«كەنتايدان ۇلىتاۋعا دەيىن: تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى» ءىىى حالىقارالىق ەكسپەديتسياسىمەن ۇلىتاۋداعى دومباۋىل كەشەنىنە, الاشا حان مەن جوشى حان كەسەنەلەرىنىڭ باسىنا باردى.
بۇگىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ (TWESCO) ۇيىمداستىرۋىمەن «كەنتايدان ۇلىتاۋعا دەيىن: تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى» ءىىى حالىقارالىق ەكسپەديتسياسىمەن ۇلىتاۋداعى دومباۋىل كەشەنىنە, الاشا حان مەن جوشى حان كەسەنەلەرىنىڭ باسىنا باردى. قۇرامى 35 ادامنان جاساقتالعان ەكسپەديتسيا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جولعا شىعىپ وتىر. اكادەميا باسشىسى دارحان قىدىرالى باستاعان قۇرام موڭعوليانىڭ كەنتاي ايماعىنان باستالعان ساپاردى ۇلىتاۋدا اياقتاماق.
– ءبىز وتكەن جىلى وتۇكەنگە باردىق. ونىڭ الدىندا التايعا ساپار شەكتىك. مىنە, بيىل ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋعا كەلىپ وتىرمىز. بۇل ءۇش مەكەن, ءبىرىنشىسى التاي – بۇكىل كوشپەلى جۇرتتىڭ التاي توبىنا جاتاتىن بايكالدان بالقانعا دەيىنگى ايماعى, ءتىپتى ءار جاقتاعى جاپون, كارىستەرگە دەيىن, امەريكالىق ۇندىستەردىڭ ءوزى وسى التايدان تاريحي تامىر تارتامىز دەپ جاتاتىن قاسيەتتى مەكەن. ەكىنشىسى – وتۇكەن. ول – عۇندار مەن كوك تۇرىكتەردىڭ مەكەنى. ال, ەندى بۇگىن ءبىز كەلىپ وتىرعان ۇلىتاۋ – ول التىن وردانىڭ قۇرىلعان قاسيەتتى ورىنى. ۇلىتاۋ – ول اتى ايتىپ تۇرعانداي ۇلى دالانىڭ ۇلى تاۋى. كەنتاي – ۇلى قاعاندار ءومىر سۇرگەن ايماق, شىڭعىس قاعاننىڭ تۋعان توپىراعى بولسا, ۇلىتاۋ ولاردىڭ يمپەرياسى سالتانات قۇرعان تاريحي ورىن بولىپ قادىرلەنەدى, – دەدى اكادەميا باسشىسى د.قىدىرالى.
ۇلىتاۋ ول – رۋحاني جاڭعىرۋ ءۇشىن دە وتە ۇلكەن ماڭىزعا يە. عالىمدار باعدارلاما اياسىندا ءبىرشاما ەكسپەديتسيا ويلاستىرعان بولاتىن. بۇل ساپار – سول جوسپارلاردىڭ جەمىسى بولىپ ەسەپتەلەدى.
ۇلىتاۋ – التىن وردا تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى مەكەن. سونداي-اق, وندا دەشتى قىپشاقتىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حان جاتىر. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ەڭ ءبىرىنشى جوشى حان مازارىنا باردى.
اتاقتى تاريحي ەسكەرتكىشتى تاماشالاعان ۋاقىتتا جەزقازعان قالاسىنداعى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى تاريحي-وندىرىستىك مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى كەنجال بالكەنوۆ ولكە تاريحىن بايانداپ ءوتتى.
– ۇلىتاۋ – كونە داۋىردەن بەرى كەلە جاتقان تۇركىلەردىڭ مەكەنى. كەزىندە تاريحتىڭ اتاسى گەرودوت ۇلىتاۋ تاۋلارىن ساق تاۋلارى دەپ اتاعان. وعان كۋا ايباس داراسىنداعى ۇلكەن قورعاندار دالەل. سونىڭ اينالاسىندا ونشاقتى قالانىڭ ورىندارى جاتىر. بۇل جەردە دالا يمپەرياسىنىڭ ۇلى حانى شىڭعىس قاھاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى جاتىر. جانە بۇل ايماق – جوشى ۇلىسى قالاسىنىڭ ەجەلگى ورىنى, جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ شىعارماسىنداعى وردا-بازار قالاشىعى دەپ تە اتالادى. مازاردا جوشى حانمەن بىرگە بايبىشەسى بەكتۋمىش انا جەرلەنگەن. ول كەرەي حانى توعىرۋلدىڭ ءىنىسىنىڭ قىزى. ءبىرىنشى قازبا جۇمىستارىن جاساعان الكەي مارعۇلان بولاتىن. كەسەنە ەكى كۇمبەزدەن قۇرالىپ كوتەرىلگەن. ءبىرىنشىسى جالعان كۇمبەز جانە ون التى قىرلى بارابانعا تۇرعىزىلعان سىرتقى كۇمبەز, - دەيدى ك.بالكەنوۆ.
ودان كەيىن ەكسپەديتسيا قۇرامى وعىز-قىپشاق زامانىنىڭ عيبادات ورىنى بولىپ ەسەپتەلەتىن دومباۋىل كەشەنىنە باردى. اڭىز بويىنشا, ول قورىمدا جوشى حاننىڭ كەڭەسشىسى, «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ اۆتورى, اڭىزعا اينالعان اسكەرباسى كەتبۇعا جىراۋدىڭ اكەسى جەرلەنگەن.
– ءبىز, ياعني اكادەميا عالىمدارى وتۇكەندەگى, ەلتەرىس قاعان تۇسىنداعى ۇلكەن كەشەندەردى اشىپ جاتقان ۋاقىتتا ونداعى كەسەنەلەردىڭ تابانى سەگىز بۇرىشتى بولعانىن اڭعاردىق. ول شولپان جۇلدىزى, سەگىز بۇرىشتى جۇلدىز تۇركىلەردىڭ جۇلدىزى بولعان. مىنە, مىنا دومباۋىل ەسكەرتكىشىنىڭ دە تۇعىرى سەگىز بۇرىشتى بولىپ وتىر. زامان وتە كەلە قيراپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەزىندە تورت بۇرىشتى بولىپ قايتا قالانعان. بۇل كەشەن تۇرىك ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جاتادى. ال, ەندى جوشى حان مازارىنىڭ دومباۋىل كەسەنەسىنەن ەرەكشەلىگى, وسى ۇلى دالاداعى يسلامدىق العاشقى ەسكەرتكىش بولىپ ەسەپتەلەدى. جانە مۇسىلماندىق عۇرىپپەن سالىنعان بۇكىل ورتا ازياداعى كەسەنەلەردىڭ اتاسى بولىپ تابىلادى. جوشىنىڭ نەمەرەسى بەركە حان ۇلى دالاعا رەسمي ءدىن رەتىندە يسلام ءدىنىن الىپ كەلگەن. سوندىقتان, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا جوشى حان كەسەنەسى بەركەدەن كەيىن سالىنعانعا ۇقسايدى. شىڭعىس حاننىڭ ءوزى دە ايتقانداي, مەنىڭ ۇرپاعىمنىڭ تاربيەسىن مۇسىلماندارعا قالدىرامىن دەگەن. دەمەك, بۇل ۇلىتاۋ – ەكى مادەنيەتتىڭ توعىسقان ورتاسى, - دەيدى ەكسپەديتسيا باسشىسى دارحان قۋاندىق ۇلى.
موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى ديرەكتورى ورىنباسارى, ەكسپەديتسيا مۇشەسى جامسرانجاۆ بايارسايحان بولسا, دومباۋىل ەسكەرتكىشىن ح عاسىرداعى قيدان ەسكەرتكىشىنە ۇقساتادى. – مۇنداي عۇرىپتىق كەشەندەر تاستان قالانىپ سالىنعان. قيداندار تاستى اعاشقا سۇعىپ قالايتىن بولعان. مەن دومباۋىل كەسەنەسىنەن دە سول قۇرىلىس ۇلگىسىن كورىپ تاڭ قالدىم. ال, ەندى ءپىشىنى تۇرعىسىنان دومباۋىل كەسەنەسى سياقتى ەسكەرتكىشتەر موڭعوليا جەرىندە جوق. ءبىر قىزىعى – مەن ءۇشىن بۇل كەسەنە, ياعني دومباۋىل كەسەنەسى قازاقتىڭ كيىز ۇيىنە ۇقساپ تۇرعاندىعى, - دەيدى ول.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ودان كەيىن تابان تىرەگەن تاريحي ورىن ول – الاشا حان كەسەنەسى بولدى.
اتاقتى الكەي مارعۇلان باستاعان عالىمدارىمىز ايتقانداي, الاشا حان – ول شىڭعىس حانعا قويىلعان سيمۆوليكالىق بەيىت دەلىنەدى.
الاشا حان مازارى جايلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ءناپىل بازىلحان كەڭىنەن توقتالدى. – بۇل الاشا حان مازارى – كۇمبەزى ەرەكشە قۇرىلىس ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. حالىقتىڭ اڭىزى بويىنشا, شىڭعىس حانعا ارنالعان دەپ ەسەپتەلەدى جانە قادىر تۇتادى. قازاقتا دا الاش الاش بولعاندا, اعاش ءۇيلى قازاق بولعاندا دەگەن ءسوز بار. سول الاشتىڭ تۇپكى تامىرى دا وسى الاشا حان بولۋى كەرەك. ال, كەيبىر عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا جانىبەك نەمەسە كەرەي حاننىڭ مازارى دەلىنەدى. ءۇشىنشى بولجام بويىنشا, سەگىز قىرلى كونە تۇرىكتەرگە تيەسىلى كيىز ءۇيلى كوسموس مودەلى. موڭعولداردان جەتكەن ەسكى ءسوز بويىنشا دا «كەرەگەلى ۇيىڭنەن تاس ۇيىڭە كوشتىڭ» دەپ قايتىس بولعان ادامعا سالىنعان وسىنداي كەسەنەلەردى تاس ۇيگە تەڭەگەن. الاشا حاننىڭ پورتالىنداعى كوپ جازۋلار قىيراپ ب ۇلىنگەن. ءالى دە ارحەولوگيالىق تۇرعىدان كوپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى , – دەيدى عالىم.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قاسيەتتى ورىندارى ارالاپ بولعاننان كەيىن ۇلىتاۋ اۋدانىنا جولعا شىقتى. اۋدان ورتالىعىندا قوناقتار ەتنواۋىلعا ءتۇسىپ, ۇلىتاۋدىڭ جەرگىلىكتى حالقىمەن كەزدەستى. جيىندا ەكسپەديتسيا جۇمىسى باياندالدى. وندا ءبىرشاما عالىمدار بايانداما جاساپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قوناقجايلىعىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
– ءبىز ءبىر اي بويى تاريح سوقپاعىنا ءتۇسىپ, عىلىمي جۇمىسىمىزدى جاڭا ساتىعا جەتكىزدىك. موڭعولدىڭ ۇلى دالاسىندا 700-گە تارتا تاريحي ەسكەرتكىشتەر بار. بۇل الەم مادەنيەتىنىڭ ورتاق مۇراسى. ول ورتا ازيانىڭ دا تاريحي نەگىزى بولىپ سانالادى. ءبىز بۇل ەكسپەديتسيا بارىسىندا موڭعوليانىڭ شىعىس اتىرابىندا بولدىق. مىنە سول ىزبەن ۇلىتاۋعا كەلىپ تۇرمىز. ءبىز وسىنداي قادىم زاماندارداعى ۇلى مادەنيەتتەردى زەرتتەي كەلە جاڭا زامان مەن ەجەلگى تاريح اراسىنا التىن كوپىر بولساق دەيمىز. بۇرىن جالعان اقپاراتتار ەتەك الىپ تۇردى, ال قازىر ناقتى عىلىمدى جاڭا ۇرپاققا بۇلدىرمەي ۇسىنۋىمىزعا بولادى.اكادەميانىڭ اۋقىمدى جۇمىستارى ءالى الدا, - دەدى جامسرانجاۆ بايارسايحان مىرزا.
ەكسپەديتسيا ساپارى سونداي-اق, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويدى.
ەكسپەديتسيا بارىسىندا بىرنەشە جوبا جولعا قويىلماق. ونىڭ العاشقىسى, الدا كەلە جاتقان التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا جالپى دايىندىقتار جۇمىسى. جالپى, ۇلىتاۋ تاريحىندا مۇنداي وننان استام مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىسقان ەكسپەديتسيا بۇرىن-سوڭدى بولماعان.
ۇلىتاۋ – دەشتى قىپشاقتىڭ ورتالىعى دەيتىن بولساق, وندا ول جوشى ۇلىسىنىڭ ورتاسىنان كەيىن, ول جەردە ەدىگە بي جاتىر. اتاقاتى ءامىر تەمىردىڭ ءىزى قالعان التىنشوقى دا وسى مەكەندەرگە تيەسىلى بولىپ كەلەدى. سول قاسيەتتى ورىنداردى ارالاۋ ارقىلى تاعىلىمدى ساپار ءوزىنىڭ ۇلىتاۋ تورىندەگى تاريحي ءىزىن قالدىرماق.
بۇگىندە, ەكسپەديتسيا قۇرامىن بەلگىلى, بەدەلدى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى تولىقتىرعان. جانە دە بىلىكتى عالىمدار, فيلوسوف, جازۋشى قالامگەر ازاماتتار, سونىمەن قاتار, اسسامبلەيانىڭ, پارلامەنتتىڭ وكىلدەرى دە ۇلىتاۋ توپىراعىنا العاش رەت وسى ساپاردا تابان تىرەدى.
اكادەميا باسشىسى ايتقانداي, تۇركيادا دا ۇلىتاۋ دەگەن جەر بار. ەرتۇعىرىلدىڭ بالاسى وسمان عازيدىڭ تۇڭعىش مەملەكەت قۇرعان ورىنى سول قاسيەتتى ۇلىتاۋ ايماعى ەكەن. – ول بەكەر سايكەستىك ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ ۇلىتاۋدىڭ قاسيەتىن كورسەتەدى. ارنايى كەلمەسە, بۇل جەرگە جول ءتۇسىرۋ قيىن. وتكەنىمىزدى ۇلىقتاۋ ماقساتىنداعى بۇل ساپار تەك قانا قازاق تاريحى ءۇشىن ەمەس, بۇكىل تۇركى جۇرتى ءۇشىن ماڭىزدى. ءبىز مۇندا تەك قازاقستاندىق ەكسپەديا بولىپ ەمەس, ۇلى بابالارى التىن وردانىڭ قۇرامىندا بولعان بۇكىل كوشپەلى جۇرتتىڭ ۇرپاقتارى بولىپ كەلۋىمىزدىڭ دە بىرنەشە سەبەبى بار. ۇلىتاۋدى ءبىز جالپى تۇركى الەمىنىڭ ورتالىعىنىڭ ءبىرى دەپ ىزدەپ كەلىپ وتىرمىز, - دەدى دارحان قىدىرالى.
كەلەسى جىلى بۇل ەكسپەديتسيا التىن وردا ىزىمەن باتىسقا بەت تۇزەۋدە جوسپارلايدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەكسپەديتسيانىڭ باستى ماقساتى − ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ايرىقشا نازار اۋدارعان كيەلى جەرلەر مەن تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ. سوندىقتان دا ەكسپەديتسيا باعىتى موڭعوليانىڭ كەنتاي ايماعىنداعى كوشپەلىلەر كيەلى ساناعان, ۇلى قاعاندارعا مەكەن بولعان بۋرحان حالدۋننان باستالىپ, ۇلىتاۋدا تۇيىندەلۋى تاريحي ساباقتاستىق بولماق. بۇعان دەيىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى موڭعوليانىڭ كەنتاي ايماعى دەلگەرحاان سۇمىنىندا TWESCO مەن موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ قولداۋىمەن وسى ەكسپەديتسيا اياسىندا حالىقارالىق دالا سەمينارى وتكەن بولاتىن.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, وسى مامىر ايىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تۇركىستان قالاسىندا «تۇركى الەمى جانە اقپاراتتىق كەڭىستىك» اتتى حالىقارالىق جۋرناليستەر فورۋمىن وتكىزىپ, وندا تۇركى اكادەمياسى جانىنان تۇركى الەمى جۋرناليستەرى كلۋبىن قۇرۋدى جوسپارلاعان بولاتىن. مىنە, بۇگىنگى ەكسپەديتسياعا «كىرگىز تۋسۋ» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, «Discovery Azerbaijan» باس رەداكتورى, ازەربايجاندىق ITV تەلەارناسىنىڭ ورتالىق ازيا جانە قازاقستانداعى رەسمي وكىلى, تۇركياداعى «NTV» تەلەارناسىنىڭ باعدارلاما رەداكتورى, سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق باق وكىلدەرى قاتىسقان بۇل ءىس-شارانى سول كلۋبتىڭ دا العاشقى جۇمىسى دەپ قابىلداۋعا بولادى.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ
قاراعاندى وبلىسى,
ۇلىتاۋ اۋدانى