اكادەميك ن.ۆاۆيلوۆ «ەكوجۇيەلەردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جانە ءوندىرىس اۋقىمىنىڭ وسۋىنە قاراي اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن ءدان ساپاسى فاكتورى رەتىندە ماڭىزى ارتا تۇسەدى», دەپ ءتۇيىندى تۇجىرىم جاسايدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قاراما-قايشى توپىراقتىق, كليماتتىق جاعدايلارىندا وتاندىق سورتتارمەن بەلگىلى ءبىر ايماقتى جەتكىلىكتى ونىممەن ايتارلىقتاي اۋقىمدا قامتاماسىز ەتەتىنىنە كۇمان جوق. ويتكەنى ەرەكشە بەيىمدى گەنوتيپتەردى سورت وسىرىلەتىن نەمەسە سولارعا بارىنشا ۇقساس جاعدايلاردا ىرىكتەۋگە بولادى. وسىناۋ ۇسىنىستى ورتاعا سالىپ وتىرعان عالىم ا. جۋچەنكونىڭ كەڭەسىمەن دە كەلىسۋگە بولادى. وسىعان وراي ناقتى تسيفرعا جۇگىنەيىك. تەك قانا 2005-2016 جىلدارى قازاقستاننىڭ سەلەكتسيونەر عالىمدارى اۋىلشارۋاشىلىق, جەمىس-جيدەك, تەحنيكالىق, كوكونىس-باقشا, تاعى دا باسقا داقىلداردىڭ 664 سورتى مەن بۋدانىن شىعارىپ, مەملەكەتتىك سورتتى انىقتاۋ مەن سىناۋ ساراپتاماسىنا جىبەردى. اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ سورتتارىن شىعارىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ دە وتە ماڭىزدى. سول سەبەپتى بارلىق شىعارىلعان سورتتار مەملەكەتتىك سىناۋ جۇيەسىندە ءۇش جىل بويى سىناقتان وتەدى جانە ۇزدىك, باسەكەگە قابىلەتتى, جارامدى سورتتار عانا وندىرىسكە پايدالانۋعا جىبەرىلەدى. ءاربىر شىعارىلعان جاڭا سورت – عالىمداردىڭ كوپتەگەن جىلدار بويى ماڭداي تەرىمەن اتقارىلعان ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بولىپ تابىلادى. سورت جاساپ شىعارۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن, سەلەكتسيانىڭ دۇرىس باعىتىن تاڭداپ الۋ كەرەك. ءمىنسىز سورت مودەلىن انىقتاۋ قاجەت. ياعني سەلەكتسيالىق پروتسەسس دەگەنىمىز – جان-جاقتى باعالاۋ نەگىزىندە سورتتاردى شىعارۋ مەن جاقسارتۋ بويىنشا ۇنەمى ارەكەت ەتەتىن سەلەكتسيالىق كونۆەيەر.
قازىرگى ۋاقىتتا سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردىڭ مەملەكەتتىك تىزبەسىنە قازاقستاندا پايدالانۋعا جىبەرىلگەن 1700-دەن استام سورت ەنگىزىلگەن. وسى باعىتتا وتاندىق سەلەكتسيا سورتتارىنىڭ ۇلەسى كۇزدىك بيدايدان 72 پايىزدى, جازدىق ارپادان 64 پايىزدى, جازدىق بيدايدان 53 پايىزدى قۇرايدى. جەكە داقىلدار بويىنشا وتاندىق سورتتاردىڭ ۇلەسى 90 پايىزدان استام بولىپ وتىر. ماسەلەن, قۇماي-سۋدان بۋدانىنىڭ, ماقتانىڭ, سۇرلەمدىك قۇمايدىڭ, جوڭىشقانىڭ جانە ت.ب. بارلىق دەرلىك سورتتارى وتاندىق بولىپ تابىلادى. جەكە داقىلدار بويىنشا (كۇزدىك بيداي, جازدىق ارپا, س ۇلى, سۇرلەمدىك قۇماي, قۇماي-سۋدان بۋدانى) قازەجوشعزي سورتتارى مەن بۋداندارىنىڭ شىعارىلۋى بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا بارعان سايىن باسىم جاعدايدا بولىپ كەلە جاتقاندىعى ءبىزدى قۋانتىپ ءارى ءوز كاسىبىمىزگە دەگەن ىنتا-ىقىلاسىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى. اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ سورتتارى مەن بۋداندارىنا رۇقسات بەرۋ ءاربىر ايماق ءۇشىن ناقتى توپىراقتىق-كليماتتىق جاعدايلارىنا بەيىمدەلگەن. سىننان وتكەن جوعارى ءونىمدى جانە جوعارى ساپالى سورتتاردىڭ سەبۋ ماتەريالى مەن تۇقىمىن اكەلۋگە, كوبەيتۋگە جانە ساتۋعا قۇقىق بەرەدى.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا ايتار بولساق, 2004-2014 جىلدارى ءداندى داقىلداردىڭ جالپى ەگىستىگى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ەگىستىك كولەمىنىڭ 80 پايىزىنان استامىن العان. بىراق سوڭعى جىلدارى داقىلداردى ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, ءداندى داقىلدار ەگىستىكتەرىنىڭ كولەمى 65-70 پايىزعا قىسقارتىلعان. ەلىمىزدە جىلىنا 13,5-20,1 ميلليون توننا استىق وندىرىلەدى. بۇل كورسەتكىش رەسەي مەن ۋكراينادان از عانا تومەن. 2010-2016 جىلدارى ءداندى داقىلداردىڭ وتاندىق سورتتارىنىڭ جالپى ەگىستىك القابى 43 پايىزعا ارتقان. ال 1990-1994 جىلدارى ءداندى داقىلداردىڭ جالپى ەگىستىك كولەمىنەن وتاندىق سورتتاردىڭ ۇلەسى 9 پايىزدى عانا قۇراعان. وسىعان قاراي ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ءداندى داقىلدار القاپتارىنىڭ استىق ءوندىرىسىن ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە ءداندى داقىلدار ەگىستىكتەرىنىڭ كولەمى 1990-1994 جىلدارى 22333,0 مىڭ گەكتارعا, ال 2010-2016 جىلدارى 16052,9 مىڭ گەكتارعا ازايتىلعان. كارتوپ بويىنشا 1990-1994 جىلدارى وتاندىق سورتتار القاپتارىنىڭ كولەمى 7,8 مىڭ گەكتاردى نەمەسە 3,1 پايىزدى الىپ جاتتى, ال 2010-2015 جىلدارى 87,8 مىڭ گەكتارعا, ياعني 47 پايىزعا جەتكەن. 2010-2011 جىلدارى كارتوپتىڭ جالپى ءونىمى 2,8 ميلليون توننانى قۇراعان. مايلى داقىلدار بويىنشا سوڭعى 10 جىلدا وتاندىق سورتتاردىڭ كولەمى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 15,1 ەسە ارتقان. دەمەك 2001-2004 جىلدارى 44,9 مىڭ گەكتارعا, ال 2010-2016 جىلدارى 678,9 مىڭ گەكتارعا كوبەيگەن. 2010-2011 جىلدارى مايلى داقىلداردىڭ ورتاشا جالپى ءتۇسىمى 959 توننانى قۇرادى. سول سياقتى ماقتانىڭ وتاندىق سورتتارى 2008 جىلدان باستاپ, 2000 جىلى ەگىستىكتەردىڭ 90 پايىزىن الىپ جاتقان وزبەكستاندىق سورتتاردى ىعىستىردى. بۇگىنگى تاڭدا ماقتانىڭ وتاندىق سورتتارىن ەنگىزۋ دەڭگەيى, باسقا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر جوعارى – 82 پايىزدى قۇراپ وتىر.
الايدا بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى سوڭعى كەزدەرى رەسپۋبليكا بويىنشا الەمدىك كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا وتە تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن ايتپاسقا بولمايدى. مۇنىڭ سەبەپتەرى ەلىمىزدىڭ قۇرعاق كليماتىمەن, سونىمەن قاتار اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ەگىستىك القاپتارىنىڭ 90 پايىزى تاۋەكەلدى ەگىنشىلىك ايماعىنا ورنالاسقاندىعىنا بايلانىستى. تاعام وندىرۋگە پايدالانىلاتىن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋشى نەگىزگى بۋىن بولىپ قالا بەرەدى.
ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ شەتەلدىك سورتتارى العاش وسىرگەن جىلدارى مول ءونىم بەرەدى. ودان كەيىن ولاردىڭ بەيىمسىزدىگى مەن ابيوتيكالىق جانە بيوتيكالىق كۇيزەلىس فاكتورلارىنا تۇراقسىزدىعى سالدارىنان ءوسۋ پروتسەسسى السىرەپ, ءجيى ءولىپ قالادى. اسىرەسە, ولار باسقا تابيعي-كليماتتىق قولايسىز جاعدايلاردا شىعارىلعان بولسا, وسىنداي احۋالعا ۇشىرايدى. سونىمەن قاتار بۇل سورتتار فوتوكەزەڭدىك سەزىمتالدىعى بويىنشا دا ەرەكشەلەنەدى. ول ونىمدىلىكتىڭ قۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەرىمەن ءوزارا قاتىناس ورناتادى. ەگەر شەتەلدىك سورتتار ءوز وتانىندا ەرتە پىسەتىن بولىپ سانالسا, ال ءبىزدىڭ جاعدايلاردا كەش پىسەدى. ودان باسقا, ءوسىرۋدىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى جىلىندا ولار ايگىلى فيتوپاتوگەندەرمەن قاتتى زاقىمدالادى جانە گەنوتيپ باستاپقى تۇرىنە مۇلدە ۇقساماي قالادى. سوندىقتان دا ولار تۇقىم شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدان شەتتەتىلىپ, قاجەتسىزدىك جاعدايدا قالادى.
قازىر عالىمدار «سورت جاساۋ كەزىندە گەندىك ينجەنەريا, بيوتەحنولوگيا جانە مولەكۋليارلىق بيولوگيانىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانبايدى» دەگەن اڭگىمەلەر كوپ ايتىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا بىرنەشە ءىرى كورپوراتسيالار – بيوتەحنولوگيالىق گيگانتتار, ياعني گمو-سورتتارىن (DuPont, Pioneer, بايەر, Monsanto, Syngenta جانە ت.ب.) شىعارۋشىلار بار. ولار وزدەرىنىڭ سورتتارى مەن بۋداندارى الەمدىك اشتىق ماسەلەسىن شەشىپ, ۇلكەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە الىپ كەلەدى دەپ تۇجىرىمدايدى. وندىرىسكە ۇسىنىلعان شەتەلدىك سورتتار مەن بۋدانداردىڭ كوبى گەنەتيكالىق موديفيكاتسيالانعان ونىمدەرگە جاتادى. الەمدىك نارىقتا ەكولوگيالىق ونىمدەر گەنەتيكالىق موديفيكاتسيالانعاندارعا قاراعاندا جوعارى باعالانادى. سوندىقتان دا قازاقستان ساپالى ەكولوگيالىق تازا ءونىم ۇسىنۋشى ءيميدجىن ساقتاعانى ءجون.
وتاندىق سەلەكتسيالىق عىلىمنىڭ ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا سورتتارى مەن بۋداندارى الەمدىك دەڭگەيگە بارىنشا جاقىنداتىلعان, بىراق اگرارلىق وندىرىستە ءتيىستى قولدانىلماي ءجۇر. وعان سەبەپ, يننوۆاتسيالىق مەحانيزمدەردىڭ بالانسىنىڭ بولماۋى, يننوۆاتسياعا دەگەن تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ كونسەرۆاتيزمى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىنىڭ السىزدىگى. جاڭا سورتتار مەن بۋدانداردى كوممەرتسيالاندىرۋ سالاسىندا دا يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم دامىماعان. بۇل وتاندىق سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەر مەن تۇقىمنىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن تومەندەتەدى. سوندىقتان دا تۇقىم ءوندىرىسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ دايىندىعىن زاماناۋي تەحنولوگيالىق دەڭگەيگە كوشىرۋ كەرەك. تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – كاسىبي سەلەكتسيونەرلەردى دايىنداۋ.
قازاقستاندا سەلەكتسيالىق عىلىم سالاسىندا بىرەگەي ازىرلەمەلەر بار. شىعارىلعان وتاندىق سورتتار مەن بۋدانداردىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. تەك سولاردى وندىرىستە العا جىلجىتۋ قاجەت.
سەرىك كەنەنباەۆ, قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور