اسەت الەمى

ەرتەرەكتە كاسپيدىڭ وڭتۇستىگىن, تارباعاتاي, تۇران ولكەسى, كەيىندە سىرداريا بويىن جايلاعان بابالارىمىزدى قازىبەك بي ساحارانى جوڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتكەننەن كەيىن ارقاعا باستاپ كوشىرىپ كەلگەنى تاريحقا بەلگىلى. باستاپقىدا ۇلىتاۋ, ودان كەيىن قارقارالى, قىزىلاراي ءوڭىرىن قونىستانعان. 

سارىارقانىڭ ەڭ بيىك تاۋى قىزىلاراي مەن بەعازىنىڭ توڭىرەگىنەن ۇلىتاۋعا دەيىنگى سايىن دالامىزدى ءتۇپ اتالارىمىز ەجەلگى داۋىردەن باستاپ مەكەندەگەنىن دالەلدەگەن عۇلاما الكەي مارعۇلان عىلىمي جاڭالىعىن بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى دەپ اتاعان. اقسوراڭ سەڭگىرىنىڭ زاڭعار قۇز-جارتاستارى قاراعاي, ارشالارمەن, ەتەگى شوق-شوق تەرەك, قايىڭمەن كومكەرىلگەن, اينالاسى كوگوراي شالعىن وسى كۇنگە دەيىن قاز-قالپىندا ساقتالعان.  تابيعات-انانىڭ اسا شەبەرلىكپەن سومداپ-زەرلەگەن اقسوراڭ سەڭگىرىن, ونىڭ كوز تويماس كوركەم تابيعاتىن العاش كورگەندەردىڭ ءوزى وسىندا تۋىپ-وسكەن ءار ادامنىڭ ارمانشىل, ءورشىل, ەلشىل, سەزىمتال, سۋرەتكەر بولماۋى مۇمكىن ەمەس دەپ تامسانادى. وسى قىزىلارايدىڭ اينالاسى ات شاپتىرىمداي عانا توڭىرەگىندە الاش يدەياسىنا ومىرلەرىن ارناعان, تۇڭعىش شىنايى دەموكراتيالىق قازاق اۆتونومياسى – الاشوردا مەملەكەتىن قۇرعان ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەكوۆ پەن جاقىپ اقباەۆ سىندى الىپ تۇلعالار تۋعان. ال ءاليحاننان ءبىر جىل كەيىن, ياعني 1867 جىلى اسقاق ءانشى, بىرەگەي كومپوزيتور, ارىندى اقىن, سال-سەرىلەر لەگىنىڭ سوڭعى تۇياعى اسەت نايمانباي ۇلى دۇنيەگە كەلگەن. 

دالىرەك ايتساق, بيىلعى جىلى 150 جىلدىق مەرەيتويى ءوتىپ جاتقان, بۇلبۇل اسەتتىڭ كىندىك قانى تامعان جەر بۇرىنعى قارقارالى ۋەزىنىڭ تەمىرشى بولىسىنا قارايتىن 8-ءشى اۋىلى. بۇل قازىرگى قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانىنىڭ قىزىلاراي سەلولىق وكرۋگىندەگى نايمانباي بۇلاعىنىڭ جانىنداعى نايمانباي قىستاعى. قاراكەسەكتىڭ ونىنشى ۇرپاعى اسەتتىڭ بارلىق اتالاس باۋىرلارى, ونىڭ ىشىندە شور قوجامبەرلىدەن تاراعان ۇرپاق بۇگىنگە دەيىن وسى اۋداندا تۇرادى. 

اقىننىڭ قىسقاشا شەجىرەسىن تارقاتىپ, ناقتى تۋعان جەرىن تاپتىشتەۋگە اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ تۋعان جەرى مەن دۇنيەدەن وتكەن جىلى تۋرالى دەرەكتەردىڭ ارقيلى بولۋى ويتۇرتكى بولدى. مىسالى, 1936 جىلعى «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىنىڭ 26 ماۋسىمداعى سانىنداعى بالتاش ىسقاقوۆتىڭ «اسەت ءارى ءانشى, ءارى حالىق اقىنى» اتتى ماقالاسىندا «اسەتتىڭ قاي جىلى تۋعانى بەلگىسىز. تۋىپ, ءوسىپ, كوبىنەسە مەكەن ەتكەن جەرى ءۇرجار, ماقانشى قالالارى» دەلىنگەن. 1973 جىلى شىققان قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 2-ءشى تومىندا «اسەت نايمانباي ۇلى 1867 جىلى قارقارالى ۋەزىنىڭ تەمىرشى بولىسىنا قاراستى سەگىزىنشى اۋىلدا تۋعان» دەپ انىق جازىلعان. ال 2005 جىلى شىققان «قازاق ادەبيەتى» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىعىنداعى ءومىربايان «اسەت نايمانباي ۇلى (1867, قازىرگى شىع. قازاقستان وبل. ءۇرجار اۋد. باقتى ا. – 23.03. 1922, قىتاي, قۇلجا ق.) – كورنەكتى اقىن, ءانشى-كومپوزيتور» دەپ باستالعان. سول جىلعى «قازاق مادەنيەتى» انىقتامالىعىندا قاتە دەرەكتى سول بەتىندە قايتالاعان. بيىلعى «قازاق كۇنتىزبەسى» دە بەلگىسىز دەپ جازعان. بۇدان بىلاي عىلىمي بىرىزدىلىك ءۇشىن 2011 جىلى الماتىدا شىققان «قازداۋىستى قازبەك بي» ەنتسيكلوپەدياسىندا كەلتىرىلگەن «اسەت نايمانباي ۇلى (1867, قازىرگى قاراعاندى وبل. اقتوعاي اۋد. قىزىلاراي اۋىلى – 1923, قىتاي, ىلە ايماعى, «كوكقامىر» جايلاۋى» دەگەن دۇرىس نۇسقانى ۇستانۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.

اسەتتىڭ ءومىربايانى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىنا 1928 جىلى العاش نازار اۋدارىپ, زەرتتەي باستاعان ءىلياس جانسۇگىروۆ. ودان كەيىن 1931 جىلى ساكەن سەيفۋللين ءوزىنىڭ «قازاقتىڭ ەسكى ادەبيەت نۇسقالارى» اتتى كىتابىندا اسەت­تىڭ كەمپىربايمەن ارىزداسۋىن مىسالعا كەل­تىرەدى. 1941 جىلى وسپانباي وسپانوۆ «اسەت اقىن» دەگەن ماقالاسىن «سوتسيالدى قازاقستان» گا­زەتىندە جاريالاعان. ال ءسابيت مۇقانوۆ اسەت شى­عار­ماشىلىعىنا 1942 جىلدان باستاپ 1959 جىل­عا دەيىنگى ارالىقتا بىرنەشە رەت ورالعان. اسەتتىڭ ايتىسكەر اقىندىعىن مۇحتار اۋەزوۆ جو­عارى باعالاعان. اقىننىڭ ادەبي مۇراسىن زەرت­تەۋگە نەگىز قالاعان بالتاباي ادامباەۆ. 1968 جى­لى «جازۋشى» باسپاسىنان ب.ادامباەۆ پەن س.ورداليەۆ قۇراستىرعان «اسەت نايمانباەۆ. شىعارمالار» – العاش جيناق شىقتى. ونىڭ كەڭ جانە مازمۇندى تالداۋ العىسوزىن جازعان بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ.

وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اسەتتىڭ اقتوعايلىق اتالاس ۇرپاعى, عالىم-زاڭگەر باقىتبەك سىزدى­قوۆ­تىڭ باستاماسىمەن جازۋشىلار وداعى تورا­عا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ايتۋلى اقىن عالىم جايلىباي جانە بەلگىلى اقىن عالىم قاليبەك ۇلى قىتاي ەلىنە ارنايى ەكسپەديتسيا جاساپ, قۇلجاداعى «كوكقامىر» جايلاۋىنا بارىپ, اسەتتىڭ قابىرىنە زيارات ەتىپ, ونىڭ «قى­زىلارايداعى» كىندىگى كەسىلگەن جەرىنىڭ توپىراعىن اپارىپ, دۇعا باعىشتاپ قايتقان بولاتىن. سول ساپار جونىندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2013 جىلعى 26 شىلدەدەگى سانىندا ع.قاليبەك ۇلىنىڭ «التى الاش ارداقتاعان اسەت اقىن» اتتى مولدىرەتىپ جازىلعان جولجازباسى جاريالاندى. 

اسەت تەڭدەسسىز ءانشى رەتىندە جاستايىنان, مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەندە-اق كوزگە تۇسكەن. ونىڭ  «...قازىرەتتىڭ قاسىندا شاكىرت ەدىم, اداستىردى وسى ولەڭ ورتا جولدان» دەيتىنى سودان. اتاقتى قوياندى جارمەڭكەلەرىندە كوپكە تانىلعان اسقاق داۋىسى قاشاندا التى قىردان اسقان دەسەدى. اندەرىن دومبىرا, سىبىزعى, سىرنايمەن سۇيەمەلدەپ ايتقان. ايگىلى ءانشى-كومپوزيتور كەنەن ازىرباەۆ ءوز ەستەلىگىندە اسەت ءان ايتقاندا, تىڭداۋعا قۇمارتقان جۇرت بىرنەشە كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ, كوپ ءۇيدىڭ تۋىرلىعى, جابىعى تىلىنگەنىن ايتا كەلىپ, «ال ءوزىم كورگەن انشىلەردىڭ ىشىنەن امىرە بولماسا, اسەتكە پار كەلەر ەشقايسىسى جوق-اۋ!» دەپ تامسانادى. كەشەگى جانىبەك كارمەنوۆ, بۇگىنگى قايرات بايبوسىنوۆ, بەكبولات تىلەۋحانوۆ جانە باسقا تانىمال انشىلەردەن اسەت اندەرىنىڭ اسقاقتىعى مەن كۇردەلىلىگىنە تامسانىپ, ولاردى ايتۋعا ەكىنىڭ ءبىرى داۋىسى جەتپەگەندىكتەن باتىلدارى بارمايتىندىقتارىن تالاي ەستىدىك.

اسەت تابيعاتىنان ناعىز توكپە, سۋىرىپسالما, ايتىسكەر اقىن. جاس اسەت قازاقتىڭ الەمدە بالاماسى جوق, بىرەگەي ونەرى ايتىستىڭ الامانىنا العاش رەت ايگىلى قوياندى جارمەڭكەسىندەگى ونەر دۋمانىندا قوسىلعان. كوپتەگەن ءسوز سايىستارىنىڭ ىشىندە ازىرگە جيناقتارعا ىلىككەنى ىرىسجان, كارىباي, سامەت, باقتىباي, قالي, قوسىمباي, قىزىر, ماليكە جانە كەمپىربايمەن ايتىستارى. اسەتتىڭ بۇلاردان باسقا دا ايتىستارى مەن ءسوز قاقتىعىستارى بولعانىنا كۇمانىمىز جوق.

دەگەنمەن, ساۋاتتى, كوكىرەگى وياۋ ءوزىنىڭ كەيبىر ولەڭ, قيسسا-داستاندارىن جازىپ تا شىعارعانى انىق. اسەتتىڭ ايەلى تاتەجان جەسىر قالىپ, 1924 جىلى نەمەرە باۋىرى ورىس ەلىنە كوشىرىپ الۋ­عا كەلەدى. سول جايلى ەستەلىگىندە: «اسەتتىڭ جاز­عان­دا­رى ءبىر قوبدي ەدى... باۋىرىم «كولىك كو­تەرمەيدى» دەگەن سوڭ كورشىگە قالدىرىپ, قايتا كەلىپ الامىز دەپ تاستاپ كەتتىك. قايتا كورۋ قايدا, ءبىز كورگەن بەينەتتى يتكە بەرمەسىن...», – دەپ وكىنەدى تاتەجان.

قازاق ەلىندەگى 1916 جىلعى كوتەرىلىستەردەن سوڭ اسەتتىڭ ءومىرى دە پاتشا وكىمەتىنىڭ ارنايى باقىلاۋىنا كوشكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. كەڭەس وكىمەتى دە ونى ءاۋ باستان جاقتىرعان ەمەس. اسەت كەڭەس وكىمەتىنە قارسى, ۇلتشىل, الاشورداشىل, تۇرىكشىل اتانعانى بەلگىلى. ءومىر بويى ادىلدىكتى, شىندىقتى تۋ ەتكەن اسەت ول بيلىك جايىندا «جاڭا شتات» دەگەن ولەڭ جازىپ, جۇرتقا جايىپ جىبەرگەن. سودان باستاپ «اسەتتى وكتيابر وتانى ءا دەگەننەن قىرىنا الدى» دەپ جازادى اسەتتانۋشى امانجان جاقىپوۆ. سول ۇزاق ولەڭنىڭ مىنا ءبىر ءۇزىندىسى ءبىراز نارسەنى ايعاقتايدى:

...اسۋعا ات شىقپاعان اربا شىقتى, بۇركىتتى قاندىبالاق قارعا جىقتى, قۇل – سۇلتان,  كۇڭ حانشا بولعان زامان, كەشەگى تورعاي بيلەپ سامۇرىقتى, قوپادا قابان سوققان جولبارىستار, جالتاڭدا قويان كورسە, جارعا بۇقتى, وڭكەي قۇل, وڭكەي كەدەي, جالاڭ اياق, ءبۇلدىردى-اۋ, روسسيانى اياماي-اق ...

اسەتتىڭ مۇراسى مەيلىنشە مول, بۇدان دا تولىعا تۇسەرى حاق. ونىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىن, اسىرەسە اندەرىن مۋزىكالىق تۇرعىدا ساۋاتتى تالداۋ, تەرەڭ زەرتتەۋ, زەردەلەۋ قاجەت. ولاردى شاعىن ماقالادا تولىق اشۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل رەتتە شىعىس قازاقستان وبلىسى, ءۇرجار اۋدانى, ماقانشى اۋىلىنداعى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى ۇجىمىنىڭ, ونىڭ باسشىسى ابەن رازۋەۆتىڭ تالاي جىلدان بەرى اتقارىپ جۇرگەن وراسان ەڭبەكتەرىن ريزاشىلىقپەن اتاۋ ازاماتتىق پارىزىمىز. ولار شەكسىز العىس پەن قۇرمەتكە لايىق جاندار. ولار بيىلعى مەرەيتويعا دا ەرەكشە ازىرلەنۋدە.

قاراعاندىدا, اقتوعايدا اسەتكە قاتىستى ءبىراز شارالار وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ابىرويلى ىستەر قىتايدا, تۇركيادا جالعاسىن تابۋى ءتيىس دەپ جورامالدايمىز. سونداي-اق, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن ۇكىمەت شەشىمى شىعىپ, اۋقىمدى شارالار بەلگىلەنەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. ولاردىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ۇلى ونەرپازى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ەسىمىن ماڭگىلىككە قالدىرۋ ماقساتىندا تەڭدەسسىز ءانشى-كومپوزيتور, توكپە اقىننىڭ ەسىمىن استانادان باستاپ تۋعان, وسكەن, ونەر شاشقان وڭىرلەرىندەگى مادەني مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارىنا, كوشەلەرگە بەرۋ, جەكە مۇراجايلار اشۋ, ەسكەرتكىشتەرىن ورناتۋ, رەسپۋبليكالىق ءانشى كونكۋرستارىن وتكىزۋ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا لايىقتى ۇلەس بولارى ءسوزسىز. 

قايىربەك سادۋاقاسوۆ, مادەنيەت قايراتكەرى