بۇل – اقپاراتتىق ءداۋىردىڭ پەرزەنتى
سوڭعى جىلدارى قازاقستان يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا, سونداي-اق ءىت, تەلەكوممۋنيكاتسيا, ۇيالى بايلانىس, ساندىق تەلەديدار, كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك, ەلەكتروندى ۇكىمەت, «ە-كوممەرتسيا» مەن الەۋمەتتىك مەدياعا قولداۋدى كۇشەيتۋدە. ويتكەنى جاڭا زامان تالابى سونداي. ونىڭ سىرتىندا زاماناۋي تەحنولوگيادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسى ماسەلەسى بار. وسى ورايدا جاڭا قارقىنمەن جۇزەگە اسىرىلىپ «قازاقشا ۆيكيپەديانى» تۋعان ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ ءارى قازاقستاندىق اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامۋىنىڭ دالەلى ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى. ءبىز وسى قازاقشا ۆيكيپەديا جوباسىن ۇيىمداستىرىپ, باسى-قاسىندا جۇرگەن ازامات, بەلگىلى جۋرناليست راۋان كەنجەحان ۇلىنان سۇحبات العان ەدىك.
– ەڭ العاشقى سۇراعىمىز قازاقشا ۆيكيپەديانى دامىتۋ ىسىنە بايلانىستى بولماق. جوبانى قولعا الۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟ يدەيا قاي ۋاقىتتان باستاپ ايتىلا باستادى؟
– «قازاقشا ۆيكيپەديانى» دامىتۋ قاجەتتىگى كوپتەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەن بولاتىن. كوپ ايتىلىپ, كوپ جازىلدى, الايدا ناقتى ءىس جۇزىنە اسىرىلعان جوق. بەلسەندى پايدالانۋشىلار سانى كوبەيمەدى, ونداعى ماقالالاردىڭ سانى ارتپادى. جالپى «ۆيكيپەديا» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ پايدا بولعانىنا بيىل 10 جىل تولدى. ونىڭ ىشىندە قازاقشا ءبولىمنىڭ اشىلعانىنا دا ونشاقتى جىل بولىپ قالدى.
–10 جىل؟
– ءيا, ءيا, 10 جىل. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل تاقىرىپتىڭ العاش كوتەرىلۋى – قازاقى قاۋىمنىڭ ينتەرنەتكە بەلسەندى كىرە باستاۋىمەن بايلانىستى بولدى, ياعني سوڭعى 2-3 جىلدىڭ كولەمى. نە تۇرتكى بولدى دەگەن سۇراققا قىسقا جاۋاپ جوق. بىرىنشىدەن, 281 تىلدەن تۇراتىن عالامدىق ەنتسيكلوپەدياداعى تىلدەر ساناتىندا قازاق ءتىلىنىڭ 125-ورىندا تۇرۋى نامىسقا ءتيدى. ينتەرنەتكە ماماندانعان ورتادا: “ۆيكيپەديادا كورىنبەيتىن ءتىل – وشۋگە بەت العان ءتىل” – دەگەن پىكىر بار. سول سەبەپتى قازاق ءتىلى ول ساناتقا جاتپايتىنىن كورسەتۋ قاجەت بولدى. ەكىنشىدەن, بىزدىڭشە, بۇل ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ, قازاق ءتىلدى ورتاداعى ونلاين ساۋاتتىلىقتى كوتەرۋدىڭ, كوپشىلىك اراسىندا قازاقشا جازۋ مادەنيەتىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قۇرالى. ۇشىنشىدەن, «ۆيكيپەديا» – ەركىن اقپارات الماسۋ جانە ينتەرنەت ارقىلى بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋدىڭ, ەرىكتىلىك (ۆولونتەرلىك) مادەنيەتتى تاراتۋدىڭ ءبىر جولى.
– وسى ورايدا wiki-تەحنولوگياسىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– بۇل تەحنولوگيانىڭ الەمدە كەڭ تاراۋىنىڭ باستى سەبەبى ونىڭ قاراپايىمدىلىعىندا. كەز كەلگەن قولدانۋشى «ۆيكيپەديا» سايتىنا كىرىپ, كەز كەلگەن ماقالانى وڭدەي الادى, ونىڭ ىشىندە ءماتىندى رەداكتسيالاۋعا, سۋرەت قوسۋعا, اۋديو-ۆيدەو فايلداردى قويۋعا جانە باسقا دا كوپتەگەن ءمۇمكىندىكتەر بار. «ۆيكيپەديا» قولدانۋشىعا شىعارماشىلىق ەركىندىك بەرۋىمەن تارتىمدى. ول ماقالالاردى تەكسەرىپ, قۇپتايتىن ارنايى مەكەمە نەمەسە رەداكتسيا جوق, ءبىزدىڭ ادامداردىڭ تۇسىنە الماي قينالاتىنى دا وسى ەرەكشەلىك. بۇل جاڭا زامانداعى شىعارماشىلىقتىڭ, ءوزارا اقپارات جانە ءبىلىم الماسۋدىڭ جاڭا پاراديگماسى, ياعني اۆتور مەن شىعارماشىلىق جەمىسىن تۇتىنۋشى اراسىندا رەداكتور, كوررەكتور, تسەنزور دەگەن جوق. بۇل قىزمەتتى اتقاراتىن جانە شىعارماشىلىقتىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن پايدالانۋشىلاردىڭ ءوزى. پايدالانۋشىلار قاۋىمداستىعى نەعۇرلىم ساۋاتتى, ءبىلىمدى جانە تالاپشىل بولسا, مازمۇن ساپاسى دا سول دارەجەدە بولماق. سوندىقتان دا, بۇعان كاسىپقوي شىعارماشىلىق ورتانىڭ بەلسەندى ارالاسۋى قاجەت. ماسەلەن, 3,5 ميلليوننان استام ماقالاسى بار اعىلشىن «ۆيكيپەدياسىنا» ۇلەس قوساتىن ادامداردىڭ جارتىسى عىلىمي دارەجەلى ماماندار.
– كەشىرىڭىز, وسى جەردە ءبىر سۇراق قويسام. قازاقشا «ۆيكيپەديا» ما الدە «ۋيكيپەديا» ما؟
– مەنىڭشە, «ۆيكيپەديا» دەگەن دۇرىس. ءبىز بۇل ماسەلەنى پايدالانۋشىلاردىڭ تالقىلاۋىنا شىعارىپ, داۋىسقا سالدىق. كوپشىلىك «ۋيكيپەديا» دەپ جازۋعا داۋىس بەردى. سوندىقتان, سايتتىڭ وزىندە ەنتسيكلوپەديانىڭ اتاۋى «ۋيكيپەديا» دەپ جازىلعان. بۇل دا Wiki تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزىندە قاۋىمداستىقتىڭ شىعارعان شەشىمى. قازاق تىلىنە كىرمە سوزدەردەگى ۆ مەن ۋ دىبىستارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى تاراتىپ ايتىپ جاتۋ ارتىق بولار, كوپشىلىكە بەلگىلى عوي.
– جوبانىڭ العاشقى ساتىسىندا قازاقشا ونلاين-ەنتسيكلوپەدياداعى ماقالالار سانى 200 مىڭعا جەتۋى ءتيىس دەگەن ماقسات كوزدەلىپ وتىر. مەجە قانشالىقتى قول جەتىمدى؟
– ونداي ماقسات قويىلعانى راس. وسىدان 4 اي بۇرىن 7 مىڭ بولعان ماقالا سانى قازىر 80 مىڭعا جەتتى. اماندىق بولسا, 200 مىڭعا دا جەتەرمىز دەپ ويلايمىن. بىراق, ماسەلە ساندا ەمەس قوي. ەڭ ماڭىزدىسى, ءتىل جاناشىرلارىن وسى جوباعا جۇمىلدىرۋ. ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە ايتۋدان جالىقپايتىن ءاربىر ۇلتجاندى ازامات ءسوزىن ىسپەن قۋاتتاپ, جوباعا قاتىسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. «قازاقشا ۆيكيپەدياعا» كىرىپ, ءبىر ماقالا سالعان ادام ءتىلدىڭ دامۋىنا ناقتى ۇلەس قوستىم دەپ ايتا الادى. 200 مىڭ دەپ بيىك ماقسات قويعان سەبەبىمىز – كوپشىلىكتى ەلەڭ ەتكىزىپ, ورتاعا تارتۋ ەدى. شۇكىر, قازىر بەلسەندى ۆيكيپەدياشىلار سانى ءوسىپ كەلەدى. سول ورتا كوبەيىپ, كۇشەيسە, ارقايسىمىز ايانىپ قالماساق, 200 مىڭ دا, ميلليون دا ەڭسەرۋگە بولاتىن مەجە.
– جوباعا كىم قولداۋ كورسەتىپ جاتىر؟ سونداي-اق ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان «WikiBilim» قورى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– بۇل جوباعا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى باس دەمەۋشى بولدى. Nokia كومپانياسى قولدادى. نەگىزگى ارىپتەسىمىز بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن قازكونتەنت كومپانياسى. كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى قولداۋعا نيەتتەنىپ, ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋدا. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى وسى كۇنگە دەيىن شىققان بارلىق ماتەريالدارىن «قازاقشا ۆيكيپەدياعا» ورنالاستىرۋعا كەلىسىمىن بەردى.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن جاقسى جاڭالىعىمىز بار. بۇگىندە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى جانە «Nokia» كومپانياسىنىڭ قولداۋىمەن Wiki-بايگە ءجۇرىپ جاتىر. ۆيكيپەديا تالاپتارىنا ساي 100 ماقالا جازعان العاشقى 100 ادامعا نوۋتبۋك ءجانە ۇزدىك دەپ تانىلعان 40 ماقالانىڭ يەسىنە سمارتفون تابىس ەتىلەدى. بۇل پايدالانۋشىلاردى, جوباعا ۇلەس قوسقىسى كەلەتىندەردى ىنتالاندىرۋدىڭ ءبىر جولى دەپ ويلايمىن.
«WikiBilim» قورىنا كەلەر بولساق, بۇل – ينتەرنەتتەگى قازاق تىلىندەگى مازمۇندى دامىتۋدى كوزدەيتىن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم. ءبىزدىڭ ۆيكيپەديادان بولەك «قازاقستاننىڭ اشىق كىتاپحاناسى» اتتى جوبامىز بار. اتالمىش جوبا ارقىلى قازاق وقىرمانىن وسى كۇنگە دەيىن جارىق كورگەن جانە شىقپاي جاتقان تۋىندىلارمەن ساندىق ۇلگىدە قاۋىشتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. اڭگىمە تەك ءماتىن جايلى ەمەس, فوتو, اۋديو جانە ۆيدەو تۋرالى دا. بارلىق تۋىندىلار اۆتورلىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە زاڭدى تۇردە ينتەرنەتكە شىعارىلادى. مۇنىڭ سىرتىندا, “WikiBilim” قورى ەركىن كونتەنت ءورىسىن كەڭەيتۋ يدەياسىن ناسيحاتتايتىن Creative Commons ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى. بۇل ەندى بولەك اڭگىمەگە ارقاۋ بولاتىن تاقىرىپ.
– قازىر «ۆيكيپەديا» جوباسىنداعى ماتەريالدار سانى 70 مىڭنان اسىپ كەتتى دەگەن دەرەك بار. وسى جەردە جوبا قانداي اقپارات كوزدەرىنەن تولتىرىلىپ جاتىر دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.
– جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىز جوبانى باستاعان كەزدە «قازاق ۆيكيپەدياسىنداعى» ماقالالاردىڭ سانى 7 مىڭ توڭىرەگىندە ەدى, ال بەلسەندى پايدالانۋشىلار, ياعني ەنتسيكلوپەدياعا كىرىپ ماقالا قوساتىندار سانى بار-جوعى 4 ادام بولاتىن. بۇگىنگى ءمالىمەت بويىنشا, ماقالالاردىڭ سانى 80 مىڭعا تاياپ قالدى, بەلسەندى قولدانۋشىلاردىڭ قاتارى 200 ادامعا دەيىن ءوستى. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ارقاسىندا ماقالالار سانى 50 مىڭعا ارتتى. قالعان ماتەريالداردى قاراپايىم قولدانۋشىلار تولتىردى. كوپ ماقالا ايماقتىق جانە ءتۇرلى سالالىق ەنتسيكلوپەديالاردان كەلدى.
– بۇرىن-سوڭدى مۇنشا مول مالىمەتتى قازاق سايتى جوق بولاتىن. سايتقا تىركەلىپ, كۇندەلىكتى كىرۋ ارقىلى قولدانىپ جۇرگەندەر تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ سانى قانشا؟
– جالپى «قازاقشا ۆيكيپەديانىڭ» پايدالانۋشىسى رەتىندە تىركەلگەندەر سانى قازىر 11 مىڭ ادامعا جۋىقتادى. جوبا اياسىنداعى بايگەگە قاتىسۋشىلار سانى 100-دەن استى. وقۋ جىلى باستالعالى بەرى ادامداردىڭ سانى تەز ءوسىپ كەلەدى. ول وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر, جاس عالىمدار جانە ينتەرنەتتى پايدالاناتىن ورتا. بۇل ادامدار وزدەرىن قىزىقتىرعان: “ول كىم, بۇل نە؟” دەگەن سۇراقتارعا قازاقشا جاۋاپ ىزدەپ, قازاقشا ۆيكيپەدياعا كەلەدى. ەگەر وسى ادامدار كەز-كەلگەن سۇراعىنا جاۋاپتى قازاقشا تاۋىپ الىپ, ونىڭ مازمۇنىنا ريزا بولسا, وندا «قازاقشا ۆيكيپەديا» جوباسىنىڭ ءوز ۇدەسىنەن شىققانى.
– سايتتارىڭىزدا «ۆيكيپەديادا» كەز كەلگەن تۇتىنۋشى ءوز بىلگەنىمەن بولىسە الادى دەگەن حابارلاما بار. وسىنداي نيەتتەگىلەر جوبانى تولتىرۋعا قالاي ۇلەس قوسا الادى؟ جولىن كورسەتىپ وتسەڭىز.
– كوپ ادام بىزگە: «سىزدەردىڭ سايتتارىڭىز» دەپ جاتادى. بۇل ءدال ايتىلماعان تىركەس. سەبەبى «ۆيكيپەديا» ءبىزدىڭ جەكە سايتىمىز ەمەس, ول الەمگە ورتاق ءدۇنيە. وعان ماقالا قوسۋ جولى دا قيىن ەمەس. قىزىعۋشىلىعى بار ادامداردىڭ العاشقى قادامى وڭاي بولۋى ءۇشىن www.wikibilim.kz سايتىنا كىرگەندەرى ابزال. وسى سايتتان ۆيكيپەديا تۋرالى بارلىق سۇراققا جاۋاپ تاۋىپ, ونى قالاي قولدانۋ كەرەكتىگى جونىندەگى مالىمەت الاسىزدار. ىشىندە ءتىپتى ۆيدەو دارىستەر دە بار. سونداي-اق, وسى سايتتا Wiki-بايگەگە قاتىستى ەگجەي-تەگجەي اقپارات ورنالاستىرىلعان.
– عالامتوردان «WikiBilim» قورى 2011 جىلدىڭ عالامدىق ۆيكيپەدياشىسى اتانىپ, دجيممي ۋەيلستىڭ جەكە گرانتىن جەڭىپ العاندارىڭىزدى وقىدىق. بۇدان كەيىن د.ۋەيلس قازاقستانعا كەلەدى دەپ ەستىدىك. «ۆيكيپەديا» نەگىزىن قالاۋشى «قازاق ۆيكيپەدياسىنىڭ» قارقىنى تۋرالى قانداي وي ءبىلدىردى؟
– جىل سايىن الەم ۆيكيپەدياشىلارى باس قوساتىن ۋيكيمانيا كونفەرەنتسياسى ءوتىپ تۇرادى. بيىل بۇل كونفەرەنتسيا يزرايلدىڭ حايفا قالاسىندا ءوتتى. كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا «قازاق ۆيكيپەدياسى» الەمنىڭ ۇزدىك «ۆيكيپەدياسى» اتاندى. ونىڭ نەگىزىن قالاعان دجيممي ۋەيلس «قازاق ۆيكيپەدياسىنىڭ» قىسقا مەرزىمدە وسىنداي ناتيجەگە قول جەتكىزگەنىن كوپشىلىككە تانىستىرىپ, بۇل ءتاجىريبەنى ورتا ازيا ەلدەرىنە ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قازاقستاندا ارنايى كونفەرەنتسيا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. ءوزىنىڭ دە ەلىمىزگە كەلۋگە نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىردى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, «قازاقشا ۆيكيپەديا» اقپارات كوزى رەتىندە سىلتەمە جاساۋعا قانشالىقتى سەنىمدى؟
– ءدال وسى سۇراق جاڭا ەسىمى اتالعان دجيممي ۋەيلسكە دە قويىلعان. ونىڭ جاۋابى بىلاي بولدى: “ەگەر سىلتەمە رەتىندە پايدالاناتىن اقپارات كوزىن ىزدەسەڭىز, عىلىمي ادەبيەت وقىڭىز, ال «ۆيكيپەديا» وعان ارنالماعان”. ال سەنىمدىلىككە كەلەر بولساق, ءوزىنىڭ اپساتتە تولىعىپ وتىرۋ ءمۇمكىندىگىنىڭ ارقاسىندا «ۆيكيپەديا» «بريتانيكا» سەكىلدى باسىلىمداردان دا اسىپ ءتۇستى. الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ «ۆيكيپەدياعا» ءجيى سىلتەمە جاسايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.
– سوڭعى سۇراق. قازىر لاتىن ءالىپبيىنە كوشۋ تۋرالى ويلار ايتىلىپ جاتىر. ەگەر تۇبىندە ول بولسا وسىنشاما قىرۋار جۇمىستى تاعى دا اۋدارىپ, ەكى جۇمىس قىلىپ جۇرمەيمىز بە؟ قالاي ويلايسىز؟
– وتە ورىندى سۇراق. «قازاقشا ۆيكيپەديا» قازاقستاندا جانە وزگە ەلدەردە تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ قولدانىسىنداعى بارلىق الىپبيدە جۇمىس ىستەيدى. ياعني كيريلل الىپبيىمەن جازىلعان ماقالانى وپ-وڭاي لاتىنعا جانە توتە جازۋعا اۋدارۋعا مۇمكىندىك بار. ءالىپبي اۋىسقان كۇننىڭ ءوزىندە, جيعان-تەرگەنىمىز جوعالمايدى. سوندىقتان «ۆيكيپەديا» الەم قازاقتارىن بىرىكتىرەتىن ينتەللەكتۋالدى الاڭ.
اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي.
دجيممي ۋەيلستىڭ تەگىن ينتەرنەت-ەنتسيكلوپەديا قۇرۋ تۋرالى يدەياسى الەمدى تەز جاۋلاپ الدى. العاشقى ماقالالار يدەيا اۆتورى مەن ونىڭ دوسى لاري سەنگەر اشقان «ۆيكيپەديا» اتتى سايتتا وسىدان ون جىل بۇرىن پايدا بولدى. قازىر بۇل الەمنىڭ 281 تىلىندە جۇمىس ىستەيدى. بارلىعىن قوسا ەسەپتەگەندە ونىڭ قورىندا 19 ميلليون ماقالا بار. مۇنىڭ 3,7 ميلليونى اعىلشىن تىلىندە, نەمىس جانە فرانتسۋز تاراۋلارىنداعى ماقالا سانى ميلليوننان اسسا, ال ورىس تىلىندە 770 مىڭ ماقالا جاريالانعان. ءتىپتى اتاقتى «بريتانيكا» ەنتسيكلوپەدياسى سياقتى اۋقىمدى اكادەميالىق باسىلىمىنىڭ ءوزى مازمۇننىڭ اۋقىمى مەن جاڭارۋ جىلدامدىعىنا كەلگەندە وسىنداي جاھاندىق ينتەرنەت-رەسۋرسپەن تەڭەسە المايتىن كورىنەدى. «ۆيكيپەديا» – اقپارات الماسۋ جانە بارشاعا ورتاق ءبىلىم قورىن جاساۋدىڭ بۇكىلالەمدىك امبەباپ پلاتفورماسىنا اينالعان.