستەرلەرىن بىلمەي داعدارىپ قالدى. اركىم جان-جاققا باس ساۋعالاپ, جەكە-دارا ءتىرلىك ەتۋگە كوشتى. بۇلار «شۇقىركول» كەڭشارىنان ءبولىنىپ شىعىپ «قازاقستان» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنە بىرىكتى. بىراق ودان ەس جيىپ, ەڭسە كوتەرىپ كەتە قويعان جوق. قيۋى قاشقان تىرلىكتىڭ وڭالار ءتۇرى كورىنبەدى. وسىنداي ءولىارا ساتتە « گولدەن گرەين» دەگەن الپاۋىت فيرما پايدا بولىپ, «ەگىن-تەگىن» ديۆيدەنتىنە قىزىققان اڭقاۋ جۇرتتى الداپ سوقتى. جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان كومپانيا باسشىلارى 3000 گەكتار القاپتىڭ 800 گەكتارىنا عانا ەگىن سەۋىپ, تاپقان پايدانى قالتالارىنا باسقان كۇيى تايىپ تۇردى. «ەل ەرگە قارايدى, ەر جەرگە قارايدىنىڭ» كۇيىن كەشكەن كەزدە باۋىرجان رۋزاەۆ اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىق بىرلەستىگىنەن ءىرى قارا مالدارىن جالعا الىپ, بالا-شاعانىڭ ناپاقاسىن ايىرىپ ءجۇرگەن ەدى. تورپاقتاردى بورداقىلاپ, ەتكە وتكىزەتىن. سيىرلاردىڭ ءسۇتىن اۋدانعا جەتكىزەتىن. ماڭداي تەرمەن تاپقان تابىسى وتباسىن اسىراۋعا جەتەتىن. ول تىعىرىققا تىرەلگەن جەرلەستەرىنىڭ شاقىرۋىن قابىل الىپ, بۋىنىپ-تۇيىنگەن كۇيى اۋىلعا تارتتى. تىلەكشىلەرىنىڭ قولداۋىمەن «بىرلىك قازاقستان» شارۋا قوجالىعىن قۇردى. نامىسقا قامشى باسامىن دەپ ءجۇرىپ قىزۋقاندىلىققا سالىنىپ كەتكەنىن كەيىن سەزدى. يەلىكتەرىندەگى 2200 گەكتار ەگىستىككە ءدان سىڭىرەيىن دەسە, ىرىمعا ءبىر تەحنيكا تابىلسايشى! ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ توز-توزى شىققان. جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىندا حانتالاپايعا ءتۇسىپ, ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن. باستىقتاردى جاعالاپ, كەڭسەلەردى ساعالاعان جىلپوس پەن جىلتىقايلار مولىنان قاربىپ, قاراپايىم ادامدار سىباعاسىز قالعان. نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ءىشتەي ويلانىپ-تولعانىپ الدى دا, تاۋەكەلگە بەل بۋدى. اۋىلدان 12 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان يانكي سەلوسىنا بەت الدى. وندا «قازەكسپورتاستىق» فيرماسىنا قاراستى «دوستىق» ەلەۆاتورى بارىن سىرتتاي ەستيتىن. قاشان جەتكەنشە «وزدەرى دە جاڭادان قۇرىلىپ جاتىر, ۇسىنىسىما قالاي قارار ەكەن» دەگەن كۇدىكتى ويدان ارىلا المادى. جوق, كاسىپورىن باسشىسى ەرجان جاندۇيسەنوۆ ونى جىلى قارسى الىپ, قاتارلارىنا قوسىپ الۋ جونىندەگى ءوتىنىشىن اسىقپاي تىڭدادى. قوشتاسار ساتتە «ەل اماناتىن ارقالاپ كەلگەن ازامات ەكەنسىڭ. تالابىڭدى قولدايمىز! ءوز تاراپىمىزدان كومەگىمىزدى ايامايمىز», دەگەن اق تىلەكپەن شىعارىپ سالدى. باۋىرجاندى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعان اۋىلداستارى جەتكىزگەن جاڭالىققا بالاشا قۋانىپ, ورتاق ىسكە ءبىر كىسىدەي جۇمىلا اتسالىسۋعا سەرتتەستى. نيەتتەرىنە قاراي سول جىلى استىق بىتىك شىقتى. قوجالىقتىڭ ەگىستىك جەرى 4 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلىپ, سەرىكتەستىككە اينالدىرىلدى. سودان بەرى بۇيىرعان نەسىبەسىن جەردەن تەرىپ, تۇرمىس تا تۇزەلدى, ءومىر ساپاسى دا جاقساردى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ بيىلعىداي مەرەيلى جىلى سەرىكتەستىككە ءوز قۇت-بەرەكەسىن الا كەلدى. ءىسساپار بارىسىندا وعان ءبىز انىق كوز جەتكىزدىك. استىقتىڭ شىعىمدىلىعىنا ءبارى قۋانۋلى. رەتى كەلگەندە اڭگىمەگە شۇقىركول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جامانقارا ەرالين دە ارالاسىپ قويادى. «دوستىق» ەلەۆاتورىنا قاتىستى جىلى پىكىرلەرىن مىسالدارمەن تىزبەلەپ, حالىققا جاساعان شاراپاتىن تەرمەلەۋدەن جالىعار ەمەس. كاسىپورىننىڭ استىق ساقتاۋ سىيىمدىلىعى 80 مىڭ تونناعا جۋىق ەكەن. مايلى داقىلدارعا ارنالعان 20 مىڭ توننالىق قامباسى جانە بار. اۋداننان قاتارلارىنا «بىرلىك قازاقستان» شارۋاشىلىعىن عانا العان. الپاۋىت فيرمانىڭ مارتەبەلى سەنىمىنە يە بولۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەسى انىق دەگەن ونىڭ ءسوزىندە شىندىق جاتقانىن قاپىسىز ۇقتىق. باۋىرجان قولاستىنداعىلارعا جان-جاقتى جاردەم جاسايتىنىن اكىمنەن ەستىدىك. مەكتەپ جانىنان اسحانا اشۋعا كومەكتەسىپتى. اس-سۋ جەتكىزۋمەن جەكە كاسىپكەر گۇلنار نۇرعاليەۆا اينالىسادى. از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى تەگىن تاماقتانسا, قالعاندارى ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋ جاعى مۇقيات ەسكەرىلگەن.
كەيىپكەرىمىز قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋدى ماقسات تۇتقان. بايگە اتتارىن جاراتادى, جۇيرىك تازى ۇستايدى. جان جارى داريا ەكەۋى بىرنەشە بيە ساۋىپ, قىمىز اشىتادى. قۇرت-ىرىمشىك قايناتادى.
بىرتەكتى, قوڭىرقاي تىرشىلىكتەن قازاقستاننىڭ 15 جىلدىعى اۋىلى دا الىستاپ كەتە قويماعان ءتارىزدى. اۋىلدىقتاردىڭ ەشكىمدى بولەكتەمەيتىن, جاتىرقامايتىن جىلى جۇزدەرى, قۇراق ۇشقان قوناقجاي سالتى, ەجەلگى تانىسىڭداي اعىنان اقتارىلىپ, كوڭىلدەگى سىرىن جاسىرماي ايتىپ قالاتىن اڭعال مىنەزى وزدەرىنە جاراسىمدى. قالالىقتاردان بولەكتەيتىن دە وسى قاسيەتى. سەرىكتەستىك باسشىلارىنا دەگەن ريزاشىلىق سەزىمدەرى كوزدەرىنەن ۇشقىندايدى. پاي ۇلەستەرىمىزدى بەرسە, جولدى تازالاسا, مەكتەپكە كومەكتەسسە, ۇلكەن-كىشىنى سىيلاپ تۇرسا, بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ ەسكى دۇكەندى جوندەپ, جاستاردىڭ دەمالاتىن ورنىنا اينالدىردى. بيلياردىن, ۇستەل تەننيسىن, مۋزىكالىق ورتالىعىن اپارىپ قويدى. ايتقانىمىزدى ەكى ەتكەن ەمەس. اتا-بابالارىمىز ارمانداپ وتكەن تەڭدىككە جەتكەنىمىزگە شۇكىرشىلىك. ەلباسىمىزعا ريزامىز, دەيدى اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى. سولاردىڭ ءبىرى بيتتىعۇلوۆ بوكەنباي اقساقال ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنان سىر شەرتىپ, قازاق باسىلىمدارىن ۇزبەي وقيتىنىن اڭعارتىپ ءوتتى. كوكىرەگى وياۋ, ويى جۇيرىك التىن ساندىق قاريالارىمىزدىڭ عيبراتىن كەيىنگى تولقىن ءىلىپ اكەتسە, قانداي عانيبەت. جاسى 83-تەن اسقان بايماعانبەتوۆ قوساق قاريا اۋىلدىڭ ابىزى ىسپەتتەس. سانالى عۇمىرىن تۋعان جەرىن گۇلدەندىرۋگە ارناپ, كەۋدەسىنە لەنين وردەنىن تاققان. يبالى قىز, ىزەتتى ۇل ءوسىرىپ, ماۋەلى بايتەرەك سەكىلدى تامىرىن تەرەڭگە جايعان وتباسىلار جەتەرلىك. تويكەن قالياقپاروۆا – ون بالانىڭ اناسى. ايكۇمىس نۇرتازينا دا وسىنشا بالا تاربيەلەگەن. اۋىل تەمىر جولدىڭ بويىندا ورنالاسقاندىقتان, وسىندا كوشىپ كەلۋگە بەل بايلاعاندار از ەمەس. سول سەبەپتى بولار ۇيلەردىڭ باعاسى 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ كەتكەن. بەكسۇلتان اقساقال بالاسىنا ارناپ ءۇي سالىپ, جەكە وتاۋ ەتىپ شىعارىپتى. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا ءوزى وقىعان مەكتەپكە كەلگەن ەركىن نۇرتازين 900 مىڭ تەڭگە ۇستەمەسىز نەسيە الىپ, باسپانا ساتىپ الىپتى. مەكتەپالدى دايارلىق توبىنىڭ تاربيەشىسى بايان تاسانوۆا التىن قۇرساقتى انا رەتىندە قۇرمەتتەلەدى. كۇيەۋى بەرىك ەكەۋىنىڭ ۇيەلمەندى-سۇيەلمەندى 4 بالاسى بار. بيىل اۋىلدا دۇنيەگە 7 ءسابيدىڭ كەلۋىن جاقسى ىرىمعا بالاپ وتىرعاندار كوپ. استانادا تۇراتىن جەرلەستەرى ەرمەك مىرزاحمەتوۆ ءوز قاراجاتىنا جەراستى سۋىن تارتىپ بەرىپتى. ايتا بەرسە, ادام جانىن سۇيسىندىرەتىن مىسالدار تولىپ جاتىر.
جامانشۇبار نەگىزگى مەكتەبى انادايدان «مەنمۇندالاپ» كورىنگەنىمەن, سىرت كوزگە تىم قوراش. بىلتىرلارى 60-تان استام بالا وقىسا, بيىل ازايىپ, شاعىن كومپلەكتىلەر ساناتىنا قوسىلعان. سونىڭ سالدارىنان 9-شى سىنىپ جابىلىپ قالعان. مەكتەپ ديرەكتورى بوتا امەنقىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1996 جىلى بىردە-ءبىر شاڭىراقتا جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ ىڭگالاگان ءۇنى ەستىلمەگەن. ونىڭ زاردابى ەندى سەزىلىپ وتىر, دەيدى. بۇرىنعى مەكتەپ عيماراتى جارامسىز بولىپ قالعاندىقتان كەڭسە ۇيىنە كوشۋگە تۋرا كەلگەن. ءسويتىپ 48 وقۋشىنىڭ قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ, ەكى اۋىسىمدا وقىپ جاتقان جايى بار. ءبىزدى بارىنەن دە قيىندىقتارعا قاراماستان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ازات ويلى ۇرپاقتارىن تاربيەلەپ جاتقان ۇستازداردىڭ قاجىر-قايراتى مەن قايسارلىعى ءتانتى ەتتى. جۇزدەرىنەن يمانى توگىلىپ, ۇندەرى جارقىن شىعادى. وقۋشىلاردان اتى-ءجوندەرىن سۇراساڭ بولدى باۋىرجان ايشا, قابىكەن ايدار, ورازباي دينا... دەپ تاڭدايلارى تاق-تاق ەتەدى. تەڭ جارتىسىنان استامى «وۆتان» قۇتىلعان. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بۇلدىرشىندەر تۇگەلدەي اتاتەكتەرىن ۇلتتىق ناقىشقا كوشىرگەن.
دەسەك تە, قيانداعى اۋىلدا پروبلەمالار جوق ەمەس, ءالى دە جەتىپ ارتىلادى. اسىرەسە, قانشا شاعىمدانسا دا, پوشتا تاسىمالى ءبىر تۇزەلمەي قويىپتى. حات-حابار, گازەت-جۋرنال اپتاسىنا ءبىر-اق رەت جەتكىزىلەتىن كورىنەدى. جەرگىلىكتى تەلەديداردى تاماشالاۋ مۇمكىندىگى دە جوق.
– ينۆەستورىمىز وتە الەۋەتتى. «الابوتا», «بابىق-بۇرلىق» سەكىلدى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردان مال ساتىپ اپەرەيىك. بورداقىلاپ ساتىڭدار. جىلقى ءوسىرىپ, قىمىز اشىتىڭدار. تەك جەمازىق وسىرەتىن جەر تاپساڭدار بولدى, دەگەن ەدى. سوعان وراي سەرىكتەستىك باسشىلارى قورا-قوپسىلارىن سايلاپ, اۋىل ماڭىنداعى بوس جاتقان جەرلەردى يگەرۋ ماقساتىمەن كوپ جىلدىق ءشوپ, مايلى داقىلدار سەبۋگە ازىرلەنە باستاعاندا اياق استىنان يەسى تابىلا كەتتى. ءوزى پەتروپاۆل قالاسىندا تۇرادى ەكەن. دارىگەر كورىنەدى. نە تەحنيكاسى, نە ادام كۇشى جوق. 170 گەكتارىن جىرتىپ تاستاعان. 60 گەكتارىن ءارامشوپ باسىپ كەتكەن. قالاي يەلەنگەنى بەلگىسىز. تەندەردەن دە حابارسىزبىز. جەردى قاعاز جۇزىندە الىپ, كەيىن بىلىق-شىلىعى شىعىپ جاتقانداردى ەستىپ تە, كورىپ تە جاتىرمىز. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ەتتى مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا كىرىسە الماي پۇشايمان بولىپ وتىرعان جايىمىزدى ءتيىستى باسشىلارعا جەتكىزسەڭىزدەر ەكەن, – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى كەلەلى ماسەلەنىڭ شەتىن شىعارىپ.
ءومىر ەسقالي.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ع. مۇسىرەپوۆ اۋدانى, قازاقستاننىڭ 15 جىلدىعى اۋىلى.