نەمەسە جاۋاپپەن جۇزدەسۋ
ءار زاماندا دا وتكەن مەن بۇگىندى كوپ ويلاۋ, تالقىلاۋ, جازۋ بولعانىمەن, بولاشاقتىڭ ەنشىسى ارقاشان وزىنە قالىپ وتىرىپتى. تەرەڭ تۇيسىك پەن نازىك جۇرەكتىڭ يەلەرى عانا وقتا-تەكتە الدىڭعى كۇننىڭ بەدەرى وسىلاي بولۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپتەرى مەن قۋانىشتارىن بولجاپ قانا ايتا العان. ونىڭ كەيبىرىن عاجايىپ كورىپكەلدىككە بالاساق, كەيىن انشەيىن كەزدەيسوق ايتىلا سالعان ءسوز دەپ ۇقتىق. جەردىڭ عارىش كەڭىستىگىنەن كوگىلدىر بولىپ كورىنەتىنىن ايتقان, ءوزىنىڭ ءدال قاي كۇنى ولەتىنىن بولجاپ كەتكەن اقىنداردىڭ تاعدىرىن تىلسىم دۇنيەمەن بايلانىستىردىق. ال ساياسي جۇيەلەر مەن فورماتسيالاردىڭ اقىرى قالاي جالعاساتىنىن تاريحشىلار مەن ساياساتتانۋشىلار تاجىريبەگە, وتكەنگە سۇيەنىپ بولجادى. ادەبيەتتە بولاشاقتا كىتاپ وقىلمايدى, ۇزاق رومان ولەدى, اقىن-جازۋشى بۇرىنعى ميسسياسىن اتقارا المايدى دەگەن بولجاۋلاردىڭ ءبارى ساندىراق ەكەنىن ۋاقىت ءوزى دالەلدەپ كەلەدى. ەندىگى قالامگەرلەر تاراپىنان جازىلار, ايتىلار, تارتىسار, جارىسار دۇنيەلەردىڭ ءبارى وتكەن مەن بۇگىنگە ەمەس, بۇگىن مەن بولاشاققا نەگىزدەلۋى ءتيىس. ويتكەنى قازاق ادەبيەتى الەم ادەبيەتىنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە ءوز داۋىسىن كەلەر زاماننىڭ قاي كەزەڭىندە بولسىن جارقىن ەستىرتە الۋى كەرەك, ال قازاق حالقى ءوزىنىڭ تاريحىن الدىمەن ادەبيەتىمەن, كەيىن عىلىمىمەن تولىقتىردى. بۇل ەشقاشان اياقتالمايتىن ءۇردىس بولعاندىقتان ەندىگى تاريحتىڭ اۋىر جۇگىن عىلىمعا تابىستاپ, قالامگەرلەر (اسىرەسە جاستار) بولاشاق ادەبيەتتىڭ قۇنارلى توپىراعىنا اينالۋدى كوزدەيتىن كەز بە دەپ ويلايمىن.
اعىلشىن اقىندارى ۆوردسۆورت پەن كولريدج قولدان جاسالعان وركەنيەتتەن قاشىپ, تابيعاتتان الىستاماۋدى, جالعان ريتوريكاعا جاقىنداماۋدى ايتتى. ال ونىڭ وپپونەنتتەرى دە وزدەرىنشە جازىپ, وزىنشە ادەبيەت جاسادى. قازاق پوەزياسىندا دا جاڭالىق ىزدەپ تالپىنعانداردى ايىپتاپ, داستۇردەن الىستامايىق دەۋشىلەر بار. بۇنداي پىكىرتالاستاردىڭ بولعانى جاقسى-اق. ءابىش كەكىلباەۆ «اڭىزدىڭ اقىرىنان» سوڭ «ۇركەر», «ەلەڭ-الاڭ» سياقتى تاريحي رومانداردى جازعانىندا دا تۇسىنبەۋشىلىك بولدى. ءابىشتىڭ قالامى باسقاشا, جاڭا رومانداردى جازۋى تيىستەي كورىنگەن. ءبىر سۇحباتىندا جازۋشى نەگە ونداي قادامدارعا بارعانىن ايتقان. «ەگەر ماعان دەيىن وسى تاقىرىپتار, روماندار جازىلىپ قويسا, باسقاشا جازار ەدىم» دەگەن ماعىناداعى جاۋابىنا ۇڭىلسەك, ونىڭ ايتىلماي تۇرعان ەكىنشى بولىگى بارداي كورىنەدى. ەندىگى جاس جازۋشىلار سوعىس, ونەر ادامى, دالا, بۇرىنعى اۋىل, بۇرىنعى قازاق, باتىر, اقىن, شەشەندەر تۋرالى جازۋدان گورى, بۇگىنگى اۋىل, قالا, قازىرگى قازاق, ونىڭ مىنەزى مەن بولمىسى, وزگەرسە, نەگە وزگەردى, قالاي وزگەردى دەگەن تاقىرىپتاردا جازۋى ءتيىس سەكىلدى. ويتكەنى تاريحي روماندار ءبىرشاما جازىلدى, ونەر ادامىنىڭ جان دۇنيەسى دە بار, اۋىل تاقىرىبىنا جازىلعان قانشا شىعارمانى بىلەمىز. اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس كەزىندەگى, ودان كەيىنگى احۋالدىڭ كوبى قاعازعا ءتۇستى. ەندىگى ماقسات بۇگىنگى قازاق احۋالى, الەۋمەتتىك جاي-كۇيى, مىنەزى. ادەتتە وتكەن كۇننىڭ ساليقالى اڭگىمەلەرىن, ونەگەلى وقيعالارىن كوپ ايتامىز. جاقسى كورەمىز. دەمەك ءبىز وزگەرگەنبىز. ويتكەنى ءوزىمىز بۇرىنعىلارداي بولماعاننان كەيىن ساعىنامىز. وندا بۇگىنگى وزگەرگەن قازاق قايدا؟ قانداي؟
فورماتسيا وزگەرگەن كەزدە, قوعامداعى كوڭىل-كۇي دە وزگەرەدى. ساياسات كۇشەيىپ, كاپيتال العا وزعان سايىن ادامدار رومانتيكالىق اڭساردان ارىلىپ, ناقتىلىقتى سۇيە باستايدى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ماڭىزدى بولعان سايىن رومانتيكالىق قاھارماندار مەن ولاردىڭ قيال-عاجايىپ وقيعالارى, تابيعات سۇلۋلىعى, ەكزوتيكا, باتىرلىق تاريح «ۇمىت» بولىپ, احۋالدى ءدال سۋرەتتەۋ ادەبيەتتىڭ باستى كريتەريىنە اينالادى ەكەن. ءبىز كاپيتاليزمگە وتكەن بولساق, فەودالدىق ءداۋىر مەن سوتسياليستىك كەزەڭدى ارتقا تاستاساق, بۇگىنگى كۇننەن وزەكتى قانداي تاقىرىپ بولماق؟ پوەزيا دا, پروزا دا, دراما دا بۇگىنگى كۇندى جازۋمەن باعالانادى. ادەبيەتتىڭ جاۋھارلارىنا اينالعان شىعارمالاردىڭ كوبى ءوز زامانىن جازعانى ءۇشىن داڭقتى بولمادى ما؟! گوگول, دوستوەۆسكي, تولستوي, چەحوۆ, بالزاك شىعارمالارى, ەسكى مەن جاڭانى شەبەر ۇيلەستىرگەن شوۋدىڭ پەسالارى, مىسالى.
الەۋمەتتىك دراما كينو مەن پروزادا, تەاتردا العا شىقسا, ەكونوميكالىق, رۋحاني مەجەمىزدىڭ قاي شامادا تۇرعانىن باعامداي الار ەدىك. ونداعى سەنتيمەنتالدى كورىنىستەرگە ءمان بەرسەك تە, شىندىققا دا تولقىماي تۇرا الماسپىز.
تاريحتى جازۋ سوڭعى كۇنگە دەيىن جالعاسادى. بۇگىنگى كۇنىڭىز ەرتەڭ-اق تاريح. بىراق تاريحتى بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن سوڭ, ياعني ءۇش عاسىر كەيىن تۇرعان قاشىقتىقتان ەمەس, ءدال بۇگىن جازعان باعالى.
ءاربىر قالامگەردە امبيتسيا بار. بىراق وسى ءبىر قاسيەتتىڭ ءوزى سان قىرلى. ءبىر زامانداردا «وسى شىعارمامنان كەيىن قوعام وزگەرەدى» دەگەن سەنىمدەر بۇگىن جوعالىپ بارا جاتقانداي. ارينە ونداي ۇمىتتەردىڭ كۇل-تالقانى شىقتى. ەشقانداي قوعام وزگەرگەن جوق. بىراق سول شىعارمالار ارقىلى مەملەكەت ۇستانىپ وتىرعان ساياساتتىڭ قايدا اپارا جاتقانىن ءدال ايتقاندارى دا بار. ال بۇگىنگى جاس قالامگەرلەردىڭ امبيتسياسى قانداي؟ تانىمالدىق پەن اتاق قانا ما؟ جوق. ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەس, ءتيىس تە ەمەس. شىعارماشىلىق جەكە مۇددەلەر مەن باسپايدالىق ءوزىمشىل ماقساتتارعا نەگىزدەلگەندە ادەبيەت اۋەلگى مۇراتىنان اينيدى. نەشە زامان قۇندىلىعىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزىپ كەلە جاتقان پوەزيا ەكەنى راس بولسا, بۇگىنگى گۋمانيستىك كوزقاراستار مەن پايىمدار ءبۇتىن قالپى كەلەشەككە كوركەم جەتكەنى ابزال. قوعامنىڭ توعى مەن اشىن, بايى مەن كەدەيىن, تارتىسى مەن تالاسىن, قۋانىشى مەن قايعىسىن, ارمانىن, اسىعا كۇتكەن بولاشاعىن از دا بولسا ايتا العان پروزا بولسا, دەربەس قازاقستاننىڭ كەلبەتى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى اتموسفەراسى تۋرا سولاي اڭگىمە, پوۆەست, رومان بولىپ ءتۇزىلىپ كەلەر زامانعا كوش تۇزەۋى ءلازىم. ول كوش باستالعان دا شىعار. بالكىم ءابىشتىڭ «كۇيىمەن», تولەن ابدىكتىڭ «قوناقتارىمەن», ديداحمەت ءاشىمحان ۇلىنىڭ ۇشتاعانىمەن, تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتىڭ «پەرىشتەلەر ولىمىمەن», جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ ءولىارا جىلدار اڭگىمەلەرىمەن... بۇل شىعارمالاردى ايتۋداعى سەبەبىمىز, قوعامداعى بەلگىلى ءبىر تەندەنتسيالاردىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن جازۋشى رەتىندە كورسەتە الۋلارىندا. «كۇي» – ماڭگۇرتتىكتىڭ سەبەبى, «قوناقتار» مەن «جىلى جايدىڭ قيارى» – فورماتسيانىڭ سالدارى, «پەرىشتەلەردىڭ ءولىمى» – يدەولوگيانىڭ قاتەلىگى, ءولىارا جىلدار اڭگىمەلەرى – فورماتسيا اۋىسقان كەزدەگى قوعامنىڭ كوڭىل كۇيى.
ادەبيەت ادام جانىن, تاعدىرىن جىرلاپ كەلەدى. بۇگىنگى قازاقتىڭ جىرى قانداي؟ «زامانىمىزدىڭ كەيىپكەرى جاسالعان جوق» دەگەن ءسوزدىڭ جازۋشىلارعا اۋىر ايىپ بولىپ تاعىلىپ كەلە جاتقانىنا وتىز جىلدان اسىپتى. بۇگىنگى الەم ادەبيەتىندە ۇزدىك دەپ باعالانعان شىعارمالاردا دا كوبىنە باستى قاھارمان جوق سەكىلدى سەزىلەدى. ولاردا ورەلى وي بار, ايتپاق يدەياسى مەن زامان كەلبەتى بار. بولماسا ادامزات الدىنداعى بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ساۋالى بار. شىڭعىس ايماتوۆ پەن قالتاي مۇحامەدجانوۆ جازعان «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» پەساسىنداعى سۇراق «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟» ەدى. ءبىز وسىعان جاۋاپ بەرە الدىق پا؟ ال بۇگىنگى قالامگەرلەر قانداي سۇراق قويادى؟ بالكىم, قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالۋى تۋرالى بولار...
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»