اڭگىمە جانرىنىڭ حاس شەبەرى سايىن مۇراتبەكوۆ بۇگىندە كوزى ءتىرى بولسا, 75 جاسقا كەلەر ەدى. تاعدىردىڭ جازۋىنا نە شارا... كوڭىلگە مەدەت ەتەرىمىز, ول ارتىنا ولمەس تۋىندىلارىن قالدىردى. ءيا, ول ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ قورجىنىنا مول ولجا سالۋمەن قاتار, قازاق پروزاسىنا تىڭ تىنىس, وزگەشە ءورىس اكەلگەن جازۋشى. سوندىقتان دا, ونىڭ قالامىنان تۋعان «مەنىڭ قارىنداسىم», «رايگۇل», «جۋسان ءيسى», «باسىندا ۇشقارانىڭ», «جابايى الما» سياقتى اڭگىمە-حيكاياتتارى ۋاقىت تابىمەن ەسكىرىپ قالماي, بۇگىنگى وقىرماننىڭ دا ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن سۇيىكتى شىعارمالارىنا اينالعان. ءبىز بۇگىن جازۋشىنىڭ جان جارى ءماريام مۇراتبەك كەلىنىنىڭ ەستەلىگىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
سايىنمەن ءبىر اۋىلدا تۇردىق. العاش كورگەنىم 1953 جىلى. ءبىزدىڭ ۇيدە ۇن ءبىتىپ قالدى دا, انامىز: «كولحوز قامباسىنان ءوزىم بارىپ سۇراماسام, سەندەردى بالاسىنىپ بەرمەس», دەپ ءوزى كەتكەن. سالدەن سوڭ ەسىك الدىنا شانا كەلىپ توقتادى. شىقسام, ءبىر جىگىت ەكى قاپ ۇن اكەلگەن ەكەن. ماعان كومەكتەسىپ, ءتۇسىرىسىپ جىبەردى دە:
– مەنىڭ اتىم – سايىن, تانىسىپ قويايىق, ال سەنىڭ اتىڭ شە؟ – دەپ سۇرادى. مەن اتىمدى ايتتىم.
سودان باستاپ كورگەن جەردە سالەمدەسىپ جۇردىك. مەن وقۋىمدى ءبىتىرىپ, اۋىلعا كەلدىم. وندا انام, ءىنى-سىڭلىلەرىم تۇراتىن. اكەمىز قايتىس بولعان. سول اۋىلداعى اۋرۋحانانى باسقاردىم. سايىننىڭ اناسى دا كوپتەن بەرى وسى جەردە اكۋشەركا بولىپ قىزمەت ىستەيدى ەكەن. بىلمەگەنىم بولسا, سول كىسىمەن اقىلداسامىن. ءجونىن ايتىپ, اقىل-كەڭەس بەرىپ ءجۇردى.
ءبىر كۇنى ول كىسى:
– ءماريا, بالام اۋىرىپ, 3-4 كۇننەن بەرى ىستىعى تۇسپەي تۇرعانى. بارىپ كورىپ بەرەسىڭ بە؟ – دەدى. مەن:
– تاتە-اۋ, ءوزىڭىز دە مەديكسىز عوي, – دەسەم:
– سەن دە قاراپ كورشى, كومەگىڭ قاجەت بولىپ تۇرعانى, – دەيدى. اۋرۋلاردى قابىلداپ بولعان سوڭ, الگى كىسىنىڭ ۇيىنە بىرگە بارىپ, قاراۋعا تۋرا كەلدى. بالاسىنىڭ باسپاسى (انگيناسى) اسقىنىپ كەتىپتى.
– تاتە, ءسىز جۇمىستاسىز, ەشكىم قاراي المايدى عوي. اۋرۋحاناعا جاتقىزايىق, – دەپ ەدىم, اناسى بىردەن كەلىستى. قولىنا: «ەرتەڭ ساعات ون كەزىندە كەل», دەپ قاعاز جازىپ بەرىپ كەتتىم.
ءبىر اپتاداي ەمدەلىپ, جازىلىپ شىقتى. ارادا ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ تاعى كەلىپ تۇر.
– He بولدى, تاعى اۋىرىپ قالدىڭ با؟ – دەيمىن.
– جوق. ستۋدەنتتەرمەن بىرگە كۇزگى جۇمىسقا قوستانايعا كەتىپ بارا جاتىر ەدىم. قوشتاسىپ كەتەيىن دەپ كەلدىم, – دەيدى.
– جاقسى, جولىڭ بولسىن! ەندى اۋىرما, – دەسەم, ك ۇلىمسىرەپ:
– مەن كەلگەنشە كۇت, – دەدى.
– تۇسىنبەدىم, – دەپ ەدىم.
– سەن ماعان كوپ جىگىتتەردىڭ ءبىرى دەپ قانا قارايسىڭ با؟ مەنىڭ كوڭىلىم باسقا, ءتۇسىنشى مەنى, – دەيدى.
ەرتەڭىنە اناسى كەلىپ:
– ازەر كەتتى. «ءسىز قاراي ءجۇرىڭىزشى, ماعان ول قىز ۇنايدى», دەپ. مەن ماعان دا ۇنايدى دەدىم, – دەپ جىميادى. مەن دە ك ۇلىپ:
– تاتە, سوندا قايسىڭىزدى تاڭدايىن, – دەسەم: «ءبارىبىر عوي, ءبىز ءبىر ادامبىز عوي», – دەپ تۇر.
– بۇيرىق بىلەدى عوي, تاتە, – دەدىم دە قويدىم. ءبىر ايدان كەيىن سايىن كەلىپ تۇر.
– He, اۋىرىپ قالدىڭ با؟
– جوق, جۇمىستان قايتتىم, – دەيدى.
كەشكە ۇيگە كەلسەم, انام:
سايىننىڭ اكەسى كەلىپ: «رۇقسات بەرسەڭ, 3-4 كۇننەن كەيىن قۇدا تۇسەيىك» دەپ كەتتى, – دەپ وتىر. – سەن ول بالاعا قالاي قارايسىڭ؟ ءوزى جازاتىنى بار, جازۋشى بولامىن دەپ وقىپ ءجۇر. سەندەردى مەن جالعىز باعىپ ءجۇرمىن, قالاي بولار ەكەن؟» – دەپ ءسوزىنىڭ اياعىن ب ۇلىڭعىرلاتىپ ءبىتىردى.
ناعاشىلارىمنىڭ قولىندا وسكەندىكتەن, انامدى تاتە دەيتىنمىن.
– باسقالارى ۇنامايدى, بۇيىرعانى بولار, – دەدىم.
سول جىلى ۇيلەندىك تە, كەلەر جىلى ساكەڭ سىرتتاي وقيتىن بولىمگە اۋىستى.
– Heگe ولاي ەتتىڭ؟ – دەپ ەدىم.
– جازاتىن بولعان سوڭ اۋىل ءومىرىن ءبىلۋىم كەرەك ەكەن, – دەدى.
ەكى جىلدان كەيىن مەنى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە شاقىرتىپ, ءبىرىنشى حاتشى الىباەۆ دەگەن اعاي اۋدان ورتالىعىنداعى پەرزەنتحاناعا باسشى ەتىپ قويعىسى كەلەتىن ويىن ءبىلدىردى. مەن وتباسىمنىڭ بارلىعىن, جولداسىمنىڭ الماتىداعى جوعارى وقۋ ورنىندا سىرتتاي وقيتىنىن ايتتىم.
– ول كىم؟ – دەدى.
– مۇراتبەكوۆ سايىن.
– بىلەمىن. جاقسى بولدى. اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ەتىپ كىمدى قويساق دەپ وتىر ەدىك. دۇرىس بولدى. ەندى كەلەسىڭ بە, قارىنداسىم؟ – دەپ كۇلدى.
– جارايدى, اعا, – دەپ 4-5 كۇننەن كەيىن جاڭا جۇمىسقا كىرىستىك.
ءبىر جىلدان سوڭ تالدىقورعان وبلىسى الماتى وبلىسىنا قوسىلدى دا ءبىز الماتىعا كەلدىك. اەروپورت جاقتان پاتەر جالداپ, 4-5 جىل تۇردىق. ساكەڭ وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنە جۇمىسقا كىردى. ودان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە اۋىستى. سول جىلداردان باستاپ, جۇمەكەن, ءابىش, اسقار سۇلەيمەنوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, قاليحان, ماعزوم, جايساڭبەك سىندى شىعارماشىلىق ادامدارىمەن ارالاسا باستادى. اۋەجايدىڭ جانىندا بولعاندىقتان, ءىسساپارعا باراتىندار ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ قوناتىن دا, تاڭ ەلەڭ-الاڭنان ولاردى ساكەڭ ەكەۋمىز شىعارىپ سالاتىنبىز. اۋەجاي مەن ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ اراسى ءبىر-اق ايالداما.
سول ماڭدا ءبىرىنشى ماي اتالاتىن شاعىن كول بار. جولداستارىمىز جاز كەزىندە سوعان كەلىپ ءتۇسىپ, دەمالىپ, قونا جاتىپ قايتاتىن.
بىردە ساكەڭ مۇقاعاليدى ەرتىپ كەلدى. وتباسى ءالى اۋىلدا, ءوزى سالت جۇرگەن كەزى ەكەن. مەن كارتوپ پەن ەتتەن قۋىرداق جاساپ جاتىر ەدىم. ساكەڭ كەشكە قاراي «ءشاي» دەپ, وتە شولدەپ كەلەتىن. قوناق كەلگەن سوڭ, تاماق سالايىن دەپ ەت الىپ كەلىپ ەم, مۇقاعالي:
– ءمارياش, ماعان ەت اسپا. قازىر مىنا قۋىرداق پەن شايدى الدىعا الالىق. سونان سوڭ جاقسىلاپ كەسپە جاساشى, – دەدى. كەسپە جاساپ بەردىم. سونداي ءبىر راقاتتانىپ وتىرىپ ءىشتى. ونىڭ ارتىنان تەرلەپ-تەپشىپ ساماۋرىننىڭ شايىنا قاندى. قونىپ, ەرتەڭىنە ساكەڭ ەكەۋى كولگە ءتۇسىپ, دەمالدى. مەن جەيدەسىن جۋىپ, شالبارىن ۇتىكتەپ بەرىپ ەم, بالاشا قۋانىپ:
– لاشىن بالالارمەن كوشىپ كەلگەنشە كەلىپ تۇرايىنشى, – دەپ ءماز بولىپ, ريزا كوڭىلمەن اتتاندى. كورگەن جەردە: «ءحالىڭ قالاي, قارىنداسىم؟ اينالايىن!», دەپ جانى قالمايتىن.
ساكەڭ «العاشقى قار», «قىسقى كەش», «انانىڭ ارمانى», «وتاۋ ءۇي» اڭگىمەلەرىن, «قىران قۇس كوك ءجۇزىن شارلاپ كەتتى» اتتى وچەرك, ديپلوم جۇمىسىن سول اۋەجاي ماڭىنداعى ءپاتەردە تۇرعاندا جازدى. ءتورت-بەس جىلدان سوڭ قالادان ءۇي بەردى. مۇندا «كۇسەن-كۇسەكە», «جابايى الما», «جۋسان ءيىسى», «كوكوراي», «باسىندا ۇشقارانىڭ», تاعى باسقا تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلدى. ماسكەۋدەن وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن «تەل وسكەن ۇل» كينوپوۆەسىن, «جەڭەشە», «كۇزگى بۇرالاڭ جول», «قۇدانىڭ فوكۋسى», «بىرەۋ» اڭگىمەلەرىن جازدى. ءبىراز اۋدارما جاسادى. ولاردىڭ ىشىندە وڭتۇستىك افريكا ەلدەرىنىڭ پروگرەسشىل جازۋشىسى الەكس لا گۋمانىڭ «تاس عالام», ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ «ۇستازدىڭ ورالۋى», تاعى باسقا تۋىندىلار بار.
وسىلاردىڭ ىشىندە «باسىندا ءۇشقارانىڭ» اڭگىمەسىنىڭ جازىلۋ تاريحى بىلاي ەدى. 1967 جىلدىڭ جازىندا ساكەڭ تاحاۋي احتانوۆ, بەردىبەك سوقپاقباەۆ ۇشەۋى سايىننىڭ اۋىلىنا بارىپ, ەكى اپتاداي جايلاۋدى تاماشالاپ, وتاعاسىمىزدىڭ اتا-بابالارى, ناعاشى اتالارىنىڭ مەكەنىن ارالاپ قايتتى. جايلاۋلارى قاپال تاۋى مەن تەكەلى تاۋىنىڭ اراسى. ورتاسىندا قورا وزەنى اعىپ جاتىر. وتە اساۋ, تاسىعاندا مالدى دا, ادامدى دا اعىزاتىن دولى تاۋ سۋى. سول وزەننىڭ جاعاسىندا جازداي مالشىلار قونىستايدى. جوعارىداعى جازىقتا مۇراتبەك اتاسىنىڭ جايلاۋى. ودان ارىرەكتەگى تەكشە ناعاشى اتاسى تىلەۋدىكى. ەكى ءجۇز مەترلىك بيىكتەن «بۇرقان بۇلاق» دەپ اتالاتىن سارقىراما قۇلايدى. ۇشەۋى سول جەرلەردى ارالاپ, دەمالىپ, ريزا بولىسىپ قايتقان.
كەلگەننەن كەيىن ءبىر كۇنى سايىن ماعان: «ويىما ءبىر كەرەمەت سيۋجەت كەلدى, سونى جازامىن», – دەدى. باسىن باستاپ, ويلانىپ ءجۇردى. كەلەسى جىلى اكىم تارازيمەن بىرگە جامبىل وبلىسىنا كەتتى. سودان كەلگەننەن كەيىن كۇزدە جازۋعا وتىردى دا الگى باستاعان دۇنيەسىن اياقتاپ, «باسىندا ۇشقارانىڭ» دەگەن اتپەن جاريالادى. تۋىندىسىنىڭ باسىنا «اكىم تارازيگە ارنايمىن» دەپ جازدى.
اڭگىمەسىن اكىم اعاعا ارناۋ سەبەبى, ەكەۋى ءبىر تۋعاندارداي تاتۋ, ادال دوس ەدى. «اكىم كوكەمىز 1962 جىلى جازدا وقۋدى ماسكەۋدەن ءبىتىرىپ كەلگەندە العاش تاحاڭمەن بىرگە بارىپ تانىسىپ ەدىك», – دەپ وتىراتىن ساكەڭ. 1964 جىلدان باستاپ اعالى-ءىنىلى باۋىرلارداي ءبىرىن-ءبىرى سىيلاپ, سوڭعى كۇندەرگە دەيىن جاقسى ارالاستى. ساياجايداعى ۇيدە تەرەزەسى تاۋعا قاراعان ءبىر بولمەنى اكىم تارازي قاتتى ۇناتاتىن, كەلگەن سايىن سول بولمەدە جاتاتىن. «بۇل جەردەن نايزاقارا تاۋى جاقسى كورىنەدى, سونىسىمەن ۇنايدى», – دەۋشى ەدى. ءالى كۇنگە دەيىن قوڭىراۋ شالىپ, الماتىعا كەلسە, ۇيگە سوعىپ, اماندىق سۇراپ, قامقور بولىپ جۇرەدى. ءدال قازىر ونداي ادال دوستىققا اركىم دە ءزارۋ ەمەس پە. ال ءبىزدىڭ جولداستىعىمىز تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, بىرگە تۋعان باۋىرلارداي جاقىنداسىپ كەتكەنبىز.
شىعارمانىڭ باستى كەيىپكەرى اسەت – سايىننىڭ ءوزى. زاعيپا – ءالى دە بار, اقسارى, اقجارقىن كەلىنشەك-ءتىن. قازىر اۋىلدا تۇرادى. مالشىنىڭ ايەلى. شىن اتى – ءسارۋار. الماتىعا كەلسە, مىندەتتى تۇردە ۇيگە سوعادى. ساۋلەتايعا كەلەتىن بولساق, اڭگىمەدە باياندالعان جاعداي شىنىمەن دە بولعان وقيعا. ونى ساكەڭ ءبىراز وڭدەپ, شىعارماعا قوسقان عوي. ال اپكە دەپ وتىرعانى – مۇراتبەكتىڭ ءىنىسى مۇراتۋدىڭ قىزى. اڭگىمەدەگى ۇزاتىلىپ جاتقان سول قىز بولاتىن. باسقا كەيىپكەرلەر دە وسى قوڭىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى.
ساكەڭ تۋعان اۋىلىن, ونىڭ اسەم تابيعاتىن, ءمولدىر بۇلاعى مەن اسقار تاۋىن سۇيەتىن... نەسىن ايتايىن, كەلمەسكە كەتتى عوي كوپ كۇندەر...
ول شىعارمالارىن كوبىنەسە ءتۇندە وتىرىپ جازاتىن. جىل مەزگىلدەرىنەن كۇزدى جاقسى كوردى. جازۋعا جاڭبىر نە قار جاۋىپ تۇرعاندا وتىرعاندى ۇناتۋشى ەدى. 1987-1988 جىلدارى قاتتى جوتەل قىسىپ, دارىگەرلەر دەمىكپە (استما) دەگەن دياگنوز قويدى. تاۋ جاقتا ساياجايىمىز بار ەدى. «سول جاقتا كىشكەنە تىنشيمىن», دەپ سوندا جيىرەك بارىپ ءجۇردى. كۇزدە ۇلكەن ءبىر بولمەنىڭ ورتاسىن پەشپەن ءبولىپ, ەكەۋمىز سوندا كوشىپ الدىق. جىل وتپەي جوتەلى caپ قويىپ كەتتى. «مىنا جەردىڭ اۋاسى جاقتى ماعان, ەندى وسىندا تۇرامىن», دەپ سونىمەن ول جەردە توعىز جىل تۇردىق.
2003 جىلى سۋسامىر (ساحارنىي ديابەت) دەگەن دەرت caپ ەتىپ, ودان ەمدەلىپ جۇرگەندە تاعى سىرقاتقا دۋشار بولدى. ءدال وسى كەزدە ۇلكەن قىزىمىز اياقاستى ينسۋلتتان قايتىس بولىپ, بۇل اۋىر سوققى ساكەڭنىڭ دەرتىن ۋشىقتىرىپ جىبەردى. كەيىنگى كەزدە: «مەن مىنا اۋرۋدى جەڭە الاتىن ءتۇرىم جوق. السىرەپ بارامىن. سەن مىقتى بول, ەڭ بولماسا قالعان بالالارعا باس-كوز بول», – دەپ ايتۋمەن بولدى.
سايىن – ەشكىمگە جاماندىعى جوق, كەرىسىنشە, قولىنان كەلگەنشە بارىنە كومەك كورسەتىپ, ەشكىمدى رەنجىتپەۋگە تىرىساتىن جان بولاتىن. اينالاسىنداعىلاردىن بارىنە – وتباسى, بالا-شاعاسى, ءىنى-قارىنداستارى, اكە-شەشەسى, تۋعان تۋىستارى, دوستارىنا دا وتە مەيىرىمدى ەدى. مادەنيەتتى, ۇستامدى-تىن. ءبارىن تەرەڭ ويلاپ, اقىلمەن شەشەتىن. اباي اتامىزشا ايتقاندا «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باساتىن» ادام دەر ەدىم.
شىعارمالارىنىڭ بارلىعىندا سايىننىڭ شىنايى سەزىمى, تازا كوڭىلى ايقىن بايقالىپ, ادال جۇرەگى سوعىپ تۇرادى. كەيىپكەرلەرى قانداي ۇياڭ, سىپايى, بيازى بولسا, سايىن ءدال سونداي جان-تىن.
قانشا جەردەن ايت, ايتپا, سايىننىڭ ورنى مەن ءۇشىن بولەك قوي. جارتى عاسىر وتاسىپپىز. قاتتى كەتىپ, بەت جىرتىسىپ كورمەپتى. وتباسى بولعان سوڭ نەشە ءتۇرلى جاعداي بولادى عوي, بىراق تا, جازاتىن ادام ەل, حالىق ادامى بولعاندىقتان, كەشىرىمدىلىكپەن, سابىرلىلىقپەن قاراۋعا تىرىساتىنمىن. ءوزى دە جۇرەگى جىلى, مەيىرىمدى, جۇمساق مىنەزدى ادام ەدى. جانى ءجانناتتا بولعاي!
ماريام مۇراتبەك كەلىنى.
الماتى.