تەڭىز مۇنايى – ەلدىڭ يگىلىگى

كەلەر جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قۇرىلعانىنا جيىرما بەس جىل تولاتىن ءبىزدىڭ كاسىپورىن ءۇشىن كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىك اتىراۋ وبلىسى مەن جىلىوي اۋدانىندا ءوز قىزمەتىن جۇرگىزۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ءبىز ءۇشىن كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىك تەك قوعام مەن قىزمەتكەرلەرگە قوسقان ۇلەس قانا مەن ەمەس, ول – ەتيكا, قورشاعان ورتانى قور­عاۋ بويىنشا مىندەتتەمە, ءبىز­دىڭ قىزمەتكەرلەرمەن, مەملە­كەتتىك ورگاندارمەن, جەرگىلىكتى جۇرت­شىلىقپەن قارىم-قاتى­ناس جاساۋ ەرەجەلەرى. ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدىڭ ناتيجەسى ادامدار ءومىرىنىڭ جاقسارۋىنان كورىنۋى ءۇشىن كۇش سالامىز. وسى رەتتە تشو بيزنەستىڭ كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىك پرينتسيپتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بىرقاتار ماق­ساتتى باعدارلامالاردى جۇ­زەگە اسىرۋ ارقىلى قارجىنى اتى­­راۋ وبلىسىنداعى الەۋمەت­تىك سالانى دامىتۋعا باعىتتاپ كەلەدى.

كاسىپورىن ءوز قىزمەتىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە 50 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندەگى قارجىنى قۇرايتىن بەسجىلدىق «اتىراۋ بونۋس قورى» باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىردى. كەلىسىم بويىنشا, قور قارجىسىن قانداي نىساندار سالۋعا جۇمساۋ قاجەت­تىگى اتىراۋ وبلىستىق اكىم­دىگىمەن اقىلداسا وتىرىپ شە­شىل­دى. وسى ءتارتىپ ءالى دە جالعا­سىن تابۋدا. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كاسىپورىن جەر­گىلىكتى اكىمدىكپەن بىرلەسە وتىرىپ, وبلىس تۇرعىندارى ءۇشىن ءبىرىن­شى كەزەكتە نە كەرەكتىگىن انىق­تاۋ نەگىزىندە ناقتى شەشىم قابىل­دادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارىندا اتالمىش باعدارلاما حالىق قاجەتىن وتەۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. وبلىستا ناۋ­بايحانا, دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى, سۋ تازارتۋ قوندىرعىسى, اۋرۋحانا, ەمحانا سياقتى ءبىرىنشى كەزەكتەگى نىساندار سالىنىپ, تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلدى.

وبلىس جۇرتشىلىعىنا ويدا­عىداي قىزمەت ەتكەن باعدار­لاما اياقتالىسىمەن, ورنىنا «يگىلىك» اتتى ەرىكتى باعدارلاما كەلدى. بۇل – 1999 جىل بولاتىن. العاشقىدا جىلدىق قورى 4 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان باعدارلاما تشو-نىڭ نەگىزگى ءوندىرىسى تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلاما بولدى. سودان بەرگى ارادا وتكەن ون سەگىز جىلدا كاسىپ­ورىن وسى باعدارلاما ارقىلى ءوزى ورنالاسقان جىلىوي اۋدانىنىڭ, جالپى اتىراۋ وبلىسىنىڭ الەۋ­مەتتىك ينفراقۇرىلىمىنا وڭدى وزگەرىس اكەلدى. شەتەل ينۆەستورىن تارتۋدىڭ تيىمدىلىگىن دالە­دەۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. «يگى­لىكتىڭ» باستاپقى بيۋدجەتى 2003 جىلعا دەيىن 4 ملن اقش دوللارى كولەمىندە بولسا, كەلەسى ۇشجىلدىقتا 8 ملن, ودان كەيىنگى ءۇش جىلدىقتا 12 ملن اقش دوللارىنا جەتتى. ال, 2009-2012 جىلدار ارالىعىندا جىلدىق بيۋدجەت 20 ملن اقش دوللارىن, 2013 جىلدان باستاپ وسى كۇنگە دەيىن بۇل كورسەتكىش 25 ملن اقش دوللارىنا ءوستى.

ءيا تشو «يگىلىك» باعدار­لاماسى ارقىلى بۇكىل اتىراۋ وبلىسى حالقىنا پايدا بەرەتىن جانە ول جوبالار تاپسىرىسقا بەرىلگەننەن كەيىن كاسىپورىننىڭ ۇزدىكسىز تەحنيكالىق جانە قا­را­جاتتىق قولداۋىن قاجەت ەتپەيتىن ەڭ ماڭىزدى جوبالاردى قارجىلاندىرۋىمەن ەرەك­شەلەنەدى. وتكەن جىلدار ىشىندە باع­دارلاما قازاقستاننىڭ مۇ­نايلى ءوڭىرى – اتىراۋ وبلى­سىنداعى الەۋمەتتىك ينفرا­قۇرىلىمنىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىلىس بەردى. اتىنا زاتى ساي باعدارلاما دەپ تانىلدى. وبلىس ورتالىعىنىڭ كوركىن كىرگىزەتىن بىرقاتار زاماناۋي عيماراتتار, كوپ فۋنكتسيالى مەديتسينالىق كلينيكالار مەن ورتالىقتار, سوڭعى ۇلگىمەن جابدىقتالعان مەكتەپتەر مەن باسقا دا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جانە مادەنيەت ۇيلەرى بوي كوتەردى. «يگىلىك» باعدار­لاماسى سۋ جەتكىزۋ جانە قۋات تاسىمالداۋ جۇيەلەرىن جاڭ­عىرتۋعا, قالا شاعىن اۋداندارى مەن اۋىلداردىڭ كوپتەن كۇتكەن گازبەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە اتالمىش باعدارلامانىڭ يگىلىگىن اتىراۋلىقتار كوپتەپ كوردى دەسەك, جاڭىلىسپايمىز. ەڭ باس­تىسى, اتىراۋ وبلىسى تۇرعىن­دارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شە­شۋگە قاجەت جوبالار كەڭ اۋقىم­دى تاڭداۋ مەن باعالاۋدان وتەدى. تاڭدالعان جوبالاردى باعا­لاۋعا سىرتتان ساراپشىلار تارتىلادى. مۇنداي زەرتتەۋ ءار ءۇش جىل سايىن جۇرگىزىلەدى. وسىن­داي بىرلەسكەن جۇمىس قورىتىن­دىسىمەن تشو «يگىلىك» ارقىلى قارجىلاندىرىلۋى ىقتيمال جوبالار ءتىزىمىن جاسايدى. كەيىن كاسىپورىن دەمەۋشىلىك ەتەتىن, حالىق ءۇشىن ەڭ پايدالى دەپ تابىلعان جوبالار تشو باس ديرەكتورى مەن اتىراۋ وبلىسى اكىمى تاراپىنان راستالىپ, بەكى­تىلەدى.

باعدارلاما ارقىلى قارجى­لاندىرىلىپ, ەل يگىلىنە بەرىل­گەن جوبالاردىڭ قاي-قايسى­سى دا ماڭىزدىلىعىمەن قۇن­دى. ماسەلەن, تەڭىز كەن الا­ڭى­نا جاقىن ورنالاسقان ءارى كا­سىپورىننىڭ كوپتەگەن قىز­مەت­كەرى تۇراتىن قۇلسارى قالا­سىندا دەنساۋلىققا جانە قور­شا­عان ورتاعا كەلەتىن اسەردى باعا­لاۋ ماقساتىندا ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, مۇنداعى سۋ سا­پاسىنىڭ تومەندىگى ءارى سۋ جە­لىسىنىڭ جۇمىسى سىن كوتەر­مەيتىندىگى انىقتالدى. جان- جاقتى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ نەگى­زىندە جينالعان اقپارات ناتي­جەسىندە قالانىڭ سۋ جۇيەسىن اۋىس­تىرۋ ۇيعارىلدى. ءتۇپ نەگىزى تۇرعىندار دەنساۋلىعىن ساق­تاۋدى جاقسارتۋدى كوزدەگەن جوبا 4 جىلعا سوزىلىپ, بۇگىندە ەل يگىلىگىنە اينالدى.

ارىگە بارماي-اق, 2016-2017 جىلدار دەرەگىنە سۇيەنسەك, «يگى­لىكتىڭ» قارجىسىنا وبلىس­تا 7 بالاباقشا, 3 مەكتەپ, 3 مادەنيەت ءۇيى, 3 سپورت جانە دەنە شىنىقتىرۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. ال بيىلعى وقۋ جىلىندا اتىراۋ قالاسىندا جاڭادان بوي كوتەرگەن نۇرسايا شاعىن اۋدا­نىنان 624 ورىندىق اعىل­شىن ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن تەحنيكالىق گيمنازيا العاشقى قوڭىراۋىن سوقتى. گيمنازيا زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەلە­تىن سپورت الاڭدارىمەن, كىتاپ­حانا, اسحاناسىمەن, ءتيىستى جاب­دىقتارىمەن بىرگە تاپسىرىلدى. الدا اتىراۋلىقتاردىڭ دەمالىس ورنىنا اينالاتىن, جايىقتىڭ بويىنان ورىن تەپكەن رەترو-ساياباقتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ مىندەتى تۇر.

ءيا ناقتى دەرەككە سۇيەنسەك, «يگىلىك» باعدارلاماسى قولعا الىنعان 1999 جىلدان بەرى شامامەن 250 ملن اقش دوللارىنا ەل قاجەتىنە جارايتىن 130 جوبا ىسكە قوسىلدى, مىڭنان اسا جا­ڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ال كاسىپورىن قۇرىلعان 1993 جىل­دان بەرى اتىراۋ وبلى­سىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋىنا, تۇرعىن­داردىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ ارتۋىنا قوسقان ۇلەس 1,3 ملرد اقش دوللارىنان استى.

ەل يگىلىگىنە اينالعان «يگىلىك­تىڭ» قاتارىن 2010 جىلى جىلدىق قورى 1 ملن اقش دوللارىن قۇراي­تىن الەۋمەتتىك ينۆەستيتسيالار باعدارلاماسى تولىقتىردى. تشو بۇل جوبالاردى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دارمەن بىرلەسە وتىرىپ نەمەسە مەردىگەرلەردى تارتا وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى. ەڭ باستىسى, كاسىپورىن اتالعان جوبالاردى تەك قارجىلاندىرىپ قانا قويماي, ولاردى ورىنداۋ بارىسىندا باسىنان اياعىنا دەيىن تىكەلەي ءوز باقىلاۋىندا ۇستايدى. باعدارلاما شەڭبەرىندەگى جوبا­لاردىڭ قاي-قايسىسى دا اتىراۋ وبلىسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا قولداۋ كورسەتۋدى كوزدەيدى. تشو سەرىكتەستەرىمەن بىرگە اتالمىش باعدارلامانى جەتىلدىردى جا­نە بۇگىندە ول جۇرتشىلىق پەن ءوندىرىستىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن ماقساتتارىنا ساي كەلە­دى. ماسەلەن تشو 6 جىل قاتا­رىنان قازاقستان وتباسىلىق دارى­گەرلەرى اسسوتسياتسياسىمەن بىرىگىپ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ جۇرت­شىلىعى مەن مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارتەريالىق گيپەر­تەنزيا مەن جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن باستاپ­قى كەزەڭدە انىقتاۋ تۋرالى حابار­دارلىعىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. 2016 جىلدان بەرى ور­تالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورى (واەق) «جارقىرا» اتتى الەۋ­مەتتىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. باعدارلاما الەۋمەتتىك كا­سىپ­كەرلىكتى قولداۋدىڭ تو­لىق تسيكلىن قامتيدى. ال, حا­لىقارالىق «PYXERA GLOBAL» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيى­مى 2012 جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىنان بەرى «ىنتىماق» اتتى قاۋىمداستىقتى دامىتۋ باع­دار­لاماسىن جۇزەگە اسى­رۋ­دا بىزبەن سەرىكتەس بولىپ كەلەدى. جوبا اياسىندا جاستار, ورال­مان-ايەلدەر مەن ەرەك­شە قاجەتتىلىكتەرى بار ادام­داردىڭ كاسىپكەرلىك داعدى­لارىن كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلادى. ۇيىم اعىلشىن ءتىلى كلۋبىنىڭ كەڭەيۋىنە, از قام­­تىلعان وتباسىلار مەن كو­مەككە ءزارۋ ادامداردى قول­داۋ­عا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ودان بولەك «ىنتىماق» جوباسى تشو قىزمەتكەرلەرى مەن ولار­­دىڭ وتباسى مۇشەلەرىن تارتا وتىرىپ, ەرىكتى ءىس-شارا­لار مەن قاراجات جيناۋ شارالا­رىن ۇيىمداستىرۋدا. اقپا­راتتىق تەحنولوگيالار ءداۋىرىنىڭ قوعامى (اتدق) جوباسى اتىراۋ قالاسى مەن جىلىوي اۋدانى حال­قىنىڭ اقپاراتتىق-كوم­مۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار (اكت) سالاسىنداعى ءبىلىم ساپا­سىن كوتەرۋدى كوزدەدى. جوباعا 2016 جىلدان باستاپ 39 ۇيىم­نان 843 ادام قاتىستى. ولارعا اقپاراتتىق تەحنولوگيا جونىنەن 345 رەت تاقىرىپتىق وقۋلار ۇيىمداستىرىلدى. مۇن­داي جۇرتشىلىقتىڭ قىزى­عۋشىلىعىن تۋعىزىپ, پايداسىن تيگىزگەن جوبالار الدا دا جال­عاسىن تابارى ءسوزسىز.

كاسىپورىن ۇلتتىق قۇندى­لىقتاردى ناسيحاتتاپ, ءتول مادە­نيەتىمىزدىڭ ايشىقتى تۇستارىن دامىتۋعا دا دەن قويىپ كەلەدى. توعىز جىل قاتارىنان وبلىس­تا اقىندار ايتىسىن وتكىزىپ, نەبىر تالانتتاردىڭ قانات قا­عۋىنا ىقپال ەتتىك. كاسىپورىن دەمەۋشىلىگىمەن وتكەن جىراۋلار سايىسى دا كوپ كوڭىلىنە جول تاپتى. جەرگىلىكتى جۋرناليستەردىڭ شىعارماشىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن جۋرناليس­تەر كونكۋرسى دا جۇرتشىلىق قولداۋىنا يە بولۋدا.

وسىنداي كوپ قاجەتىن وتەيتىن الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى جۇ­زەگە اسىرۋداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن تشو رەسپۋبليكالىق «پارىز» سايلىعىنىڭ كۇمىس, التىن جانە باس جۇلدەلەرىمەن ماراپاتتالدى. بۇل تەڭىزدەي الىپ كەنىشتىڭ بايلىعىن ەل يگىلىگىنە جۇمساۋدى كوزدەگەن كاسىپورىن قىزمەتىنە دەگەن قۇرمەت!

اتىراۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەت­تىك تۇرعىدا جاڭعىرۋىنا اتسا­لىسۋ – «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» باس­تى ماقساتى. ءبىز بۇل ماقساتتىڭ وسىنداي ناقتى, ەل قاجەتىن وتەيتىن ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ورىندالىپ كەلە جاتقاندىعىن ماقتان تۇتامىز. قازاقستاننىڭ ەرتەڭىن بۇگىنگىدەن دە كەمەل ەتۋدى كوز­دەيتىن كاسىپورىن 1993 جىلدان باستاپ, 2017 جىلدىڭ 1-ءشى جار­تىسىنا دەيىنگى ارالىقتا قازاقستان قازىناسىنا تىكەلەي تولەمدەر تۇرىندە 121 ميلليارد اقش دوللارىنان استام قارجى قۇيدى. تەك وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بۇل كورسەتكىش 4,3 ميلليارد اقش دوللارىنان استى.

وتكەن جيىرما ءتورت جىلدا ءوز قىزمەتكەرلەرى مەن جەرگىلىكتى تۇر­عىنداردىڭ يگىلىگىنە ارنالعان ءتۇرلى əلەۋمەتتىك جوبالارعا 1,3 ميلليارد اقش دوللارىنان استام قارجى جۇمسادى. مۇنداي جەتىستىك وندىرىستىك دەڭگەيدىڭ ارتۋى­مەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى ءسوزسىز. ماسەلەن, ۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­سىندا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 14,59 ميلليون تونناعا (116 ميلليون باررەل) جەتتى. ال ماۋ­سىم ايىندا كاسىپورىن ۇلكەن جەتىستىككە, ياعني ءوزى قۇرىلعان 1993 جىلدان بەرى 3 ميلليارد باررەل مۇنايعا قول جەتكىزدى. الدا دا كاسىپورىن ءوزىنىڭ وندى­رىستىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا, ونىڭ الەۋ­مەت­تىك ينفراقۇرىلىمىنا ءتيىستى ۇلە­سىن قوسا بەرەتىنىنە سەنىم مول.

رزابەك ارتىعاليەۆ,

«تەڭىزشەۆرويل» جشس-ءنىڭ ۇكىمەت جانە جۇرتشىلىقپەن بايلانىس جونىندەگى باس مەنەدجەرى