مال وسىرسەڭ قوي ءوسىر...

«ەتتى مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋمەن قاتار, قازاقستاننىڭ قوي ەتىن ەكسپورتقا شىعارۋداعى الەۋەتى وتە زور, دەپ مالىمدەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ «اگرارلىق سەكتور» جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا. بۇل باعىتتاعى ءبىزدىڭ الەۋەتتى رىنوگىمىز – اراب ەلدەرى مەن قىتاي. سونداي-اق, قويدىڭ قوزىسىنىڭ ەتى ۇلكەن سۇرانىسقا يە رەسەي دە وسى رىنوكقا كىرەدى. قازىرگى كەزدە بۇل باعىت بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ارنايى باعدارلاما ازىرلەۋدە. ويتكەنى, ءبىز الەم بويىنشا قويدىڭ ۇزدىك تۇقىمدارىن دا وسىرەمىز. قويدىڭ ەتىن رەسەيمەن قوسا كورەيا, جاپونيا ەلدەرىنە دە ەكسپورتتاي الامىز. مىسالعا, كورەيا جىل سايىن 300 مىڭ توننا سيىر ەتىن يمپورتتاسا, جاپونيا – 700 مىڭ تونناعا جۋىق, قىتاي 10-نان 30 مىڭ تونناعا دەيىن ەت يمپورتتايدى. الايدا, قىتاي حالقىنىڭ نەگىزگى بولىگى شىعىس جاعالاۋىندا تۇرادى. بۇل ۋچاسكەلەر قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنان ايتارلىقتاي الىستا جاتقاندىقتان, ول جەرگە ەت تاسىمالداۋ ۇلكەن كولىك شىعىنىن تالاپ ەتەدى. ونىمەن قوسا, ول جاقتا تەڭىز جولى ارقىلى اۆستراليا جانە اقش-پەن ساۋدا بايلانىسى ورناتىلعان. قىتايعا تەڭىز جولى ارقىلى ەت تاسىمالداۋ ءتيىمدى. سوندىقتان, بۇل رىنوكقا بىردەن وتە المايمىز. بىراق, الداعى ۋاقىتتا بىرتە-بىرتە يگەرۋىمىزگە بولادى». شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى ىنتالان­دى­رۋعا جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەن­دە­تۋگە باعىتتالعان ەكونوميكالىق ساياسات ەكو­نوميكامىزدىڭ ءداستۇرلى سالالارىن, سونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى كوز­دەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن الىنعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا وتاندىق جايىلىمداردا 18 ملن. باس قوي جايىلادى. سونىڭ ىشىندەگى اسىل تۇقىم­دى مال سانىنىڭ ۇلەسى – 10 پايىز. بارلىق قوي سانىنىڭ 80 پايىزىن – قىلشىق ءجۇندى جانە جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى, ياعني نەگىزىنەن ەتتى تۇقىمدار قۇرايدى. سونداي-اق, 14 پايىزى – بيازى ءجۇندى (2,5 ملن. باس), 7,7 پايىزى جارتىلاي بيازى ءجۇندى (1,4 ملن. باس) قويلار. اسىل تۇقىمدى مالدىڭ دەنىن ەدىلباي, قۇيرىقتى قازاق قويى, بيازى ءجۇندى قازاق قويى جانە قاراكول تۇقىمدارى قۇ­راي­دى. بۇل – مينيسترلىكتىڭ مالىمەتى. ال, ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ رەسمي سايتىندا قازاق­ستانداعى قوي مەن ەشكىنىڭ سانى 20 806,0 مىڭ باس (2011 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى ءمالى­مەت) دەپ كورسەتىلگەن. ياعني, سالىستىرىپ كورسەك, اعىمداعى جىلدىڭ 1 اقپانىندا ەلىمىزدەگى قوي مەن ەشكى سانى 17 922,7 مىڭ باس بولسا, 1 شىلدەدە 23 387,6 مىڭعا كوبەيىپ, 1 قازاندا 20 806 مىڭ باس بولعان. سونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك قازاقستان (4229,4 مىڭ باس) جانە الماتى (3734,6 مىڭ باس) وبلىستارى كوش باستاپ كەلەدى. قوي شارۋاشىلىعى (68 پايىزى) ءالى دە بولسا جەكە شارۋاشىلىقتاردا شوعىرلان­عان­دىقتان العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋدى قيىنداتىپ وتىر. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سالانىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن جاڭا شا­رۋاشىلىقتاردى قۇرۋ جانە ەسكىلەرىن ىرىلەندىرۋ ارقىلى كوتەرمەكشى. «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى «قازا­گ­رو­ماركەتينگ» اق ەتتى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا جوبانىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسادى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قوي شارۋا­شى­لى­عى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. «قا­زاگروماركەتينگ» اق ازىرلەگەن وتاندىق ەت رىنوگىنىڭ جىلدىق (2010 جىل) شولۋىنا ۇڭىلسەك, وتكەن جىلى ەت وندىرۋدەگى ءوسىم قار­قىنى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 104,49 پايىزدى قۇراعان. اۋىل شارۋاشىلىعى كا­سىپورىندارىنداعى ەت ءوندىرىسى 28,72 پايىز­عا, شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارىندا – 5,78 پايىزعا, حالىقتىڭ جەكە مەنشىگىندە 1,06 پايىزعا ۇلعايعان. سونىڭ ىشىندە, ەلىمىزدەگى ەت ءوندىرىسىنىڭ 47,32 پايىزى كوشباس­شى ايماقتار – الماتى, قوستاناي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. «قازاگروماركەتينگ» اق ماماندارى­نىڭ ايتۋىنشا, ەت ءوندىرىسى قۇرىلىمىندا ەت ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى بولىگىن سيىر ەتى (43 پايىز), شوشقا ەتى (22 پايىز) جانە قوي ەتى (13 پايىز) قۇرايدى. 2010 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ەت تۇتىنۋ مولشەرى 66,28 كي­لونى قۇراعان. بۇل كورسەتكىش 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,26 پايىزعا ارتىق بولعا­نىمەن, حالىقارالىق مەديتسينالىق تۇتىنۋ نورماسىنان (90 كيلو ) ايتارلىقتاي تومەن. ال وتكەن جىلعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى 1555,32 توننا ەتتى قۇراعان, بۇل كورسەتكىش 2009 جىلعا قاراعاندا 18,84 پايىزعا كوپ. ياعني, سوڭعى كەزدەرى ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمى 16 ەسەگە كوبەيسە, يمپورتتىڭ كولەمى بار-جوعى 17,59 پايىزعا ارتقان. جىلدىق شولۋداعى قوي ەتى وندىرىسىنە توقتالايىق. «قازاگروماركەتينگ» اق مامان­دارىنىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلى قازاق­ستان­دا 122,6 مىڭ توننا قوي ەتى (ەشكى ەتىن قوسپاعاندا) وندىرىلگەن, بۇل كورسەتكىش 2009 جىلى 116,2 مىڭ توننانى قۇراعان. ياعني, قوي ەتى ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 5,5 پايىز دەگەن ءسوز. اتاپ ايتارلىعى, ءوندىرىستىڭ كوبىرەك ءبو­لىگى وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى جانە شى­عىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى, ياعني ولاردىڭ ءوندىرىسىنىڭ جيىنتىق كولەمى 52,4 پايىزدى قۇرايدى. سونداي-اق, ءوندىرىس كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسىمى قاراعاندى (+22,46 پايىز), اتىراۋ (+14,56 پايىز) جانە اقتوبە (+10,20 پايىز) وبلىستارىندا باي­قالعان. ال كەرىسىنشە, ءوندىرىس كولەمى سول­تۇس­تىك قازاقستان (-14,24 پايىز) جانە قىزىل­وردا (-8,8 پايىز) وبلىستارىندا كۇرت قىس­قار­عان. قوي ەتى ءوندىرىسىنىڭ بارلىق كولەمىنىڭ 78,1 پايىزى حالىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. الايدا, اتالعان شارۋا­شى­لىق­تاردا ءون­دىرىس ءوسىمىنىڭ قارقىنى 5,35 پايىزدى قۇراسا, ال اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپ­ورىندارى ءوندىرىس كولەمىن 27,43 پايىزعا ۇلعايتقان. تاراتىپ ايتساق, الماتى وبلى­سى­نىڭ اۋىلشارۋا­شى­لىق كاسىپورىندارى قوي ەتى ءوندىرىسىنىڭ كو­لەمىن 2,72 ەسەگە, قوستاناي جانە اقمولا وبلىستارى – ءىس جۇزىندە 2 ەسەگە (93,22 پاي­ىزعا جانە 90,79 پايىزعا) وسىرگەن كورىنەدى. سوعان سايكەسىنشە, ءوندىرىس كولەمى قى­زىلوردا (-27,51 پايىز), شىعىس قازاقستان (-26,52 پايىز), سولتۇستىك قازاقستان (-19,42 پايىز) جانە وڭتۇستىك قازاقستان (-14 پايىز) وبلىستارىندا قىسقارعان. شارۋا (فەرمەر) قوجالىقتارىنداعى قوي ەتىنىڭ ءوسىمى جونىنەن اقمولا (+33,77 پايىز), سولتۇستىك قازاقستان (+29,79 پايىز) جانە قىزىلوردا (+25 پايىز) وبلىستارى العا شىققان. قوستاناي (-16,59 پايىز), الماتى (-10,82 پايىز) جانە پاۆلودار (-9,04 پايىز) وبلىستارى شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارى ءوندىرىس كولەمىن ازاي­تىپ­تى. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىن­شا, ءوندىرىس ءوسىمىنىڭ ايتارلىق دەڭگەيى قارا­عاندى (+24,68 پايىز), اتىراۋ (+17,12 پاي­ىز) جانە الماتى (+10,55 پايىز) وبلىس­تا­رىن­داعى حالىق شارۋاشىلىقتارىندا باي­قال­عان. سونداي-اق, كەرىسىنشە, قوي ءوندىرى­سى­نىڭ كولەمى سولتۇستىك قازاقستان (-15,51 پاي­ىز) جانە قىزىلوردا (-9,3 پايىز) وبلىس­تا­رىنىڭ حالىق شارۋاشىلىقتارىندا كەمىگەن. سيىر ەتى رىنوگى ءتارىزدى, قوي ەتى رىنوگى دا 2010 جىلى بولشەك ساۋدا باعاسىنىڭ ءوسۋ تەندەنتسياسىمەن ەرەكشەلەندى. وعان سەبەپ – جازعى مەزگىلدەگى قولايسىز تابيعي-كليمات­تىق (قۋاڭشىلىق) جاعداي. قاتتى قۋاڭشى­لىقتىڭ اسەرىنەن كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار مالدىڭ قىسقى ازىعىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دايىنداي المادى. مۇنداي جاعداي جەم-ءشوپتىڭ كۇرت قىمباتتاپ, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باعاسىنىڭ وسۋىنە ۇرىندىردى. جالپى العاندا, وتكەن جىلى قوي ەتىنىڭ بولشەك ساۋداداعى باعاسىنىڭ ءوسىمى 2009 جىل­مەن سالىستىرعاندا 113,0 پايىزدى قۇرا­دى. سونىڭ ىشىندە بولشەك ساۋدا باعاسىنىڭ ەڭ ۇلكەن دەڭگەيى قاراعاندى (+23,26 پايىز), اقتوبە (+20,81 پايىز) جانە شىعىس قازاق­ستان (+20,31 پايىز) وبلىستارىندا تىركەلدى. ال, بولشەك ساۋدا باعالارى از وسكەن وبلىس­تار – سولتۇستىك قازاقستان (+2,19 پايىز), الماتى (+5,43 پايىز), قوستاناي (+6,61 پايىز). ەگەر تەڭگەمەن ەسەپتەيتىن بولساق, وتكەن جىلى قوي ەتىنىڭ 1 كيلوسى استانادا 828 تەڭگەنى, الماتىدا 776 تەڭگەنى قۇرادى. ەكسپورت ماسەلەسىنە كەلسەك, قوي ەتىنىڭ ەكسپورتى وتكەن جىلى 324,47 توننانى (2009 جىلعا كورسەتكىش – 15,9 توننا) قۇراعان. قازاقستان 2009 جىلدان باستاپ قوي ەتىن ەكسپورتقا شىعارۋدا. وسىلايشا, سوڭعى 10 جىلدا تۇڭعىش رەت وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ­شى­لەر قوي ەتىن يراك, يران جانە قاتار مەملەكەتتەرىنە ەكسپورتتادى. سونىڭ ىشىندە, يران مەن يراكقا قوي ەتى جاس جانە توڭازىتىلعان تۇتاس كۇيىندە, ال قاتارعا – قاتتى مۇزدا­تىل­عان تۇتاس ەت كۇيىندە جىبەرىلگەن. ەگەر دە 2009 جىلى 16 توننا ەت ەكسپورتتالسا, ال 2010 جىلعى ەت كولەمى 324,5 تونناعا دەيىن جەتكىزىلگەن. 2011 جىلدىڭ العاشقى جارتى­جىلدىعىندا يران مەن يراكقا 224 توننا ءونىم ەكسپورتتالعان. سونىمەن بىرگە, قوي ەتى يمپورتىنىڭ كولەمى 2009 جىلعى 138,78 توننادان 2010 جىلى 63,02 تونناعا دەيىن قىس­قار­عانىن ايتۋىمىز قاجەت. بۇل جەردە بار­لىق يمپورتتاۋشى ەلدەردەن كەلەتىن قوي ەتىنىڭ كولەمى ازايىپ وتىر. يمپورت قۇرىلى­مىندا وتكەن جىلى مۇزداتىلعان تۇتاس ەتتەر (88,96 پايىز) كوبىرەك بولىپتى. ال بىزگە ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءبىرىنىڭ ەتىن يمپورتتايتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, رەسەي جانە اقش بار. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە وندىرىلەتىن قوي ەتىنىڭ كولەمى ىشكى رىنوكتى تولىق قاناعاتتاندىرادى. دەسەك تە, بۇل سالادا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – ەت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جانە وراۋ. قازاقستاندا قوي ەتىن قايتا وڭدەيتىن جانە كونسەرۆى ءونىمىن شىعاراتىن 3-اق زاۋىت بار. ول – شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلان اۋدانىنداعى ەت-كونسەرۆى زاۋىتى, اقتوبە وبلىسىنداعى «تاندەم» جشس (بۇل زاۋىت قازىر جۇمىس ىستەمەي تۇر) جانە سەمەيدەگى ەت-كونسەرۆى زاۋىتى. بىراق, سەمەيدەگى زاۋ­ىتتا قوي ەتىنەن كونسەرۆى شىعارىلمايدى. قوي شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى­نىڭ ءبىرى – ونىمدىلىكتىڭ تومەندىگى. ماسەلەن, وتكەن جىلعى ساۋدادا قويلاردىڭ ورتاشا ءتىرى سالماعى بار-جوعى 37 كيلونى قۇراعان. بۇل ماسەلەنى وڭ شەشۋ ءۇشىن تۇقىمدىق مالدىڭ باسىن كوبەيتىپ, سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى جانداندىرۋ كەرەك. جوعارىدا ءسوز ەتكەنىمىزدەي, اسىل تۇقىمدى مالدىڭ دەنى ەدىلباي, قۇي­رىقتى قازاق قويى, بيازى ءجۇندى قازاق قويى جانە قاراكول تۇقىمدارىنان قۇرالعان. 2007-2011 جىلدارى تۇقىمدىق قوي شارۋا­شىلى­عىن وركەندەتۋگە بارلىعى 3,5 ملرد. تەڭگە ءبو­لىنگەن. ارينە, بۇل جەتكىلىكسىز سوما. «قازاگ­رو­ماركەتينگ» اق جاساعان تۇجىرىم­داماعا سايكەس, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن, فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار قۇرىپ, ەتتى قايتا وڭدەيتىن جانە ۆاكۋمدىق قاعازعا ورايتىن زاۋىتتار سالۋ كەرەك. ءوندىرىس ما­مان­دارىنىڭ پىكىرىنشە, سالانى اياعىنان تىك تۇرعىزۋ ءۇشىن ترەيدەرلىك جۇمىستى دۇرىس جولعا قويعان ابزال. ويتكەنى, ترەيدەرلىك قىزمەت جەتىلدىرىلسە, ەت وندىرۋشىلەر تۇراق­تى تۇردە ەكسپورتقا ءونىم شىعارادى. سالادا­عى تاعى ءبىر ماسەلە – كادرلار تاپشىلىعى. قويشى ماماندىعىنىڭ بەدەلى ءتۇسىپ كەتكەندىكتەن, اۋىلداعى شارۋاشى­لىقتاردا ماماندار وتە از قالدى. ال, وتاندىق قوي ءوسىرۋشى عالىمدار بۇل سالاداعى ءبىلىم مەن تاجىريبەنى مۇراعا قالدىراتىن ادام قالمادى دەپ دابىل قاعۋدا. ارينە, قوي­شىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن مال شارۋا­شىلىعى جاعدايلارىن جاق­سارتىپ, جاستاردى اۋىلعا تارتۋ قاجەت. سودان سوڭ, قويشىلاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن وزگەرتەتىن كەز جەتتى. مىسالى, كۇندىز-ءتۇنى قوي سوڭىندا جۇرگەن جانداردىڭ تۇرمىسىن وڭالتۋ ءۇشىن كەمپينگتەردى, ءداستۇرلى كيىز ۇيلەردى پايدالانۋعا بو­لادى. مۇنداي ۇسى­نىس­تار اعىمداعى جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە اسىل­جان مامىتبەكوۆتىڭ توراعا­لى­عىمەن وتكەن وتىرىستا ايتىلدى. ارينە, قوردالانعان ماسەلەلەردى ءبىر كۇندە شەشۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, اۋەلى قوي باسىن كوبەيتۋدىڭ از شىعىن كەتەتىن ءداستۇرلى تەحنولوگيالارىن پايدالانعان ءجون. ەكىنشىدەن, ءىرى جانە ورتا فەرمەرلىك شارۋا­شىلىقتاردى كوبەيتەمىز دەسەك, ءالى پاي­دال­ا­نىلماعان ۋچاسكەلەر مەن جايىلىمداردى ىسكە جاراتقان دۇرىس. سونداي-اق, ايماقتاردىڭ ەپيزوتيكالىق احۋالىن جاقسارتۋعا باعىتتال­عان ۆەتەرينارلىق ءىس-شارالاردى دا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ال, سالا ماماندارى تۇقىمدىق ساپانى كوتەرۋ ءۇشىن جاساندى جولمەن بۋ­دان­داستىرۋدى كەڭەيتكەن ءجون دەسەدى. بۋدان­داستىرۋ ارقىلى قويدىڭ باسىن كوبەيتۋدەن بۇرىن, ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەلەدى. شارۋاشىلىقتىڭ قىزمەت باعىتىنا بايلا­نىستى قانداي دا ءبىر تۇقىم ءتۇرى پايدا­لا­نىلادى. اسىل تۇقىمدى قوشقارلار نەگىزىنەن اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن زاۋىتتار مەن شارۋاشىلىقتاردا شوعىرلانعان. ولار­دىڭ سانى تازا تۇقىمدى قويدىڭ باسىن ءوسىرۋ جانە ونى ساۋدالاۋ ارقىلى ۇلعايتىلىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, اتالعان سالانى ءتيىمدى دا­مى­تۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن باعدارلاما جوباسىنا ءجۇن جانە تەرى شيكىزاتى ءوندىرىسىن دە قوسۋ كەرەك. بۇل جەردەگى اڭگىمە باستاپقى وڭدەۋ تۋرالى. ءجۇندى باستاپقى وڭدەۋدەن وتكىزەتىن زاۋىتتار وڭتۇستىك قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىندا ورنالاسقان. وندا ءجۇن تو­لىق­تاي جۋىلىپ, ءارى قاراي وڭدەۋدەن وتكىزۋگە نەمەسە ەكسپورتقا شىعارۋعا دايىندالادى. ەتتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋعا ار­نالعان جوبادان كۇتەتىن ناتيجەلەر دە ايتار­لىقتاي. ماسەلەن, قازاقستان 2016 جىلعا قاراي تۇقىمدىق جانۋارلاردىڭ ۇلەسىن ءىرى قارا مال بويىنشا – 14 پايىزعا, قوي مەن ەشكىنى 22 پايىزعا, جىلقىنى – 11 پايىزعا, تۇيەنى – 13 پايىزعا, شوشقانى – 19 پايىزعا, قۇس ەتىن – 22 پايىزعا دەيىن وسىرمەكشى. سونداي-اق, تازا جانە ساپالى ەت بەرەتىن مال باسىن 700 مىڭعا دەيىن ۇلعايتۋ كەرەك. قالاي دەسەك تە, جوعارى ساپالى قازاقتىڭ قويىنىڭ ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى زور ەكەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. تاڭاتار تابىن ۇلى.