اقتوبەنىڭ اق تارىسىنىڭ بۇرىنعى داڭقىن قايتا ورالتىپ, ونى شىن مانىندەگى برەند دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ جونىندە اقتوبە وبلىستىق اكىمدىگىندە دە تىڭ ءىس-شارالار كەشەنى بەلگىلەنگەنى دە كوڭىلگە ۇلكەن مەدەۋ.
اشىعىن ايتقاندا بۇعان دەيىن تارى ءوسىرۋ تەحنولوگياسى تۋرالى اقپاراتىمىز از ەدى. وسى ورايدا بۇعان قاتىستى وي-ءورىسىمدى كەڭەيتە تۇسۋگە اجەپتاۋىر كومەگىن تيگىزگەن, تارىلى وڭىردە تۋىپ-وسكەن پەرزەنت, ويىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, جەتپىستەن اسسا دا شىعارماشىلىق بابىن جوعالتپاعان اعا ارىپتەس امانقوس ورىنعالي ۇلىنا العىسىم شەكسىز. ول كىسى تارىنىڭ جاي-كۇيىن وتە جاقسى بىلەدى ەكەن. بۇعان قوسا ابەكەڭ «بيدايدان ءبىر تامعاندا, تارىدان ەكى تامادى» دەلىنەتىن اقتوبە ايماعىنا كەڭىنەن تاراپ كەتكەن ايشىقتى ءافوريزمنىڭ اۆتورى بولىپ شىقتى. وسى ارقىلى ا.ورىنعالي ۇلى تارى داقىلىنىڭ بارلىق قاسيەتىن ءبىر اۋىز سوزگە سىيعىزا سالعان. عاجاپ ەمەس پە؟!
تاعى بىردە تارىنىڭ كانىگى بىلگىرى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ اياعى مەن 40-جىلدارىنىڭ العاشقى جارتىسىندا تارى وسىرۋدەن الەمدىك رەكورد جاسالعان جەرگە بارىپ قايتۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنىن ايتتى. ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي, بۇل ۇسىنىسقا قۋانا كەلىستىم. وسىناۋ جۋرناليستىك ءىسساپاردىڭ ۇزىن-ىرعاسى تومەندەگىدەي بولىپ شىقتى. الەمدىك رەكوردتى, ءتىپتى بۇدان دا گورى تەرەڭدەتىڭكىرەپ ايتقاندا سودان كەيىنگى 75-80 جىلدىڭ ارالىعىندا دا قايتالانباعان رەكوردتى كىم جاساعانىن وقىرمان ايتپاي-اق ءتۇسىنىپ وتىرعان شىعار.
ول ارينە, ستراتەگيالىق داقىلدىڭ اتاسى –شىعاناق بەرسيەۆ. داڭقتى تارى ءوسىرۋشى ويىل وڭىرىندەگى قاراتال, قاراسۋ جانە جىمجارعان اۋىلدارىنىڭ اراسىندا بەل شەشپەي ەڭبەك ەتىپ, كۇندى تۇنگە ۇلاستىرعان ەكەن. سوندىقتان دا كۇنى بۇگىنگى دەيىن بۇل اۋىلداردىڭ اتاۋلارى ش.بەرسيەۆتىڭ ەسەلى ەڭبەگى مەن تارى ءوسىرۋ جونىندەگى تىڭ تاسىلدەرىنە قاتىستى ايتىلاتىنىن ءىسساپار كەزىندە تەرەڭ تۇيسىندىك. تاعى ءبىر كوزىمىز كورگەن جايت الدىڭعى ەكى اۋىل ويىل وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسىپتى. ال كەيىنگى قۇمارعان اۋىلى كەڭەستىك كەزدە بەرسيەۆ اتىنداعى كەڭشاردىڭ باستى ءارى نەگىزگى بولىمشەسى بولىپتى. مىنە, وسى كيەلى دەيتىندەي توپىراقتا جارىقتىق شىعاناق اتامىز التى-جەتى جىل قاتارىنان الەمدىك رەكوردتى ۋىسىنان تۇسىرمەي كەلگەنى شىن مانىسىندە ايتۋعا عانا جەڭىل بولسا كەرەك.
وسىندان 75-80 جىل بۇرىن اتامىزدىڭ كەتپەنى تيگەن اتىزداردىڭ سورابى ءالى كۇنگە دەيىن قۇس جولىنداي سايراپ جاتقانى ەر مەن جەردىڭ تاعى ءبىر قايتالانباس قاسيەتىندەي اسەر قالدىرادى. تاعى ءبىر ايتارىمىز, جوعارىدا اتالعان اۋىلدارعا قاراستى قياقتى جانە شوڭكە دەپ اتالاتىن ەلدىمەكەندەر دە بار ەكەن. شىعاناق بەرسيەۆ دۇنيەدەن وزعان كەز سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارىنىڭ بىرىنە تاپ كەلەدى. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەردە – ەلۋىنشى-الپىسىنشى جىلداردا بۇل ولكەدە شىعاناق ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلار ءبىراز بولعانىمەن, كەيىن تارى ءوسىرۋ ءىسىنىڭ شەڭبەرى تارىلا تۇسكەنىن دە ءداۋىردىڭ بۇلتارتپاس شىندىعى دەۋگە بولادى.
بەرسيەۆ تارىدان مول ءونىم الۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ارامشوپتەن تازا قۇنارلى جەردى تاڭداپ الىپ, وعان قوي قيىن توككەن. تۇقىمسەپكىشپەن ءار گەكتارىنا 20 كەلىدەن توعىسپالى ادىسپەن 5-6 سانتيمەتر تەرەڭدىككە تۇقىم سەۋىپ, توپىراقتى اۋىر اعاش كاتوكپەن تەگىستەگەن. نەگىزىنەن سۋارمالى تارى ەگىستىگىنە ارقا سۇيەپ, داقىلدىڭ ءوسىپ-جەتىلۋ كەزەڭىندە 4 رەت سۋارىپ, 2 رەت ۇستەپ قورەكتىندىرگەن. جاز بويى ونىڭ ءارامشوبىن ءۇش رەت وتاپ, وعان كۇل مەن قۇس ساڭعىرىعىن شاشقان. تارىنى ءپىسىپ, جەتىلۋىنە قاراي ىرىكتەپ ورعان. تارى اتاسى ويىلدىڭ اق تارىسىنىڭ ساباعى مايىسىپ تۇرعان كۇلتەلەرىن تاڭداپ, تەك ءىرى داندەرىن عانا تۇقىمعا العان دەپ مالىمدەيدى بەلگىلى بەرسيەۆتانۋشىلار.
ەندىگى كەزەكتە بۇگىنگى ويىل وڭىرىندە شىعاناق بەرسيەۆ قالدىرعان تارى ەگۋ مەن ءوسىرۋ ءداستۇرى قالاي جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرە كەتكىمىز كەلەدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان بەرى ۇمىت قالا باستاعان بۇل ىسكە ويىلدىقتار سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدىڭ توڭىرەگىندە تەرەڭدەپ دەن قويا باستاپتى. اقتوبەنىڭ اق تارىسىنىڭ بۇرىنعى داڭقىن قايتا ورالتىپ, ونى شىن مانىندەگى برەند دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ جونىندە اقتوبە وبلىستىق اكىمدىگىندە دە تىڭ ءىس-شارالار كەشەنى بەلگىلەنگەنى دە كوڭىلگە ۇلكەن مەدەۋ.
وسى ورايدا تارى ءوسىرۋ ءىسى جوعارىدا ايتىلعانداي, شىعاناقتىڭ قولىنىڭ تابى قالعان قۇمجارعان, قياقتى جانە شوڭكە ەلدىمەكەندەرىنەن باستاۋ الىپ وتىر ەكەن. بۇل وڭىرلەردىڭ قازىرگى كۇنى شىعاناق بەرسيەۆ اتىنداعى اۋىلدىق وكرۋگ اۋماعىنا كىرەتىنى دە اتا داستۇرگە ادالدىقتىڭ ءبىر بەلگىسى ىسپەتتەس.
مۇندا وتكەن جىلى تارى ەگىپ, ونى وسىرۋمەن اينالىسۋدى مۇرات تۇتقان ء«نابي دياس» اتاۋىن العان ارنايى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى قۇرىلىپتى. ونىڭ قۇرامىندا 21 مۇشە بار ەكەن. وسى كووپەراتيۆتىڭ توراعاسى ەرلان قالنيازوۆ بىزگە 120 گەكتار القاپتا تارى ەككەندەرىن ايتىپ بەردى. سودان سوڭ ول كوپ بوگەلمەي ءبىزدى وزدەرى وسىرگەن تارى القابىنا اپارىپ كورسەتتى. تارى داقىلى ەگىستىگىن العاش كورىپ تۇرعاندىقتان, ونىڭ شىعىمدىلىعى جونىندە باعا بەرە المايتىنىمدى بىلگەن سوڭ, وسى جەرگە باستاپ كەلگەن اعا ارىپتەسىم امانقوس ورىنعالي ۇلىنا قارادىم.
ول كىسى مەنىڭ ىشكى ويىمدى ايتپاي ءتۇسىندى دە تارى جاقسى كوتەرىلىپتى, باس الىپ, اجەپتاۋىر ءوسىپتى. ونىمدىلىگى ويداعىداي بولۋعا ءتيىس. الايدا ءالى كوكتەۋ كۇيىن ساقتاپ تۇر ەكەن. سوندىقتان القاپتا بۇگىن-ەرتەڭ وراق سالۋعا ءسال ەرتەرەك بولار دەپ ءوز باعاسىن ءبىلدىردى. بەلگىلى تارىتانۋشىنىڭ ۇسىنىس ىسپەتتەس وسى وي-پىكىرىن كووپەراتيۆ توراعاسى دا قوستاعانداي ءتۇر تانىتتى. كووپەراتيۆتىڭ 800 گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرى بار ەكەن. ە.قالنيازوۆ سونىڭ ەسەبىنەن الداعى جىلدارى تارى ەگىستىگىن ودان ءارى ۇلعايتا ءتۇسۋ جونىندەگى ويىن جەتكىزدى. تاعى ءبىر كوڭىلگە تۇيگەن جايت, ء«نابي دياستىڭ» تارىعا وراق سالۋعا تىڭعىلىقتى ازىرلىك جاساعاندارى دەي الامىز. بۇل ءۇشىن ولار ارنايى «سك-5» كومباينىن ساتىپ الىپتى. بۇعان قوسارىمىز ويىل اۋدانىندا سۋارمالى تارى وسىرۋشىلەر تەك ء«نابي دياس» كووپەراتيۆىمەن شەكتەلمەيتىنىن بىلدىك. ونىڭ قاتارىن جۇما جاقىپوۆ, بەرگەن جۇمىرباەۆ جانە عازيز زايمولدين سەكىلدى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەتەكشىلەرى تولىقتىرا الادى. ءبىز بارعان كەزدە ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا سۋارمالى تارى ەگىستىگىن ورۋعا بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتە قويماپتى. بۇل جەردە دە بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى امانقوس ورىنعالي ۇلىنىڭ بولجامى ءدال كەلگەن سەكىلدى. تەك ويدىم-ويدىم القاپتار بولەكتەپ قانا ورىلۋ ۇستىندە ەكەن. ارينە مۇنىڭ سەبەبى تەك بىرەۋ عانا. ويتكەنى جوعارىدا ايتىلعانداي, سۋارمالى تارى ەگىستىگى سول ءبىر كۇندەردە تولىق ءپىسىپ-جەتىلۋ دەڭگەيىنە جەتە قويماپتى. كەيىن ويىلدىق تارى وسىرۋشىلەرمەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسقانىمىزدا ولار وزدەرى كوزدەگەن دەڭگەيدە ءونىم جيناپ جاتقاندارىن كوتەرىڭكى كوڭىلمەن ايتىپ بەردى.
ءسوز سوڭىندا ويىل اۋدانىندا كەيىنگى كەزدەرى سۋارمالى تارى وسىرۋشىلەرمەن بىرگە قىرلىق تارى ەگىستىگىمەن شۇعىلدانۋشىلار لەگى دە پايدا بولا باستاعانىن ايتقىمىز كەلەدى. ارينە ونىڭ ونىمدىلىگى الدىڭعى ادىسپەن سالىستىرعاندا اجەپتاۋىر تومەندەۋ كەلەتىنى راس. سونىڭ وزىندە بەرسيەۆ ەڭبەك ەتكەن توپىراقتا بۇل تەحنولوگيا بويىنشا دا كۇتكەندەگىدەي ساپالى ءونىم الىنىپ جۇرگەنى قىرلىق تارى ءوسىرۋ ءىسى دە ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى.
ويىل – اقتوبەنىڭ اق تارىسىنىڭ وتانى. بۇكىل ەلىمىز بويىنشا بۇل ايرىقشا داقىل تەك وسى اۋدان كولەمىندە وسىرىلەدى. ارينە بۇل تىم ازدىق ەتەرى كامىل. نارلىلىگى مەن جۇعىمدىلىعى جانە قۇنارلىعى مەن ازىقتىق قۇندىلىعى بويىنشا بارلىق ءداندى داقىلداردىڭ الدىندا تۇرعان تارىنى ەلىمىزدە جاپپاي وسىرۋگە ۇكىمەت تاراپىنان ءتيىستى قولداۋلار جاسالسا, بۇدان ۇتپاسا, ەشكىم دە ۇتىلماسى انىق.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى, ويىل اۋدانى