دارىگەرلەرگە جاساندى ينتەللەكت كومەككە كەلەدى

جاساندى ينتەللەكت عىلىمنىڭ جاڭا ءبىر سالاسى رەتىندە حح عاسىردىڭ ورتاسىنان دامي باستادى. ونىڭ قارىشتاپ ىلگەرىلەگەنى سونشالىق, قازىر بارلىق سالادا كەڭىنەن قولدانىلادى. راس, باسىندا بۇل باعدارلامالىق جۇيە ادامنىڭ ەڭبەگىن الماستىراتىن كومەكشى قۇرال رەتىندە پايدالانىلدى. ال قازىر ادامداردان دا اسىپ ءتۇسىپ, ونىڭ اقىل-ويى جەتە بەرمەيتىن جاعدايلاردا كومەككە كەلەتىن بولدى.

جاقىندا قىتايدىڭ حەنيان قالاسىندا ناۋقاستارعا ناقتى دياگنوز قويا الاتىن جاساندى ينتەللەكت جۇرتشىلىققا تانىستىرىلدى. الگى باعدارلامالىق جۇيە 4-8 سەكۋندتىڭ ىشىندە 100 كلينيكالىق جاعدايدى ساراپتاپ, ارقايسىسىنا جەكە دياگنوز قويىپ شىققان. سوندا اقىلدى تەحنولوگيا ەكەۋىندە عانا قاتەلىك جىبەرىپتى. قالعانىندا دارىگەردىڭ قويعان دياگنوزىمەن بىردەي قورىتىندى شىعارعان. 

جاساندى ينتەللەكتىنى مەديتسينادا قولدانۋدى قازاقستان دا قولعا الا باس­تادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى «IBم» كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ جاساندى ينتەللەكتىنى الدىمەن ونكولوگيا سالاسىندا سىناپ كورمەكشى. مۇنداي جوبا امەريكا, انگليا, گەرمانيا سەكىلدى الەمنىڭ 15 ەلىندە ەنگىزىلىپ جاتىر ەكەن. بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى سول, ناۋقاستىڭ اۋرۋ تاريحىن, قازىرگى جالپى جاعدايىن, ساراپتامالار قورىتىندىلارىن باعدارلاماعا ەنگىزسە بولدى, جاساندى ينتەللەكت سول ساتتە الگى ادامعا قانداي ەمدەۋ جولى ءتيىمدى ەكەنىن بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە ساراپتاپ ايتىپ بەرەدى. بىراق ونىمەن كەلىسۋ, كەلىسپەۋ – دارىگەردىڭ ەركىندە.

–ينتەللەكتۋالدىق كومپيۋتەرلىك باعدارلاما ناۋقاس تۋرالى مالىمەتتەردى بىرنەشە سەكۋندتا وڭدەپ بەرەدى. ءارى عالامتورداعى سول اۋرۋدى ەمدەۋ تاسىلدەرى جونىندەگى سوڭعى زەرتتەۋلەردى, عىلىمي دالەلدەنگەن ماقالالاردى اۆتوماتتى تۇردە تالداپ, سونىڭ نەگىزىندە اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ جولىن نۇسقايتىن بولادى, – دەيدى رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ولجاس ابىشەۆ.

 البەتتە, ساراپتامالىق باعدارلاما سىرقاتتى ەمدەۋدىڭ جولىن 100 پايىز سەنىمدىلىكپەن كورسەتىپ بەرەدى دەسەك, اعات ايتقان بولار ەدىك. جالپى مەديتسينانىڭ ءوزى – ناقتى عىلىم ەمەس. سول سياقتى جاساندى ينتەللەكت تە بولجامدى ۇسىنىس قانا بەرەدى. مىسالى, «مىنا ناۋقاستى حيميوتەراپيامەن ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگى – 97 پايىز, ساۋلەلىك تەراپيانىڭ تيىمدىلىگى – 78 پايىز, ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋ – 56 پايىز» دەپ, دارىگەرگە «قۇلاققاعىس» ەتەدى. ءتىپتى قاراستىرىلىپ وتىرعان ەم-دوم­نىڭ نەشە جىلعا دەيىن ءساتتى بولاتى­نىن دا ايتىپ بەرەدى. ءارى قارايعى جاع­دايدى دارىگەر ءوزى شەشەدى. 

ولجاس ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاساندى ينتەللەكت ءتۇرىن جاپونيا ءىس جۇزىندە قولدانىپ كورىپتى. جاپون دا­رى­­گەرلەرى ونكولوگيالىق سىرقاتقا شال­دىق­قان ءبىر ناۋقاستى ەكى جىل قاتارىنان ەمدەپ جازا الماعان. قولدانعان ەمدەرى شي­پا بولماي, امالدارى قۇرىعان مامان­دار الگى پاتسيەنت تۋرالى مالىمەتتى سين­گاپۋر ارقىلى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ «با­قى­لاۋىنا» جىبەرەدى. باعدارلامانىڭ «اقىلىمەن» الگى ناۋقاستى ەمدەۋدىڭ تاسىلدەرىن وزگەرتىپ كورگەن ەكەن, شىنىمەن دە ونىڭ جاعدايى جاقسارىپ, بەتى بەرى قاراي باستاپتى. 

قازاقستان جاساندى ينتەللەكت جوباسىن بيىلعى قازان ايىنان باستاپ قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ىسكە اسىرماقشى. وتاندىق مامانداردىڭ كوزدەپ وتىرعان تاعى ءبىر ماقساتى – جاساندى ينتەللەكت ارقىلى اۋرۋدىڭ الدىن الىپ, سوزىلمالى سىرقاتتاردى باستاپقى كەزەڭىندە انىقتاۋ. «جۇرتشىلىقتىڭ كوبى اۋرۋى ابدەن مەڭدەگەن كەزدە ەمحاناعا ەم ىزدەپ كەلەدى. ول كەزدە ناۋقاستى ەمدەۋ ۇزاققا سوزىلادى ءارى اۋرۋدىڭ سوڭعى ساتىسىندا قولدانىلعان ەمنىڭ ناتيجەسى دە از بولادى. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكتىنى اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا دا پايدالانۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز», دەيدى و.ابىشەۆ.

جاساندى ينتەلەكت باعدارلاماسىنىڭ بۇل بولىگى ەلەكتروندى دەنساۋلىق تول­قۇ­جا­تىن ەنگىزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ولجاس امانگەلدى ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2008 جىلدان بەرى مەديتسينالىق قىزمەتكە جۇ­گىنگەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سىر­قات تاريحىن, قانداي ناۋقاسپەن ءجيى قا­را­لاتىنى, نەندەي ءدارى-دارمەكتەر قول­دانعانى تۋرالى مالىمەتتەردى جيناقتاپ وتىر. وسى اقپاراتتاردى ءبىر جۇيەگە كەل­تىرىپ, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ پاتسيەنتتەر تۋرالى جەكە دەرەك قورىن بىرىكتىرىپ, بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل جۇمىس ءساتتى جۇزەگە اسسا, «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالىندا «ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتى» دەگەن بولەك تارماق پايدا بولىپ, ول بارلىق ازاماتقا قولجەتىمدى بولماق. ەلەكتروندى قولتاڭباسى بار ازاماتتار جەكە كابينەتىنە كىرىپ, وزدەرىنىڭ دەنساۋلىق تولقۇجاتىن اشىپ كورە الادى. ال ماماندار بولسا وسى قۇجاتتاعى ما­­لىمەتتەردى جاساندى ينتەللەكت باع­دار­­لاماسىنا ەنگىزىپ, پاتسيەنتتەردىڭ دەن­­ساۋلىعى تۋرالى ماعلۇماتتاردى سۇ­رىپ­­تاماق. و.ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, باع­دار­لاما ازاماتتاردىڭ جالپى جاع­داي­ىنا تالداۋ جاساي كەلە, بولاشاقتا كىم­نىڭ قانداي اۋرۋمەن اۋىرۋى مۇمكىن ەكە­نىن انىقتاپ بەرەدى. جاساندى ينتەللە­كت دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان ادام­دار­دى بولەك, جاقىن بولاشاقتا اۋىرماي­تىن, دەنساۋلىعى تەمىردەي ازاماتتاردى بولەك توپتاستىرماق. كەلەشەكتە اۋرۋ­عا دۋشار ەتەتىن سىرتقى فاكتورلار دا ەسەپكە الىنىپ, ازاماتتاردىڭ تۇر­عى­لىق­تى جەرىنىڭ اۋا رايى, ەكولوگياسى دەن­ساۋ­لىققا قانشالىقتى اسەر ەتىپ جات­قانى دا انىقتالۋى مۇمكىن.

سونىمەن, قازان ايىنان باستاپ ەن­گى­زىلەتىن جوبا جىل اياعىنا دەيىن سىناقتان وتكىزىلىپ, ناتيجەسى كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بەلگىلى بولادى. جاساندى ينتەللەكتىنى الدىمەن استانا قالالىق ونكولوگيالىق ديسپانسەرى مەن الماتىداعى ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ ماماندارى تاجىريبەدەن وتكىزەدى. بۇگىندە ەلىمىزدە ىسىك اۋرۋىمەن 168 مىڭ ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇر. سونىڭ ىشىندە 100 مىڭ ناۋقاستىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن جاساندى ينتەللەكت قاراپ, ناقتى دياگنوز قويىپ, ەمدەۋ تاسىلدەرىن ۇسىنباقشى. 

ەگەر بۇل جوبانى تاجىريبەدەن وتكىز­گەن دارىگەرلەر شىنىمەن دە قاجەت دەپ تا­نى­سا, وندا جاڭا جىلدان كەيىن ەلىمىزدىڭ بار­­لىق ونكولوگيالىق ورتالىعىنا دارى­گەر­لەرگە كومەكشى قۇرال رەتىندە ەنگىزىلە باستايدى. نازار اۋداراتىن ءبىر جايت, جاسان­دى ينتەللەكت باعدارلاماسىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىگى ءۇش دەڭگەيمەن قورعالعان ەكەن. سون­دىقتان كيبەرشابۋىلدار جاسالادى دەپ قاۋىپتەنبەسە دە بولادى.

قىمبات توقتامۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»