شەراعاممەن ەكى اي بىرگە وتكىزگەن كۇندەرىم

«اركىم بىلگەنىن جازادى...» قاراساز اۋىلى.  11.08. 1999 جىل. ساعات 9.30. 

شەراعا باسپالداقپەن كوتەرىلىپ بارا جاتىپ, قىران قاباعىن كەرىپ تاستاپ, زالعا قارادى دا, بار داۋسىمەن سويلەي جونەلدى. – حان الدىنا بارعاندا قاي­تارمادى ءتىلىمدى, بي الدىنا بارعاندا بي تاپپادى ءمىنىمدى, ءوز ەلىمە كەلگەندە يتكە بەرسىن كۇنىمدى, – دەگەن ەكەن ءبىر عۇلاما. سىز­دەر­دىڭ قاراڭىزدى كورىپ مەن دە سول كۇيدى باسىمنان كەشىپ وتىر­عاندايمىن. «ەلىمىز» دەپ, «جەرىمىز» دەپ كەلگەندە كورەتىنىمىز وسى ما ەدى؟ «جۋالىمىز دارقان, مۇندا ەشقاشاندا اشتىق بولماعان, رۋعا ءبولۋ جويىلعان» دەپ جۇرگەنىمىزدە جينالعان ءتۇرىمىز وسى ما؟ ازدىڭ اتى شىقپايدى, جولى قيا بولادى. ءسال قاتەلەسسەڭ بولدى انا-ا-اۋ قۇزعا بىراق قۇلايسىڭ, – دەدى دە, شەراعاڭ سايلاۋشىلارمەن ءسوزدى بىردەن ءوزى باستاپ كەتتى. بۇعان مەن قاتتى قۋاندىم. سەبەبى شەر­اعاڭ­نىڭ سەنىمدى وكىلى رەتىندە ەڭ الدىمەن مەن سويلەۋىم كەرەك. شەراعاڭ تۋرالى ەل الدىندا سويلەۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءسوزىمدى حالىق جازۋشىسى قالاي باعالايدى, گاپ سوندا. 

شەراعاڭنىڭ ارقاسى قىزعان, توقتاماي كوسىلە سويلەدى. باسپال­داقپەن كوتەرىلىپ بارا جاتقاندا ايتقان نازىن دا ۇمىتقانداي. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار, اسىق­پايتىن قازاق بىرتىندەپ كەلىپ, ۇلكەن ما­دەنيەت ءۇيىنىڭ ءىشىن تولتىردى. سودان كۇش الدى ما ايتەۋىر شەراعاڭ كوسىلدى. سونىسىنا قاراي سۇراق­تار دا شاشىلدى. كەزدەسۋ اياقتالۋعا جاقىنداعاندا الدىڭعى قاتاردا وزگەلەردەن ورىندىعىن وقشاۋلاۋ قويىپ وتىرعان اقساقال ورنىنان تۇرماي-اق:

– سەن... (تۋرا وسىلاي باستادى ءسوزىن) ءوزىڭنىڭ تۋىستارىڭنان باس­قالاردى جازبايسىڭ. اتاپ ايت­قاندا, تۇراردى كوپ جازدىڭ. نەگە سىرگەلىدەن شىققان ەلشىبەك باتىر تۋرالى جازبايسىڭ؟

جينالعاندار تىپ-تىنىش. مەن دەمىمدى ىشكە تارتىپ شەراعاعا قارادىم. استىڭعى سالىڭقى ەرنى جىبىرلاپ, جەر تارپىعان تۇل­پار­داي سالماعىن ءبىر اياعىنان ەكىن­شى اياعىنا اۋىستىرىپ, ودان سوڭ ەكى اياعىن دا تەڭ باسىپ, التىن جالات­قان كوزاينەگىن جوعارى كو­تە­رىپ, الگى كىسىگە ەمەس ەلگە تۋرا قا­رادى. 

– كىم ايتتى؟!

داۋىسى ساڭق ەتە قالدى. كەيبى­رەۋلەر سەلك ەتتى.

– كىم ايتتى, مەنى تەك تۋىستارىن عانا جازادى دەپ! مەن قارا­عاندىنىڭ كومىرشىسىن, ارقالىقتىڭ ديقانىن, جاڭاتاستىڭ كەنشىسىن, تەمىرتاۋدىڭ شويىن قورىتقان باتىرىن جازعانىمدى ۇمىتتىڭىزدار ما؟ راس, تۇرار رىسقۇلوۆتى جازۋ ءۇشىن ءومىرىمنىڭ وتىز جىلىن سارپ ەتتىم. تۇراردىڭ ماعان تۋىس بول­عانى­نا جازىقتىمىن با؟ ال, ءتىپتى جازۋعا تۇرارلىق تۋىسىڭ بولسا ونى جازسا ايىپ پا؟ ەلشىبەك باتىر ءسىزدىڭ تۋىسىڭىز بولسا نەگە جاز­بايسىز؟ بىرەۋ قولىڭىزدان قاق­تى ما؟..

تاعى دا ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. ويىن جيناقتاپ تۇر دەپ ايتۋ قيىن, مۇندايدا شەراعاڭ تۇيدەك-تۇيدەك ءسوز اعىنىن تاسىتادى. سول كەزدە ايتقان شىندىققا تولى ءسوزى بىرەۋگە وقتاي بولىپ ءتيىپ, جازۋشىعا دەگەن كوڭىلى قالىپ قوياتىن ساتتەر دە بولادى. قازىر كوكەم سونداي سوزدەرىن جۇتىپ جاتقانداي كورىندى. وزىنە ءوزى باسۋ ايتقانداي.

– ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بىلگە­نىمدى, كورگەنىمدى جازدىم. بالا كەزدەن ساناما سىڭگەن قاسيەتتى ءسوز ەتتىم. اركىم بىلگەنىن جازادى! سو­لاي بولۋى دا كەرەك. زالدى دۋ قول شاپالاقتاۋ كەرنەپ كەتتى.

شەراعا ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. قا­باقتارىن كەرە, سالماعىن ءبىر اياعىنان ەكىنشىسىنە اۋدارىپ, ايتاتىن ءسوزىن جۇپتاپ تۇرعانداي, قالىڭ ەرىندەرى جىبىرلايدى. الدەن سوڭ تاعى دا سويلەي جونەلدى.

– ءسوزىمنىڭ باسىندا ايتتىم عوي, تالاي جەردى ارالادىم. امەريكانى, ەۋروپانى, اراب جەرلەرىن ارالادىم. ءسوز سويلەدىم, تىڭدادى. پات­شا­­نىڭ الدىنا دا باردىم. سوزىمە ۇيىدى.

 دەپۋتات مانداتىن ءبىر ءسات قا­جەت­سىنبەي, جازۋمەن اينالىسايىن دەگەن ويىمدى اينالامدا بو­لىپ جاتقان دۇربەلەڭ بۇزدى. قازاق­ستاننىڭ و تۇكپىرىنەن دە, بۇ تۇكپىرىنەن دە تەلەفون شالىپ, ء«بىزدىڭ وكرۋگتەن دەپۋتات بو­لى­ڭىز» دەگەندەر كوبەيدى. ودان كەيىن ويلاندىم. ەلىمىزدە ءتۇيىندى ماسەلە كوبەيىپ كەتكەندەي كورىندى. سوندا قالاي بولعانى جىرتىق پەن تەسىكتى مەن عانا جاماي الام با؟! بۇل كۇپىرلىك ەمەس پە؟ سىعالاپ قا­راسام مەنەن ولار وي تاستاۋدى, ءسوز باستاۋدى سۇرانىپ تۇر. ءتۇيىندى زاڭ ارقىلى, پارلامەنتتىڭ اقىلىمەن شەشۋگە بولا ما؟! مەن بىلەتىن بولسام, ءتورت جىلدا بەس جۇز­دەي زاڭ قابىلدانىپتى. بىراق سونىڭ بارلىعى جۇمىس ىستەپ جاتىر ما؟! قابىلدانعان زاڭ, سايلانعان پارلامەنت قۇنارلى, قاۋقارلى بول­سا, ەلگە قۇت, بوس ءسوز بولسا, جۇت بولماي ما؟! بوس سوزگە تويعانبىز. ويلانىپ قالعانداي جينالعاندارعا كوز تاستادى. قولداۋ كۇتكەندەي. بىراق ەشكىم ءۇن قاتپادى. توردەگىلەر تۇنجىرادى. 

– ءبىزدىڭ ءتاڭىرىمىز – اۋىل! سەبە­بى, اۋىل – قازاقتىڭ جانى, رۋ­حى, ءتىلى, ءدىنى. ودان ايىرىلساق, قا­لاعا كەلىپ جۇتىلىپ كەتسەك, حا­­لىق­­تىق بەينەمىزدەن ايىرىلامىز. سوندىقتان ورنىعىپ, تولىسىپ العان سوڭ, ءوزىمىزدى-ءوزىمىز تانىپ, جو­عىمىزدى تۇگەندەپ, اينالامىزدى ءبىلىپ العاننان كەيىن, قالادا قازاقيلىقتىڭ بەلگىلەرى ورنىعا باستاعاندا عانا شاھارعا قاراي قوزعالۋعا بولادى. قازىر جابىلىپ قالعان كلۋب, كىتاپحانا اشىلسىن! كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتار اۋىلداستارىنىڭ الدىنا شىعىپ, بولىپ جاتقان دۇر­بەلەڭنىڭ تۇزدىعىن ءتۇسىندىرسىن! مۇن­داي ءىستى 1917 جىلى تۇرار باس­­تاعان اۋليە­اتا جاستارى جۇزەگە اسىرعان...

شەراعا توقتادى. زال ءۇنسىز. با­عاناعى ورىنسىز سۇراق قويعان اقسا­قال ورنىنان تۇردى. 

– انالايىن, شەرحان, جىرتى­عى­مىز كوبەيىپ بارا جاتىر. اۋى­لىمىز ازىپ, سارى ۋايىمعا سالىنۋ بار. سەن وسىنداي سوزدەرىڭمەن, وتتى ويلارىڭمەن ءبىزدى وياتا, ويلاندىرا بەر. جولىڭ بولسىن! ءبىز سەنىڭ سۇيەنىشىڭ بولامىز. ءاۋمين... 

«پارلامەنت بودەنەنىڭ قاناتىنداي ...» جەتىتوبە اۋىلى.  11.08.1999 جىل. ساعات 12.00. 

مىنبەگە كوتەرىلگەن وندىرىستىك كووپەراتيۆتىڭ توراعاسى نۇرالى اباشەۆ, تاسباستاۋ اۋىلىنىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى دي­حانبەك ايتباەۆ, جەتىتوبە ورتا مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جو­­­نىندەگى ورىنباسارى راحىم­جان ساتاەۆ, «جەر-انا» شارۋا قو­­جالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەلۋباي ىسمايىلوۆ, تاعى باسقالار شەر-اعا تۋرالى تەبىرەنە, تولعاي سوي­لەدى. ماقتادى. باستارىنان وت­كەن وقيعالاردى ايتا وتىرىپ, شەراعا­نىڭ پارلامەنت مىنبەسىنەن, تەلەديداردان تالاي رەت سويلەگەن سوز­دەرىنەن قۋات العاندارىن ايتىپ جاتتى. مىنبەگە جازۋشى كوتەرىلدى. 

– سويلەگەندەردىڭ سوزىڭدە قۋات بار. كەدەيدى بايىتاتىن رۋح بەرەدى. مەن وزىمە لايىق ماقتاۋلارىڭدى قابىلدايمىن, قالعانىن وزدەرىڭە بەردىم...

مەن ومىرىمدە كوپ نارسە كور­دىم. «ادال ءسوزىڭدى ايت, ادىلدىك تورەلىگىڭدى ەستۋگە كەلدىم» دەگەن سوڭ, قارا قىلدى قاق جارسام دا بوق­تاپ كەتەتىندەر دە بولدى. قىزىق حالىقپىز. بىرەۋدىڭ باۋىرى ءولىپ جاتقانىن پايدالانىپ, ۇرى ونىڭ جىلقىسىن ۇرلاپ اكەتىپتى. تاعى بىرەۋ كورشىسىنىڭ ورتەنىپ جاتقان وتقا قويىنىڭ باسىن ءۇيىتىپتى. تاپ وسىلاي بولعان با, بولماعان با, ونى بىلمەيمىن. بىراق قازاق تۋرالى وسىنداي ءسوز بار. وندايلار يمانسىز. ولاردا يمان جوق. بىراق ونىڭ قازاق ەكەنىن ۇمىتپايىق... 

سويلەگەندەر مەنىڭ كوپ سوز­دە­رىمدى, ويلارىمدى قايتا­لادى. ماعان امانات رەتىندە حالىق­تىڭ ءسوزىن ايتۋدى تاپسىرىپ جاتىر­سىڭدار, ورىنداي الامىن با؟! بۇگىنگى پارلامەنت بودەنەنىڭ قانا­تىنداي, ءسوزى دە, ءىسى دە قىسقا. ول ۇزاققا ۇشا المايدى. الدىمەن, قابىلداناتىن زاڭنىڭ, پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ كەرەك. ونداي كۇن تۋاتىنىنا مەن سەنەمىن. قازىر «جالاڭاش بارىپ جاۋعا شاپ» دەگەن ءسوز جاراسپاس. دەگەنمەن دە جىلدار بويى جيناعان تاجىريبە, جۇرەكتە قاتتالعان وي مەنى العا جەتەلەيتىندىگىن جاقسى بىلەمىن...

«ون ۆولك... ۆولك... ۆ كلەتكۋ نە ۆلەزەت...»

كۇن سايىن كەشكە كەزدەسۋلەر بىتكەننەن كەيىن شەراعانى تۋعان اۋىلى تالاپتىعا جەتكىزگەن سوڭ, ءوزىم اۋىلداردى ارالاپ, ەلدىڭ ىشىندەگى اڭگىمەلەرگە قۇلاق تۇرەمىن. ءار جەردەن ءارتۇرلى اڭگىمە ەستيمىز. پالەنشە «ۇن بەرىپ جاتىر ەكەن». تۇگەنشە قۇدايى تاماق بەرىپ, اۋىل اقساقالدارىنىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپتى. اناۋ «اۋىلعا ديىرمەن سالىپ بەرەمىن» دەپتى. «انانىڭ اقشاسى كوپ ەكەن, تەڭگە تاراتىپ ءجۇر» دەيدى. اۋىلدا ءالى تەڭگەنى قو­لىنا ۇستاپ كورمەگەندەر ءۇي-ءۇيدى ارالاپ بايعا داۋىس بەرۋگە ۇگىتتەپ ءجۇر دەيدى. وسى تاقىلەتتەس اڭگىمە وتە كوپ. 

كۇندەگى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا تاڭەرتەڭمەن جازۋشىنىڭ اۋىلى تالاپتىعا جەتتىم. ءشاي ۇستىندە ەستىگەن اڭگىمەلەرىمنىڭ ۇشىن شىعاردىم.

ۇنسىزدىك. شەر­اعا­نىڭ تۋعان ءىنىسى باتىرحان كوكەم دە, جەڭگەيلەر دە ءۇنسىز. ەشكىم ەشنارسە ەستىمەگەندەي. الدەن سوڭ شەراعا ماعان بار دەنە­سىمەن بۇ­رىل­­دى دا: 

– قۇداي ساتىپ العان اتاق-ابى­رويدان, وتىرىك ايتىپ بەدەل جي­نا­عاننان ساقتاسىن! ەشكىمنىڭ ال­دىنا بارىپ الاقان جايمايمىن.­ حالىق ءوزى بىلەدى كىمنىڭ كىم ەكەنىن.­ دەپۋتات بولماساق ءولىپ قالماي­مىز. قولىمىزداعى قا­لا­مىمىزدى ەشكىم تارتىپ المايدى.وزگەنى قاي­دام ءوزىمىز وندايدان تازا بولايىق, – دەدى دە, – بۇگىن قايدا بارامىز؟ – دەپ, ماعان تەسىلە قارادى.

– جامبىل اۋدانىنىڭ بەساعاش جاعىن ارالايمىز. ايشابيبىدەن ءنابيدى الامىز. كەشە دايىن تۇرى­ڭىز دەپ ايتىپ كەتكەنمىن.

– جاقسى, وندا كەتتىك. بۇرىلىپ اقبىلەككە قارادى. كەشكى تاماقتى وسىنان ىشەمىز. الگى كوكپاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان شاباندوز ءارى اۋىل اكىمى رۇستەمنىڭ ۇلى ءنابيدى ەرتە كەلەمىز. ول اڭگىمەنىڭ كەنى, جاقسى ايتادى, ءتوندىرىپ, سەندىرىپ ايتادى, – دەدى دە ماشيناعا قاراي جۇرە بەردى.

ءنابي رۇستەم ۇلى ءبىزدى ايشا ءبيبى اۋىلدىق اكىمدىگىنىڭ كەڭسەسىنىڭ الدىندا ءبىر توپ جىگىتتەرمەن بىرگە كوتەرىڭكى كوڭىلمەن قارسى الدى.

– شەراعا, مەن كەشە كوكپار­شىلارمەن سويلەستىم. ءبارى ءسىزدى قالاپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە كوكپار­شىلار ءۇشىن ات ۇستىندە تۇرىپ, با­تۋالاس­قاننان اسا قاسيەتتى ەش­نارسە جوق. ۋادەلەرىن بۇزسا جىل­قى­­نىڭ كيەسى ۇرادى, – دەدى ول. 

جا­زۋ­شى­نىڭ كوڭىلى كوتەرىلىپ قالدى. جى­مىڭ-جىمىڭ ەتىپ, بىزگە كۇلە قارادى.

– اپىراي-ا, ات ۇستىندە تۇرىپ باتۋالاسقان اسا قاسيەتتى دەدىڭ بە؟ سوندا ولار ۋادەسىنە بەرىك بولادى عوي... – ءيا, سولاي, – دەدى ءنابي. – كەتتىك, – دەدىم مەن. – ۋاقىت بولىپ قالدى...

ءنابي مومىنوۆ تۇتىعا سويلەپ تۇر. كەزدەسۋگە كەلگەندەر اراسىندا ورىس تىلدىلەر بولعان سوڭ نا­كەڭ ورىسشا سويلەي باستادى. ءبىر سوزى­مەن ءبىر ءسوزى قابىسپاي, قايتا-قايتا شا­شالا بەردى.

– كوروچە گوۆوريا, ون ۆولك...ۆولك ۆ كلەتكۋ نە ۆلەزەت. ني ۆ كاكۋيۋ كلەتكۋ نە پويدەت. ون ۆولنىي ۆولك, قاسقى...ر, – دەمەسى بار ما.

شەراعاڭ ماعان بۇرىلدى.

– ءنابي باۋىرىم نە دەپ تۇر؟ مەنى قاسقىر دەي مە؟ ەش بولماسا كوكبورى دەسە قايتەدى.

جازۋشى جىميىپ, تاعى دا ءنابيدىڭ سوزىنە قۇلاق سالدى.

– «نوقتاعا باسى سىيمايدى», دەگەنى عوي, – دەدىم جاي عانا.

– سولاي ما؟ – دەپ جازۋشى تاعى جىميدى. – نوقتاعا تالايلاردىڭ باسى سىيماعان. مەنى دە سولاي دەي مە؟ قىزىق ەكەن, – دەگەن شەراعاڭ ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. سالدەن سوڭ باسىن كوتەرىپ الىپ جان-جاعىنا كوز تاستادى. ءنابي اعا ءالى ورىسشالاپ, دەپۋتاتقا كانديداتتىڭ «قول بالا» بولاتىن ازامات ەمەس ەكەنىن دالەلدەۋگە ۇمتىلىپ, شاشالىپ, تۇتىعىپ سويلەپ جاتىر. – اتتەڭ ەسىل ورىسشاسى شىعىن بولاتىن بولدى عوي. ەندى ارىستان دەمەسە بولعانى. ونى دالەلدەۋ ءۇشىن دە ءبىراز ۋاقىت كەرەك عوي... قويا قويعانى دۇرىس... شەراعانىڭ اقىلىمەن سوزگە مەن ارالاسىپ, ءنابيدى دەمالدىردىق. 

كەشكە تالاپتىعا كەلدىك. نا­كەڭ­­نىڭ بۇگىن سايلاۋشىلار الدىندا سويلەگەندەگى شەشەندىك ونەرىن ەسكە الىپ, ءبىر جەلپىنىپ قالدىق. ال شەراعاڭ بولسا ەستىمەي وتىرعان كىسىدەي ءۇن قاتقان جوق. ءبىز اڭگىمەنى ۇزارتىپ بارا جاتقان سوڭ سوزگە ارالاستى.

– بولدى ەندى. ناكەڭ بارىن سالدى. شىن جۇرەگىمەن ايتتى. ونداي ءسوز ەستىر قۇلاققا تەز جەتەدى. جۇرەكتەن شىقپاعان جالعان سوزدەن قۇداي ساقتاسىن...

«حالقىمنان  قۋات الامىن...» جالپاقتوبە اۋىلى 17.09.1999 جىل.ساعات 16.00.

اۋىل اقساقالى قابي بيبولوۆ مىنبەدەن تۇسكەنننەن كەيىن ­شەر­اعام كوتەرىلدى. كوزاينەگىن كوزىنە ىڭعايلاپ الىپ, اينالاسىنا قارادى. – بۇل اۋىلدىڭ تۇرعىندارى نەگىزىنەن دۇنگەندەر مە؟ – دەپ, اۋىلداعى ءىرى وندىرىستىك كووپە­را­تيۆتىڭ باستىعى, دۇنگەن ۇلى توفيك اشيروۆقا قارادى. – ءيا, شەراعا, بىراق ءبارى قازاقشا بىلەدى, – دەدى.

– وركەنىڭ ءوسسىن! شاڭىراعىن تىككەن جەرگە سىڭەمىن, سونى كور­كەيتەمىن دەگەن حالىق وسىلاي بولسا كەرەك. وسى نيەتتەرىڭ سىزدەردى كوبەيتىپ, كوركەيتىپ جاتقان. كوشە­لەرىڭنەن وبلىس باسشىلارىمەن بىرگە ءجيى وتەمىن. كوشەلەرىڭ گۇل جايناپ, اۋلالارىڭ بالالاردىڭ كۇلكىسىنە تولىپ تۇرادى. سوندىق­تان دا مەن سىزدەردى يماندى حالىق دەپ ويلايمىن. مىنا ءنابي مىرزا ايتادى. «دۇنگەندەر تاسقا دا گۇل وسىرەدى» دەپ, «سەن شە؟» دەيمىن مەن. ۇندەمەي قۇتىلادى... قوي, نەگىزگى اڭگىمەمىزدى باستايىق, كەلگەن شارۋامىزدى ايتايىق... – دەگەن كوكەم ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. باي­قاعانىم, شەراعام جۇرتتى وزىنە قاراتۋدىڭ, ءسوزىن تىڭداتۋدىڭ شەبەرى. «اڭگىمەنى باستايىق» دەگەنى بەكەر. باستاپ قويعانىن ءوزى دە جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا ء«سوزىمدى قالاي قابىلدادى» دەپ, ءۇنسىز قالعانى جينالعانداردىڭ كوڭىل-كۇيىن باعدارلاپ تۇرعانى.

– باستاي بەرىڭىز, كوكە. ءسوزىڭىز مىنا توفيككە مايداي جاعىپ بارادى. «كوبەيىڭدەر!» دەپ, 1992 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى اۋىلدىڭ جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن جاس جۇبايلارىنا نەكە كۋالىگىن ءوز قولى­مەن تاپسىرىپ تۇرىپ ايتقان. بۇلار باسشىنى قاتتى سىيلاپ, تىڭدايدى, – دەگەن ءنابي ورنىنان تۇرىپ, ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىردى. – بۇل اۋىلعا دىنمۇحاممەد قوناەۆ اتامىز دا ءجيى كەلەتىن. كەلگەن سايىن وسىنداعى شارۋاشىلىقتى ۇزاق جىلدار بويى باسقارعان توفيكتىڭ اكەسى ماحمۇد اقساقالمەن كەزدەسىپ, ديدارلاسىپ, سويلەسەتىن. ديمەكەڭ دە «وسىڭدەر, ونىڭدەر» دەپ باتاسىن بەرگەن. سودان عوي بۇلاردىڭ ءوسىپ جاتقانى, – دەپ ول جىميدى. زالداعىلار كۇلدى. شەراعام قاباعىن كەردى. – نە سوندا ول كىسىلەر قازاققا نەكە كۋالىگىن تاپسىرماپتى ما, «وسىڭدەر, مىنا بايتاق دالانى بالاعا تولتىرىڭدار» دەپ باتا بەرمەپتى مە؟! جينالعاندار تاعى كۇلدى. ءنابي ورنىنا وتىردى.

– قالاي ايتساڭدا مەن وزىنەن كورى كورشىسىنىڭ جاعدايىن ويلايتىن حالقىمنان, ونىڭ شۋاعىنان قۋات الامىن. كوپ بولسا قانداي جاقسى. «كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەگەن اتالارىمىز. سوندىقتان دا حالقىم وسسە, وزگەنىڭ الدىندا كىشىرەيمەسە, تومەندەمەسە دەيمىن. ونى بيىككە كوتەرەتىن سالتى, ءداستۇرى, ءتىلى. وسىدان ايىرىلىپ قالماسا دەپ جانتالاسام. كوپ بولساڭ بارىڭنان ايىرىلمايسىڭ. اششى بولسادا شىندىقتى ايتامىن. الدىڭعى تولقىن اعالارىمىز دا سولاي ىستەگەن. باۋىرجان كوكەم «وتىرىكتىڭ بالىن جالاپ ءومىر سۇر­گەنشە, شىندىقتىڭ ۋىن ءىشىپ ولگەن ارتىق!» – دەگەن. مەنىڭ دە جان ۇرانىم وسى!..

كوكەم ساڭقىلداپ تۇر. بۇگىن كوڭىلى كوتەرىڭكى. ونى مەن داۋسىنان انىق بىلەمىن. كوڭىلىندە قاياۋ بولسا سويلەمەي, داۋىسى باياۋ شىعادى. بىراق ەلدىڭ الدىنا بارعاندا مۇنىڭ ءبارىن ىسىرىپ تاستايدى. تىستەنىپ, ايتار ويىن نىعىزداپ ايتقانىمەن حالىقتىڭ ىعىنا ۇنەمى جىعىلىپ تۇرادى. «سەندەر» دەمەي «سىزدەر» دەپ سويلەيدى. قازىر دە سولاي... 

«يماننىڭ ازدىعىنان, ءازازىلدىڭ كوپ بولۋىنان ساقتاسىن!» ءايشابيبى اۋىلى. 20.09. 1999 جىل.ساعات 12.35.

وندىرىستىك كووپەراتيۆتىڭ تورا­عاسى, اتاقتى كوكپارشى, دەپۋ­تاتتىققا كانديداتتىڭ سەنىمدى وكىلى ءنابي مومىنوۆ ءبىراز كوسىلدى. ودان كەيىن اۋىل تۇرعىندارى مالىك بۇتىنباەۆ, ءالىمباي نايزاباەۆ دە­گەن ازاماتتار جازۋشىنىڭ, قاي­­راتكەردىڭ شىنايلىعى مەن شىنشىلدىعىن, قايسارلىعى مەن قاي­راتتىلىعىن ايتتى. ارتىق-كەمى جوق, ورىندى. 

مىنبەگە شەراعا كوتەرىلگەندە جينالعاندار دۇرىلدەتە ۇزاق قول شاپالاقتادى. مۇنى كۇتپەگەن كوكەم ءبىراز توسىلىڭقىراپ قالدى. الىسقا شاباتىن تۇلپارداي تىپىرشىدى. ەرنى جىبىرلادى. قاباعى مەن قاسىن ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت كوتەرىپ, كەردى.

– بۇگىن كۇن ەرەكشە ىستىق. ونىڭ ۇستىنە بۇل جەردىڭ شۇ­عى­لاسى بار. بۇل اۋىلدىڭ تۇر­عىندارى پەندەشىلىككە ۇرىن­باسا دەيمىن. بۇل جەردىڭ جوعارى جاعىن ايشا ءبيبى نۇرلاندىرىپ تۇر. شارشاپ كەلە جاتقاندا مەن وسى جەرگە كە­لىپ جەڭىلدەنىپ قالا­مىن. قىز­مەت بابىمەن تاي دا مىندىك, تۇل­پاردىڭ جالىنان دا ۇستادىق. بىراق تۋعان جەر­دىڭ قاسيەتىنەن ارتىق ەش­نارسە جوق. جاڭا عانا بەكتوبە اۋى­لىندا كەزدەسۋدە بولدىم. اۋليەاتا قالاسىنداعى جامبىل اتىنداعى مەكتەپتە بىرگە وقىعان ماحان وتەگەنوۆ دەگەن كلاس­تاسىم الدىمنان شىققاندا سول ءبىر جىلداردىڭ اۋىر كۇندەرى كوز الدىما كەلدى. بىراق ءبىزدى جاق­سىلىققا دەگەن ءۇمىت العا جەتەلەدى. ادامدى ۇمىتتەندىرەتىن ونىڭ بويىن­داعى رۋح. ءۇمىتتى قاسيەت­تەرىمىز نۇرلاندىرادى. ايشا ءبيبى كەسە­نەسىنىڭ جانىندا مەكتەپتىڭ بولۋى جاقسىلىق. سەبەبى ولار جاق­سى­­لىقتىڭ, مەيى­رىم­دىلىكتىڭ, ماحاب­باتتىڭ شاپا­عىمەن نۇرلانا­دى! ون­داي جەردەن جاقسى ادامدار شىقسا كەرەك. 

ارۋاعىنان اينالايىن, اي­شا ءبيبىنىڭ كىرپىشىن الىپ, بۇز­عاندار بولعان. ولار قۇرىدى. كۇمبەز تۇر. ايشا ءبيبى كۇمبەزى اس­قاقتاپ تۇرۋى كەرەك. انامىزدىڭ باسى قيراپ تۇرعاندا جەر باسىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى ۇيات. مەن ءتاج-ماحالدى كوردىم. سوندا كوردىم وسىنداي ويۋلى, ورنەكتى كىرپىشتى... وسى ويۋ, وسى ورنەك ءبىزدىڭ تاري­حىمىز تەرەڭ, رۋحىمىز بيىك ەل بولعانىمىزدى تانىتادى. تا­نىعىسى كەلمەگەندەردىڭ وزدەرى قيرايدى. الدى باستالدى... يدەو­لو­گيالىق ينتەرۆەنتسيا­دان ساق­تانباساڭ قۇريسىڭ. قۇداي يمان­نىڭ ازدىعىنان, ءازازىلدىڭ كوپ بولۋىنان ساقتاسىن... شەراعا ساياساتتى دا, بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىكتى دە ايتپادى. ادامنىڭ رۋحاني ازىعىن مولايتاتىن, جۇرەك قىلىن ءدال باساتىن جۇرەك سوزدەرىن ايتتى. شەراعاڭ مىنبەدەن تۇسىسىمەن, ءنابي ورنىنان تۇردى. ەكى الاقانىن جايدى:

– ە, اللا قولداسىن! شەراعام­نىڭ جولى بولسىن, ءاۋمين! – دەدى بار داۋسىمەن...

قۇداي دا, حالىق تا قولدادى. شەراعاڭ سايلاۋدىڭ ءبىرىنشى تۋرىندا جەڭىسكە جەتتى.

پارلامەنت مىنبەسىنەن كوكەمنىڭ – حالىق ۇلىنىڭ وزىنە عانا ءتان داۋىسى ساڭقىلداپ, ءتورت جىل بويى ەستىلىپ جاتتى...

ماقۇلبەك رىسداۋلەت,  جۋرناليست-جازۋشى

تاراز سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»