ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «قوعامدىق سانا جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ زامان سىناعىنا لايىقتى توتەپ بەرۋىمىزگە قاجەتتى ناقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىزدى دا تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى مەن الداعى جىلداردا مىقتاپ قولعا الۋ قاجەت بولاتىن بىرنەشە جوبانى ۇسىنامىن.
بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل ماسەلەگە نەعۇرلىم دايەكتىلىك قاجەتتىگىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمىز جانە وعان كىرىسۋگە تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مۇقيات دايىندالدىق دەي وتىرىپ: – 2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن عالىمداردىڭ كومەگىمەن, بارشا قوعام وكىلدەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ, قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا گرافيكاداعى بىرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسىن قابىلداۋ كەرەك. 2018 جىلدان باستاپ جاڭا ءالىپبيدى ۇيرەتەتىن مامانداردى جانە ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتاردى دايىنداۋعا كىرىسۋىمىز قاجەت. الداعى 2 جىلدا ۇيىمداستىرۋ جانە ادىستەمەلىك جۇمىستار جۇرگىزىلۋگە ءتيىس», دەگەن بولاتىن.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جۋىردا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنداعى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تاجىريبەسى: كەيبىر ماسەلەلەرى مەن كەلەشەگى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. كەلەلى كەڭەسكە عالىمدار, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماماندارى, جوعارى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تاريحشىلار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەر قاتىستى.
باسقوسۋدان تۇيگەنىمىز – ەلباسى تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان قازىرگى ءالىپبي اۋىستىرۋ ماسەلەسى, اۋەلى ءوز قالاۋىمىزبەن, قازاق حالقىنىڭ سانعاسىرلىق تاريحىنداعى ءوز ەركىمەن جاساعان تۇڭعىش تاڭداۋى ەكەن. بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ نە ىستەپ, نە قوياتىنىمىزدى باسقالار شەشىپ كەلىپتى. ياعني, سوڭعى ءتورت عاسىردا ۇلتىمىزدىڭ رۋحانياتى وتارلاۋشىلار بۇيىرعان ىشىرتكىنى عانا پايدالانعان ەكەن.
وتكەن تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, قازاق حالقى حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىنە دەيىن اراب گرافيكاسىن قولدانىپ كەلدى. وسى ءالىپبي ارقىلى كەم دەگەندە 10 عاسىردان استام ۇلتتىڭ تاريحى, فولكلورى, گەنەولوگيالىق شەجىرەسى, مەملەكەتتىك حات-حابار قۇجاتتارى جۇرگىزىلدى. قولىمىزدا بار دەرەككوزگە جۇگىنسەك, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا قازاق فولكلورىنىڭ ۇلكەن-كىشىلى 200 مىڭداي نۇسقاسى اراب گرافيكاسىمەن ساقتاۋلى تۇرسا, قازان توڭكەرىسىنە دەيىن 1200 كىتاپ قازاق تىلىندە اراب ارپىمەن جارىق كورىپتى.
رەسەيلىك وتارلاۋ ساياساتى ەڭ الدىمەن قازاقتى وسى جازۋىنان اجىراتۋ ارقىلى تاريحي جادى مەن داستۇرىنەن ماقرۇم ەتۋدى كوزدەدى.
«بۇلاي ەتۋدىڭ ءمانى – وتارلانعان حالىقتاردى ۇزاق ۋاقىت قولدان شىعارماي شىدەرلەپ ۇستاۋدىڭ كىلتى قارا كۇشتە ەمەس ەكەنىن تۇسىنگەن پاتشالىق وكىمەت – حالىقتىڭ تاريحي جادىن ءۇزۋدىڭ, ونى قايتا ورالماستاي كەلمەسكە كەتىرۋدىڭ شەشۋشى بۋىنى, اداستىرماس كىلتى – سول حالىقتىڭ عاسىرلار بويى پايدالانىپ كەلگەن ۇلتتىق جازۋ تاڭبالارىن جويىپ جىبەرۋدەن باستالادى», دەيدى فيلولوگ عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى.
ناتيجەسىندە ستالين تۇركى حالىقتارىنا 1930 جىلى لاتىن جازۋىن قابىلداتتى. ءستاليننىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك سىڭىرگەن گولوششەكيننىڭ ورتالىققا جازعان حاتىندا: «...قازاق الىپپەسىن اۋىستىرىپ, ولاردىڭ ۇرپاقتارىن ءوزىنىڭ تاريح-تامىرىن تۋما كوزىنەن وقىپ-بىلەتىن قابىلەتىنەن ايىردىق» دەسە, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1931 جىلى 25 مامىر كۇنگى سانىندا: «جاڭا ءالىپبيدى بىلمەيمىن» دەپ ايتقان قىزمەتكەر حالىق جاۋى رەتىندە سوتقا تارتىلاتىنى جايلى ۇكىم جاريالانعان.
بىراق لاتىن ءالىپبيىنىڭ دە عۇمىرى ۇزاققا بارمادى. قازاقتاردى قايتادان كيريلل الىپبيىنە كوشىرۋ باستاماسى 1937 جىلى كوتەرىلىپ, 1940 جىلى قابىلداندى. بار-جوعى ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە وتارلاۋشىلار دۇركىن-دۇركىن ەملە وزگەرتۋ ارقىلى, تۇركى حالىقتارىن ءبىر-بىرىمەن جازباشا تۇسىنىسە المايتىن جاعدايعا جەتكىزدى.
وسى ورايدا, دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا ارنايى بايانداما جاساعان ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەكتىڭ پايىمىنا جۇگىنسەك, قازاق قوعامى ءۇشىن قازىرگى ءالىپبي اۋىستىرۋدىڭ ءمانى باسقاشا, بۇل – بۇعان دەيىنگى, ياعني تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جۇرگىزىلىپ كەلگەن ەلباسى ساياساتىنىڭ جارقىن جەمىسى. ءالىپبي اۋىستىرۋ دەگەنىمىز – ءارىپتىڭ تاڭباسىن وزگەرتۋ ەمەس, ونىڭ ساياسي ءمانى تەرەڭ. بۇل تىلدىك رەفورما. سوندىقتان دا ونىڭ اسا نازىك تۇستارى كوپ. ەشقاشان ناۋقانشىلدىققا سالىنۋعا بولمايدى, دەدى ەردەن زادا ۇلى.
ەكىنشى بايانداماشى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ ەلباسىنىڭ 2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن عالىمداردىڭ كومەگىمەن, بارشا قوعام وكىلدەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ, قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا گرافيكاداعى بىرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسىن قابىلداۋ كەرەك دەگەن تاپسىرماسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جۇمىس جاساۋدىڭ تيىمدىلىگىن ەسكەرتىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار زيابەك ەرمۇقان ۇلى «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا بۇل ءىستى بىزدەن بۇرىن باستان كەشىرگەن وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان, مولدوۆا سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن كوپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك», دەگەندى العا تارتتى. ويتكەنى ولار لاتىنعا كوشۋ بارىسىندا كەتكەن كەمشىلىكتەردى جىل سايىن تۇزەپ, جەتىلدىرىپ وتىرعان ەكەن.
وسى ورايدا «لاتىن الىپبيىنە كوشسەك نە ۇتامىز؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋارى انىق. ايتالىق, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى سەيىتقالي دۇيسەنوۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەگى بويىنشا, قازىر الەمدە بارلىعى 220-عا تارتا جەكە مەملەكەت بولسا, ونىڭ 112-ءى, ياعني 50 پايىزى لاتىن گرافيكاسىن قولدانادى ەكەن. ءتىپتى سوڭعى جىلدارى قىتاي, جاپونيا سياقتى دارا ەلدەردىڭ ءوزى بارلىق جارناما اگەنتتەرىنىڭ اقپاراتتىق ءستيلىن لاتىنعا اۋىستىرعان. ونىڭ سىرتىندا ءدال قازىر عالامدىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ تىلىنە اينالعان اعىلشىن ءتىلى لاتىن ءالىپبيى نەگىزىندە قىزمەت جۇرگىزۋدە. عالامنىڭ شالقار كوشى قازاق قالىپ قويدى ەكەن دەپ كۇتىپ تۇرمايدى. سوندىقتان قازاق عالام كوشىنەن قالماۋى كەرەك. ءبىزدى الەمدىك باسەكەلەستىككە باستاپ اپاراتىن تەتىك – لاتىن ءالىپبيى. ونىڭ سىرتىندا لاتىن جازۋى ۇلت رۋحانياتىنا ۇزاق جىل ۇستەمدىك ەتىپ كەلگەن ورىس ءتىل الەمىنەن ءبىزدى الشاقتاتىپ, ەلباسى ايتىپ جۇرگەن ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تەتىگىنە اينالدىرار قۋاتتىڭ وزەگى بولماق.
بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»