كەشە ماجىلىستە «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرى تۋرالى» پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى. ماڭىزدى ماسەلە تالقىلانعان القالى كەڭەسكە ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ, سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى مەن ءالىپبي جوباسىن ازىرلەۋشى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ, ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ باسشىلارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى مەن عالىمدار, ساراپشىلار قاۋىمى قاتىسىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىستارى كەڭىنەن تالقىلاندى.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يسيمباەۆا جەتەكشىلىك ەتكەن جيىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى, ونىڭ ىشىندە لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ناقتى ايتىلعانى ەسكەرىلدى. ال جيىننىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين ۇلتتىق سانا-سەزىم, رۋحاني دامۋ, وركەندەۋ جولىمىز قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا ءالىپبيىن جاساۋدان باستالاتىندىعىنا توقتالدى.
«ويتكەنى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, قازاق ءتىلى – ول ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. وسى جولدا ءتىلدىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن كوتەرۋ ءبىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە جەتۋىمىزدىڭ باستى كەپىلى. سونىمەن بىرگە, جاڭا ءالىپبي بۇكىل الەم قازاقتارىن بىرىكتىرەتىن وتە ماڭىزدى فاكتور», دەدى نۇرلان زايروللا ۇلى.
سونداي-اق, پالاتا سپيكەرى ءتىل جانە جاڭا ءالىپبي ماسەلەسىندە قاتەلىككە جول بەرۋگە بولمايتىندىعىن اتاپ ءوتىپ, «قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدىڭ باستى كورسەتكىشى – لاتىن جازۋىنا كوشۋ», دەپ قاپەرگە سالدى.
ال ءوز قۇتتىقتاۋ سوزىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋدىڭ مەرزىمى ناقتى بەلگىلەگەندىگىنە توقتالدى.
«ۇكىمەتتىڭ اتالعان ماسەلەنى ورىنداۋعا قاتىستى ناقتى كوزقاراسى بار. لاتىن ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتى بەكىتىلگەننەن كەيىن ونى بىرتىندەپ ەنگىزۋ شارالارى قولعا الىنادى. ول جوسپار بارلىق سالالاردى قامتيدى. سەبەبى, ءتىل كوممۋنيكاتسيانىڭ امبەباپ قۇرالى بولىپ سانالادى» دەپ لاتىن ءالىپبيىن مەڭگەرۋ بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردى, ءموبيلدى قوسىمشالار مەن اقپاراتتىق باعدارلامالاردى شىعارۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەردى.
سودان كەيىن نەگىزگى باياندامانى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى مەن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك جانە ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆ جاسادى.
لاتىن تاڭباسىنا كوشۋ ماسەلەسىنە قاتىستى شارۋالاردى تۇبەگەيلى جۇرگىزۋ تىزگىنى تيگەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى ءوز مالىمدەمەسىندە بۇگىنگى تاڭدا اتالعان سالاداعى جۇمىستار التى باعىت بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى.
«الىپپەمىزدى لاتىن تاڭباسىنا كوشىرۋ جايى قوعام اراسىندا قىزۋ تالقىلانۋدا. ءبىز بۇل جۇمىستىڭ دايىندىعىن التى جىل بۇرىن قولعا العان بولاتىنبىز. ەلباسى جاريالاعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بۇل ماسەلەگە قاتىستى ناقتى تاپسىرمالار بەرىلگەن. وسىعان وراي, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءتيىستى ۆەدومستۆولار مەن عىلىمي-ساراپشىلىق ينستيتۋتتار جانە حالىقارالىق شەڭبەردەگى ۇيىمدار اراسىندا جان-جاقتى تالقىلاۋلارعا سەپ بولعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىردىق. سونىڭ ناتيجەسىندە, وسى سالاداعى ەڭ بىلىكتى عالىمدارىمىزبەن بىرگە جاساپ, نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرعان قازاق جازۋىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى بىرىڭعاي ستاندارتىندا ءتىلىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ەل دامۋىنىڭ بولاشاق العىشارتتارى تۇگەل ەسكەرىلدى دەۋگە تولىق نەگىز بار», دەدى ا.مۇحامەدي ۇلى.
سودان كەيىن جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە مىنبەرگە كوتەرىلگەن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك وسى كۇنگى قولدانىسىمىزدا جۇرگەن ورىس ءتىلىنىڭ نەگىزىندەگى الفاۆيتتە تىلىمىزدەگى دىبىستاردان ارىپتەرىمىز ەكى ەسەگە كوپ ەكەندىگىن ەسكە سالدى.
«ياعني, قازىرگى ءالىپبيدىڭ ءبىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمىزگە سايكەس كەلمەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, بۇل لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەمەس, شىندىعىن ايتقاندا, لاتىن الىپبيىمىزگە قايتا ورالۋ بولادى», دەدى ول.
ونىڭ پىكىرىنشە, ءالىپبي اۋىستىرۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى – تازا تابيعي تىلدىك قاجەتتىلىككە تىكەلەي بايلانىستى تۋىنداعان. بۇدان ساياسي استار ىزدەۋ ورىنسىز.
«بۇل تەك قانا ءتىلدىڭ رەفورماسى ەمەس – ءدىل رەفورماسى, جانىمىزدىڭ جاڭعىرۋى, ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعدارلاما. بولاشاعىمىزدىڭ تىزگىنىن ءوز قولىمىزعا الۋدىڭ, پرەزيدەنت سوزىمەن ايتساق, «بولاشاققا باعدار», «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» وزەگى جانە قازاقستاننىڭ 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىندا ساپ تۇزەۋىنىڭ جارقىن كەپىلى.
ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, كەلەلى ماسەلە قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن ىسكە اسىرىلۋدا. ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, شەتەلدەن, اۋىلدان دا, قالادان دا, حالىق قالاۋلىلارى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, عالىمدار مەن زەينەتكەرلەر, جاستار مەن سىرتتاعى وتانداستارىمىز – ءبارى دە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا تىرىسۋدا, ءبارى دە باتالارىن بەرىپ, تىلەۋىن تىلەۋدە, حاتتارىن جازىپ, جوبالارىن جولداۋدا. «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەيدى حالقىمىز. ءبىز عىلىمي ورتادا, زيالى قاۋىم وكىلدەرى اراسىندا كوپتەگەن باسقوسۋلار ۇيىمداستىردىق. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىنىڭ باستاماسىمەن جيىرمادان استام عىلىمي ۇيىمداستىرۋ جانە عىلىمي تاجىريبەلىك ءىس-شارالار ءوتىپ, ول جەرلەردە ەكى جارىم مىڭعا جۋىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى بايانداما جاسادى», دەدى ە.قاجىبەك.
بايانداماشىنىڭ سوزىنەن بايقاساق, قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل ءۇردىستى سانا-سەزىمىمەن, جان-تانىمەن قولدايدى. ءتىپتى وزدەرى شەتتە جۇرسە دە جۇرەكجاردى پىكىر, لەبىزىن ءبىلدىرىپ, تىلەۋلەستىگىن جەتكىزگەندەر قاتارى دا از ەمەس كورىنەدى.
«ماسەلەن, بەلگىلى وتانداسىمىز پروفەسسور مۇرات ءسۇلتانشارىپ ۇلى, رەسەيدەگى وتانداسىمىز تۇركولوگ ەركالي ازەرباەۆ سىندى كوپتەگەن شەتەل عالىمدارىنان, ەۋروپا مەن اقش-تان, تۇركيا مەن كورەيادان ۇسىنىستار, جوبالار, حاتتار كەلىپ جاتىر. مەن بۇل جەردە لاتىنعا بىزدەن بۇرىن كوشكەن تۇركى تەكتەس مەملەكەتتەر مەن ەۋروپاداعى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى مۇقيات ساراپتالعانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىندە كەمشىلىكتەر انىقتالىپ, ارتىقشىلىقتار ءتىزىلدى. كەيبىر تىلدەردە ماڭىزدى دىبىستار ەسكەرىلمەي ءتۇسىپ قالدى, كەيبىر تىلدەردە عىلىمي ادىستەمە جاساۋ رەفورمالارى توقىراپ قالدى. ال كەيبىرەۋلەرىندە ناۋقانشىلدىق باسىم بولدى. بىزدە مۇنىڭ ءبارى جان-جاقتى ەسكەرىلۋدە», دەدى ەردەن زادا ۇلى.
تىڭدالىم بارىسىندا قازاق تىلىنە يكەمدەلگەن جاڭا لاتىن ءالىپبيىنىڭ جوباسىن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆ تانىستىردى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, جاڭا نۇسقانى جاساۋ بارىسىندا عىلىمي پرينتسيپتەر نەگىزگە الىنىپ, ءتۇرلى سالا ماماندارىنىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلگەن. سەبەبى, عىلىمي پراكتيكا مەن تەورياعا نەگىزدەلگەن ءالىپبيدىڭ ەرەكشەلىكتەرى ءجىتى كوڭىل اۋدارۋدى تالاپ ەتكەن.
«جاڭا الىپبيگە كوشۋ ءبىر تاڭبانى ەكىنشى تاڭباعا اۋىستىرۋ ەمەس. وندا بۇرىنعى قارىپتە جىبەرىلگەن ەملەگە قاتىستى قاتە جازۋدى دۇرىستاۋ جانە رەتتەۋ. وسى تۇرعىدان العاندا جاڭا جازۋ ەرەجەلەرى قابىلدانۋى ءتيىس», دەدى ە.تىلەشوۆ.
جاڭا الىپبيدە لاتىننىڭ ءتول تاڭبالارى عانا نەگىزگە الىنعان. سونىمەن قاتار, ءبىر دىبىس ديگراف جۇيەسى قولدانىلعان. ە.تىلەشوۆتىڭ پىكىرىنشە, اتالعان الىپبيگە نوقاتتار قويۋ ونى لاتىنشا ەمەس, نوقاتتارى بار تاڭبالار جيىنتىعى ەتەدى. سونداي-اق, جاڭا نۇسقا قازاق تىلىنە ءتان ءتول دىبىستاردى ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرەدى. لاتىن ءالىپبيىن تاڭداۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – حالىقارالىق كەڭىستىككە ەنۋ, الەمدىك تەحنولوگيانى يگەرۋ. ديگرافتار, ياعني ءبىر دىبىستى بىرنەشە ارىپپەن بەرۋ ارقىلى سول ءتىلدىڭ ءتول تابيعاتى ساقتالاتىنىن ايتادى ورتالىق ديرەكتورى.
«جاڭا قازاق ءالىپبيىن جاساۋدا ء«بىر ءارىپ – ءبىر دىبىس», ء«بىر ءارىپ – ەكى دىبىس» جانە ء«بىر دىبىس» ءپرينتسيپى قولدانىلدى. لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن 25 تاڭبالى الىپبيگە قوسىمشا قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىن تولىعىمەن قامتۋ ءۇشىن 8 دىبىستى تاڭبالايتىن 8 ديگراف ۇسىندىق. قازاق تىلىنە ءتان ء«ا», ء«ۇ» سەكىلدى دىبىستار ديگراف تۇرىندە بەرىلەدى», – دەدى ە.تىلەشوۆ.
ورتالىق ديرەكتورى كەلتىرگەن جاڭا ءالىپبي جوباسىنا سايكەس, ء«ا» دىبىسى «ae», ء«و» دىبىسى «oe», ء«ۇ» – «ue» ديگرافتارىمەن جازىلادى. ونىمەن قاتار, قازاق تىلىنە ءتان باسقا دىبىستار دا لاتىن الىپبيىندە قوسارلانعان تاڭبالارمەن بەينەلەنەدى. مىسالى, «ع» ۇسىنىلعان نۇسقادا «gh», «چ»– «ch», «ش» – «sh», «ج» – «zh», «ڭ» – «ng» بولىپ جازىلماق.
ە.تىلەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جۇيە الەمدىك قولدانىستا كەزدەسەتىن جاعداي. بۇل تۋرالى قازاق ءتىلىنىڭ اتاسى سانالاتىن احمەت بايتۇرسىنوۆ تا ءوز ەڭبەگىندە جازىپ كەتكەنى بارشاعا بەلگىلى.
تىلدەردى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆ ديگرافتار ارقىلى جازۋ مەن ءسوز كولەمىن كوبەيتپەۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ديگرافتارمەن جازىلاتىن دىبىستاردىڭ قولدانىلۋى قازاق تىلىندە سيرەك كەزدەسەدى.
«ديگرافتاردىڭ قولدانۋ جيىلىگىنە نازار اۋدارساق, ونىڭ اسا ماڭىزعا يە ەمەس ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. مىسالى, ءتۇرلى ستيلدەگى ماتىندەردە اتالعان دىبىستاردىڭ كەزدەسۋ جيىلىگىنىڭ ورتاشا مولشەرى 1,08 پايىز عانا», دەگەن ە.تىلەشوۆ انا تىلىمىزگە ءتان دىبىستاردىڭ ماتىندە كەزدەسۋ جيىلىگىن تارقاتىپ بەردى.
سونداي-اق بايانداماشى انا ءتىلىمىزدىڭ دىبىستىق جۇيەسىندە كەزدەسپەيتىن «تس», «ۆ», «ف» ارىپتەرىنە قاتىستى دا ورتالىق ۇستانىمىن ءبىلدىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل دىبىستار جاڭا نۇسقادا نازاردان تىس قالماعان.
«الىپبيگە قاتىستى ەڭبەكتەردى مۇقيات وقىعاندا, الاش زيالىلارىنىڭ كىرمە دىبىستاردى ساقتاپ قالۋدى جاقتاعانىن بايقادىق. احمەت بايتۇرسىن ۇلى سەكىلدى زيالىلار انا تىلىمىزدە ورنىققان سوزدىك قورى بولسا, ونداي دىبىستى ساقتاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەدى. ءبىز دە وسىنداي پرينتسيپكە كەلىسىپ وتىرمىز», دەگەن ەربول ەردەمبەك ۇلى بۇل ءۇش دىبىس كەزدەسەتىن سوزدەر سانى 10 مىڭعا جۋىقتايتىنىن العا تارتتى.
باياندامالار اياقتالعان سوڭ, جيىن جەتەكشىسىنىڭ جاريالاۋىمەن جارىسسوزدەر باستالدى. مىنبەرگە العاش بولىپ كوتەرىلگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەلىمىز, جەرىمىز جانە رۋحىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي ءمانى بار تاعدىر شەشتى ماسەلە ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
«بۇل ماسەلەنىڭ – قازاق جازۋىن لاتىن الىپبيىنە اۋىستىرۋ قاجەت پە, قاجەت ەمەس پە دەگەن ماسەلەنىڭ باسى اشىلعان. نەگە ولاي دەيمىز؟ ادام قاتەلەسۋى مۇمكىن, قوعام دا قاتەلەسۋى مۇمكىن, ءتىپتى زامان دا قاتەلەسۋى مۇمكىن. ال ۋاقىت قاتەلەسپەيدى. ۋاقىتتان وتكەن دانىشپان بولمايدى. ۋاقىت ءوز ءسوزىن ايتىپ ۇلگەردى. لاتىن جازۋى ۋاقىتتىڭ سان عاسىرلىق سىنىنان ءوتىپ بولدى. قازىر الەمدەگى حالىقتىڭ 80 پايىزى لاتىن گرافيكاسىن يگەرىپ, پايدالانىپ وتىر, الەمدەگى اقپاراتتىڭ 70 پايىزى وسى تاڭبامەن تاراتىلادى. بۇدان وتكەن ارگۋمەنتتى كەلتىرۋ قيىن شىعار. دەمەك, لاتىنعا كوشۋ – پراگماتيزم تالابى. ەندىگى بار ءتۇيىن جاڭا الىپبيگە كوشۋدى ناقتى قالاي جۇزەگە اسىرامىز دەگەنگە تىرەلىپ تۇر.
ءالفاۆيتىن اسىعىس اۋىستىرعان اعايىنداردىڭ كەيبىرى اينالاسى شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە جاڭاشا جازۋعا ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس, ءۇش رەت وزگەرىس ەنگىزىپ ۇلگەرگەنى بەلگىلى. ءبىز ول ىستەن ساباق الۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان دا بىرىڭعاي ستاندارتتى بەكىتەردىڭ الدىندا جاڭا ءالىپبي جوباسىن تاعى دا قايتا-قايتا قاراۋ, ابدەن ءيىن قاندىرۋ كەرەك ەكەندىگى تۇسىنىكتى. بۇل جەر – جەتى رەت ولشەيتىن جەر ەمەس, بۇل جەر – جەتپىس جەتى رەت ولشەيتىن جەر. سوندىقتان دا ءبىز قازىرشە اساتپاي جاتىپ قۇلدىق دەمەي تۇرمىز. بىراق بۇل ايتىلعاننان جالپى قازاق جازۋىن لاتىنعا اۋىستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە, ورىندىلىعىنا ءتىپتى دە كۇمان تۋماق ەمەس», دەدى دەپۋتات.
ال سەنات دەپۋتاتى دارحان قالەتاەۆتىڭ پىكىرىنشە, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ باستاماسى قازاقستاننىڭ رۋحاني بولمىسى مەن قوعامدىق وي-سانانى وزگەرتىپ, ونى جاڭعىرتۋعا زور ۇلەس قوسادى. سەناتور بۇل قادامدى جۇزەگە اسىرۋعا ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك نەگىزدەمە جانە قوعام تاراپىنان سۇرانىس بولعانىن جەتكىزدى. ول جاڭا الىپبيگە كوشۋ ماسەلەسى تالقىلاۋدى قاجەت ەتپەيتىن, ەل ءۇشىن ماڭىزدى ءارى وزەكتى جوبا ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەندىگى ماسەلە لاتىن قارپىن قالاي ءتيىمدى ەنگىزۋ جونىندە بولماق.
«باۋىرلاس تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان ەلدەرىندە لاتىن قارىپتەرىمەن جاسالعان ءتول الىپبيلەرى بار جاپونيا, قىتاي سياقتى الپاۋىت مەملەكەتتەر لاتىن گرافيكاسىنداعى ءالىپبيدىڭ قوسىمشا نۇسقاسىن ەنگىزىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك», دەدى د.قالەتاەۆ.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي سەليۆەرستوۆتىڭ پىكىرىنشە, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قازاق ءتىلىنىڭ كەرەگەسى كەڭەيۋىنە جاعداي جاسايدى. ول قازىرگى ۇسىنىلىپ وتىرعان جوبانىڭ الەمدە كەڭ تاراعان قارىپ تۇرىنە نەگىزدەلگەنىن كەلتىرىپ, لاتىن گرافيكاسى اقپاراتتىق جانە تەحنولوگيالىق كەڭىستىكتە سۇرانىسقا يە جاھاندىق ءارى پراگماتيكالىق قاتىناس قۇرالى ەكەنىنە توقتالدى.
«لاتىن ءالىپبيى الەمدىك عىلىمي-تەحنيكالىق ءسوز قورىنا ءتيىمدى بەيىمدەلۋگە جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن قۇمارلىق ارتادى دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ول.
ءوز بايانداماسىندا سەنات دەپۋتاتى تولەۋبەك مۇقاشەۆ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇردىسىندە قيىندىق تۋمايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قادامنىڭ ساياساتقا قاتىسى جوق, ويتكەنى بۇل – زامان تالابى.
ء«الىپبيدى وزگەرتۋ ءوز ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ, الەمدىك ينتەگراتسيا, اقپارات الۋ مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋعا جاعداي جاسايدى. لاتىن گرافيكاسى جەر جاھانعا كەڭ تاراعان. سونىڭ ارقاسىندا جاستار عالامتور ارقىلى اقپارات ايدىنىنا ەنىپ, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى كەڭىستىككە ەركىن ەنەدى. سونىمەن بىرگە, تۇركى الەمىن بىرىكتىرۋگە كۇش سالادى», دەگەن تولەۋبەك مۇقاشەۆ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىنىنە سەنىمىن ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار, سەناتور لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا قازاق تىلىنە ءتان ارىپتەردىڭ جويىلىپ كەتپەۋى ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل قادام كيريلليتسا تاڭبالارىن لاتىنمەن الماستىرۋدان بولەك, جازۋ سالاسىندا دا رەفورما جاساۋدى قاجەت ەتەدى. ت.مۇقاشەۆ انا تىلىمىزدەگى ءار دىبىس دەربەس بەلگىلەنىپ, وزىندىك ەرەكشەلىگى ەسكەرىلۋى ءتيىس ەكەنىن ءسوز ەتتى. ول جاڭا ءالىپبيدى كومپيۋتەرگە ەمەس, كەرىسىنشە كومپيۋتەردى تىلگە يكەمدەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
ال كەلەسى بولىپ ءسوز العان دارحان قىدىرالىنىڭ ايتۋىنشا, لاتىن ءالىپبيى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا ەڭ جاقىن ءالىپبي بولىپ سانالادى. سوندىقتان لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ الەم الدىندا ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءۇش تىلدە ءۇش ءتۇرلى تاڭبالانىپ جۇرگەن «قازاقستان» دەگەن اتاۋىنان باستاپ كوپتەگەن جەر-سۋ اتاۋلارىن تىلدىك ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ءبىر ىزگە تۇسىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. قوسامجار ورفوگرافيادان قۇتىلامىز.
تىڭدالىم بارىسىندا بايانداما جاساعان Attila Group كومپانياسىنىڭ وكىلى قۋانىش ءبىلال كولەمدى تۋىندىلار ءماتىنىن لاتىن قارپىنە اينالدىرۋ قيىندىق تۋعىزبايتىنىن مالىمدەدى. ول كونۆەرتەردىڭ ءبىر دەمدە كيريلليتسادان لاتىنشاعا, توتە جازۋعا اۋىستىراتىنىن جانە قولدانۋعا قولايلى ەكەنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, «اباي جولى» رومانىن ءارى كەتسە 3 سەكۋند ىشىندە لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەن.
وسىلايشا, وتىرىس اياسىنداعى جارىسسوزدە ون ءبىر ادام ءسوز الىپ, ورتاق مامىلە تابىلعان جيىن قورىتىندىسى بويىنشا پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ ارنايى جوباسى قابىلداندى. ارينە, بۇل قابىلدانعان سوڭعى شەشىم ەمەس. الداعى جۇمىس اپتاسىنا دەيىن وسى جوباعا قاتىستى جازباشا جولدانعان قوسىمشا ۇسىنىس, پىكىرلەر ەنگىزىلىپ, قاتىسۋشىلار ونى تاعى دا پىسىقتاي تۇسەتىن بولىپ تاراستى.
قاتىسۋشىلار لەبىزى
ماۋلەن اشىمباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە بايلانىستى جوبامەن تانىستىق. بۇعان قاتىستى ماماندار مەن عالىمداردىڭ جاقسى جۇمىس ىستەگەندەرى كورىنىپ تۇر. جوبادا كورسەتىلگەندەي, ول جيىرما بەس قارىپتەن جانە سەگىز ديگرافتان تۇرادى. جالپى, جوبا كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعادى دەگەن ويدامىن.
ەلباسىمىز «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى, ونىڭ ىشىندە لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋ جونىندە ارنايى توقتالعان ەدى. پرەزيدەنتىمىز, سونداي-اق, ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن گرافيكاداعى ءالىپبيدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن قابىلداۋدى, ال كەلەسى جىلى وقۋ ادەبيەتتەرىندە دايىندىقتى باستاۋ مىندەتىن قويعان بولاتىن. سوعان سايكەس «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا پرەزيدەنت جانىنداعى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جۇمىس توبى قۇرىلدى.
جاڭا گرافيكاعا ءوتۋ ماسەلەسى ماقۇلدانعان جاعدايدا بارلىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە جاڭا جازبانى ەنگىزۋدىڭ كەستەسى بەكىتىلەدى. بارلىق ءىس-شارالار سول كەستە بويىنشا جۇرگىزىلەدى. بۇل ماسەلەدە اسىعىستىققا جول بەرىلمەۋى ءتيىس. جالپى, لاتىن ءالىپبيىنىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتەدى. ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقپەن قاتىناسىن نىعايتۋعا بارىنشا ىقپال ەتەدى.
ازات پەرۋاشەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– بۇگىنگى پارلامەنتتىك تىڭداۋدا مەنىڭ كوڭىلىمنەن شىققانى – لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبي جاساقتاۋ ىسىندە ءبىز حالىقارالىق شەڭبەردەگى مول تاجىريبەلەرگە كوبىرەك ارقا سۇيەپ جاتقانىمىز بولدى. بۇل ءبىزدىڭ دۇرىس تاڭداۋىمىزعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. ياعني, ءبىز تۇركيا مەن وزبەكستان, ازەربايجان, ءتىپتى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەرتەرەكتەگى تاريحىن تارازىلاۋ ارقىلى جاقسى زەرتتەۋلەر جۇرگىزە الدىق. ماسەلەن, تۇركيا لاتىن تاڭباسىنا كوشۋدى اسىعىستىقپەن جاساۋىنىڭ سالدارىنان ولاردىڭ الىپبيىندەگى كەيبىر اسەم دە اۋەزدى دىبىستارى تۇپنۇسقالىق دەڭگەيدەن اۋىتقىدى نەمەسە ءتىپتى جويىلىپ كەتتى دەسە دە بولادى. ال ءبىز وتكەن تاريحقا كوز جۇگىرتە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىمىزدى جوعالتىپ الماساق دەگەن ماقسات قويىپ وتىرمىز.
سول سياقتى اتالعان باعىتتا جۇيەلى جۇمىستارىمىز ارقىلى گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى دە ساقتايمىز دەگەن سەنىمدەمىن. وعان قوسا, بۇگىنگىدەي اقپاراتتاندىرۋ تەحنولوگياسى شاپشاڭ دامىعان زاماندا كومپيۋتەر پەرنەتاقتاسىنداعى تاڭبالارىمىز دا ىقشامدالىپ, الەمنىڭ وزگە ەلدەرىمەن ءوزارا ۇندەستىگىمىز دە ۇيلەسىم تابادى.
ەندەشە, ەلباسىمىزدىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان باعىت-باعدارلاردى باسىمدىققا الا وتىرىپ, ءالىپبي اۋىستىرۋ كەزەڭدەرىن وسىلايشا «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسۋ» ارقىلى جۇزەگە اسىرساق, دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كوپ كەشىكپەي قوسىلاتىنىمىزعا سەنەمىن.
ەل ىقىلاسى ەرەكشە
اياگۇل ميرازوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى
مەملەكەتىمىز ءوز دامۋىنىڭ جولدارىن ستراتەگيالىق تۇردە الدىن الا ايقىنداپ, زالال-زيانسىز العا ورلەپ كەلەدى. بۇل ءسوز جوق, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەل ساياساتكەرلىك, كەمەڭگەر ستراتەگتىك قولتاڭباسى ەكەنىن حالقىمىز دا, الەم دە كورىپ, كوز جەتكىزىپ, جوعارى باعالاپ وتىر.
اتاپ ايتار بولساق, «قازاقستان-2050», «نۇرلى جول», «ماڭگىلىك ەل» سىندى تەمىرقازىقتاي ايقىن ستراتەگيالارىمىزدىڭ جالعاسىنداي ءارى ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وزەگىندەي بولىپ قابىلدانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بۇگىندە بۇكىلحالىقتىق قولداۋ تاۋىپ, قوعامدىق وي-پىكىردە ستراتەگيالىق دامۋىمىزعا دەگەن حالىق سەنىمىنە زور سەرپىن بەرىپ وتىرعانىن ايرىقشا اتاپ ايتقىم كەلەدى.
پارلامەنت ماجىلىسىندە وتكىزىلگەن قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدى تاڭداۋ – سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە رۋحاني جاڭعىرۋ جولىنا دەگەن ەل ىقىلاسىن كورسەتتى. ەڭ الدىمەن پارلامەنتتەگى تىڭداۋ قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدىڭ دەر كەزىندە قوعامعا كەڭ ءتۇسىندىرۋ شاراسى بولۋىمەن قۇندى دەپ ەسەپتەيمىن. ەلباسىمىز ونە بويى ەسكەرتەتىندەي, بۇكىلەلدىك شارالار ارقاشان الدىن الا حالىققا ءتۇسىندىرىلۋى, تالقى-پىكىرلەرى ءۇشىن ۇسىنىلۋى ءتيىس. سوندا عانا ولار بۇكىلحالىقتىق وزەكتىلىك سيپاتىنا يە بولماق. مىنە, بۇگىنگى ءتىل رەفورماسى تۋرالى ءماجىلىستىڭ وتىرىسى وسىنىڭ ءبىر ايعاعى. وسى ورايدا, ماجىلىستە قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدىڭ تاريحي نەگىزدىلىگى, زاماناۋي وزەكتىلىگى, قوعامدىق دامۋداعى ىسكە اسىرىلۋىنىڭ شەگەرىلمەۋ سەبەپتەرى, جاڭا ءالىپبيدىڭ بايقاۋ نۇسقاسى, وعان دەگەن باعا-پىكىرلەر – قىسقاسى, ءبارى-ءبارى ايداي انىق, تيتتەي دە كۇدىك قالماستاي نانىمدى ايتىلىپ, حالىققا ۇسىنىلدى. مىنە, مەن وسى جاعدايعا ەرەكشە ريزا بولدىم, ەل دە سولاي ريزالىقپەن قابىلدادى دەپ بىلەمىن.
وسى ايتىلعان نەگىزدەر مەنىڭ دە قازاق ءتىلىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋ تۋرالى مەملەكەت ساياساتىن قولدايتىنىمدى ەش الاڭسىز ايتقىم كەلەدى. ەندىگى ءبىزدىڭ مىندەت وسىناۋ ەل دامۋى ءۇشىن ۇسىنىلىپ جاتقان ۇلى يدەيالاردى دۇرىس وبەكتيۆتى ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ىسكە اسۋىندا بەلسەنە ات سالىسۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى وزگە ەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 5 ميلليونداي قانداستارىمىزدى دا قازاق حالقىنىڭ بىرتۇتاستىعىنا ىنتالاندىرىپ, قازاق ۇلتىنىڭ جەر بەتىندە ساقتالىپ قالۋىنا جاعداي تۋعىزعان بولار ەدىك. ۇلتىم دەگەن ەر وسىلاي ويلاسا كەرەك. ال لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى الەمدىك ءبىلىم, عىلىم, اقپارات, تەحنولوگيا ت.ب. كەڭىستىكتەرگە ينتەگراتسيالانۋى- مىزدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا بارلىق جاعىنان وڭ ىقپال جاسايتىنىن ايتا ءتۇسۋ ارتىق ەمەس.
قورىتا ايتسام, قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ تۋرالى مەملەكەت ساياساتىن قاۋىم بولىپ, حالىق بولىپ قولداپ, جۇزەگە اسۋىندا بەلسەندىلىك تانىتاتىنىنا جانە ولاردىڭ بەلسەندى پىكىرلەرىنىڭ ءالى دە بولسا اشىق قابىلداناتىنى داۋسىز.
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى ءۇش ايعا سوزىلىپ, ەلىمىزدە تابىستى وتكەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ستراتەگيالىق جولمەن دامۋ سيپاتىن تاعى دا ايقىن كورسەتتى. بۇكىل الەمنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان استانا الەمگە ەلىمىزدىڭ مەرەيىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتا ءتۇستى. مىنە, سول سياقتى لاتىن الىپبيىنە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كوشۋ رەفورماسى دا, ءسوز جوق, جەمىستى جانە جەڭىستى بولادى دەپ سەنەمىن.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, نۇرلىبەك دوسىباي, اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»