كەشەگى ساق زامانىنان بۇگىنگى باق زامانىنا «مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلىپ» جەتكەن حالقىمىز وسى ۋاقىت ارالىعىندا جويىلىپ كەتۋدەن باسقانىڭ ءبارىن كوردى. ءبىزدىڭ بۇل ءسوزىمىزدى تاريحشىلاردىڭ كوبى راستايدى. تەك جەر بەتىنەن ادا-كۇدە جويىلىپ كەتۋگە ءتيىس بولعان حالىقتىڭ قالاي امان قالعانىن عانا ءالى كۇنگە دەيىن ەشكىم ناقتى ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ەمەس. بەلگىلىسى عاسىر سايىن جان قۇرباندىق بەرىپ ءجۇرىپ, وسى كۇنگە ەسەن جەتكەنىمىز.
قانە, ءبىر ءسات ءبارىمىز ويلانىپ كورەلىكشى, راسىندا دا ءبىز قالاي امان قالدىق؟ الەمنىڭ باسقا قۇرلىقتارىنداعى ءداۋىردىڭ ءار كەزەڭىندە جويىلىپ كەتكەن ءىرىلى-ۇساقتى ۇلتتاردىڭ تاريحىن تىزبەلەپ, باستارىڭىزدى اۋىرتپاي-اق قويالىق, كەشە وزىڭىزبەن ىرگەلەس جاتقان جوڭعار قايدا؟ سول جوڭعارلاردىڭ اسكەري الەۋەتى بىزدەن مىسقال كەم بە ەدى؟ جوق, باتىرلارى از با ەدى؟ الەۋەتى ءالسىز بولسا, باتىرى كەم بولسا ءسىزدى تۋعان جەرىڭىزدەن قايتا-قايتا تىقسىرار ما ەدى, سول جوڭعار؟! بالكىم, ول زاماندا ءبىزدىڭ جوڭعارلاردان عىلىمىمىز, تەحنولوگيامىز ارتىق بولدى دەرسىز. ابزالى دەمەگەنىڭىز...
ءبىر رۋلى ەلدەن ءبىر-اق ەركەك بالا قالىپ, كەيىن سونىڭ ءونىپ-ءوسىپ كەتكەنىن شەجىرە تاريح ءالى كۇنگە جىر قىلىپ ايتادى. كەشەگى ءبىر رۋلى ەلدەن قالعان سول جالعىزدىڭ ۇرپاقتارى بۇگىنگى كۇنگە قالاي امان-ەسەن جەتىپ ءجۇر؟ مۇنى ويلانعان كىم بار؟
باسىنان تالاي تاعدىر كوشىپ, مالعا كەلگەن جۇت پەن ەلگە كەلگەن ناۋبەتتىڭ بىرنەشەۋىن وتكىزىپ, قىناداي قىرىلىپ قالسا دا بۇل قازاق نەگە «مالىمدى الساڭ ال, قۇداي, پەيىلىمدى الما» دەگەنىنەن تانبايدى؟ اشتىق كورگەن جۇرت جومارتتىعىنان ءسال دە بولسا تيىلماس پا ەدى؟ ەر-ازاماتى مايداندا, ءوزى كەشەگى ناۋبەتتەن ەسىن شالا-شارپى ەندى جيىپ وتىرىپ, جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەرگە جارتى قۇرتىن ءبولىپ بەرگەندى قازاقتان باسقا تاعى قاي جۇرتتان كوردىڭىزدەر؟ بۇل نە جومارتتىق؟
مويىندارسىز, مويىنداماسسىز, مۇنداي ەرلىكتەر رۋحى مىقتى ەلدىڭ عانا قولىنان كەلەدى. دەمەك, قازاقتىڭ بۇگىنگى كۇنگە امان جەتۋىنىڭ ەڭ باستى سىرى – ونىڭ رۋحاني يممۋنيتەتىنىڭ مىقتىلىعىندا! ال, مىقتى رۋحانياتتى ۇرپاقتىڭ بويىنا مىقتى داستۇرلەر ارقىلى عانا سىڭىرە الاسىز. اتا-بابالار ءبىزدىڭ بويىمىزعا سالت-ءداستۇردى سىڭىرۋدەي-اق ءسىڭىرىپتى. ال, سول بويىمىزعا سىڭىرگەندى ءبىز ءوز ۇرپاقتارىمىزدىڭ بويىنا قالاي ءسىڭىرىپ ءجۇرمىز, مىنە, ماسەلە وسىندا!
ۇلتتىڭ ءداستۇرى – ۇلتتىڭ تامىرى. تامىرىنان اجىراعان وسىمدىك نە ىستەيدى؟ ارينە, قۋرايدى. ماسەلەگە وسى قيسىن تۇرعىسىنان كەلسەك, داستۇرىنەن اجىراعان ۇلت تا جويىلىپ, جوق بولادى. ءتۇرلى ءدىني ەكسپانسيالاردىڭ مەشىتىڭىزگە تيمەي, «اناۋ شيرك, مىناۋ شيرك» دەپ داستۇرىڭىزگە شابۋىل جاساي بەرەتىندىگىنىڭ سىرى وسىندا! ۇلتتىڭ جاۋلارى اتا-بابالارىمىزدىڭ شىنايى يسلامدى ۇرپاقتارىنا داستۇرگە وراپ جەتكىزگەنىن, اسىرەسە, سوڭعى عاسىرلاردا بىلە باستادى, سەزە باستادى. مۇنى تۇسىنبەسە ء«داستۇر بولەك, ءدىن بولەك» دەپ بەت الدى لاعاتىن ءوزىمىزدىڭ دالدۇرىشتەر تۇسىنبەي ءجۇر.
كەشەگى اتەيزم دەپ اتالاتىن الاپات زاماندا اۋىل-اۋدانداردى ايتاسىز, بۇكىل وبلىس بويىنشا ون مەشىت بولدى ما, بولمادى ما, ناقتىسىن سالا ماماندارىنان باسقا ەشكىم ايتىپ بەرە المايدى. بىزدىڭشە بولعان جوق. مويىندايىق, سويتە تۇرا ەلدەن يمان قاشقان جوق. بۇگىنگىدەي ءار اۋىلدا كەمى ەكى-ءۇش مەشىت بولمادى دەمەسەڭىز, قازىرگىدەي ۇشاق-ۇشاق بولىپ قاجىلىققا بارمادى دەمەسەڭىز, اتا-اجەلەرىمىز نامازىن دا وقىدى, ورازاسىن دا ۇستادى. بىرەۋ-بىرەۋدىڭ قويىن, جىلقىسىن ۇرلاسا ۇرلاعان شىعار, ءيا, ەرەگىسپەن ءتىپتى ءبىرىن-ءبىرى ءولتىرىپ تە قويعان جاعدايلار كەزدەسكەن شىعار, بىراق ول كەزدە قازىرگىدەي 3-4 جاسار نارەستەلەردى زورلاپ جىنىستىق قاتىناس جاسايتىن پەدوفيلدەرىڭىز اتىمەن جوق ەدى. بۇگىنگىدەي ەشكىم ەركەك ەركەككە, ايەل ايەلگە ۇيلەنبەيتىن...
كەشەگى مەشىتى جوق كەڭەستىك كەزەڭدە يمانىمىزدىڭ بايلىعى قازىرگىدەن مول بولسا, بىزدىڭشە ونىڭ سەبەبى داستۇرىمىزدەن قول ۇزبەگەنىمىزدە ەدى. بۇگىن قۇدايعا شۇكىر, مەشىت-مەدرەسە كوپ, بىراق داستۇرىمىزدەن كوز جازىپ قالدىق. داستۇرىمىزدەن كوز جازىپ قالعاندىقتان دا اقتوبەدە كىسى قانىنىڭ توگىلۋىنە جول بەرىلدى. ايتپەسە قولىن قانداعان سول ء«دىندارلاردىڭ» ءبارىنىڭ دە بەس ۋاقىت نامازى بولعانىن اينالاسىنداعىلار ايتىپ بەرە الادى. ولاردا جوعى – داستۇرمەن بايىتىلعان ۇلتتىق تاربيە ەدى.
بۇل ءسوزىمىزدى بىرەۋلەر قۇپ الار, بىرەۋلەر قۇپ الماس, الايدا, ءبارىبىر ايتۋعا تۋرا كەلەدى, ەگەر ءدىن ىزدەسەڭىز قازاقتىڭ ءداستۇرى دەگەنىڭىز تۇنىپ تۇرعان ءدىن! قازاقتىڭ شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ, اقتىق دەمى ءبىتىپ, جەر بەتىندەگى ساپارى ۇزىلگەنگە دەيىنگى ارالىقتاعى ءومىرىنىڭ ءبارى دىننەن تىسقارى ەمەس. ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە ء«الدي-ءالدي» دەپ بەسىك جىرىن ايتاسىز با؟ ايتاسىز. ءسىز سول كەزدە-اق پەرزەنتىڭىزدىڭ قۇلاعىنا اللانىڭ ۇلىق ەسىمىن قۇيىپ وتىرسىز. لينگۆيست عالىمدار ء«الدي-ءالديدى» «اللا-اللا» دەگەن ءسوزدىڭ فونەتيكالىق وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى دەپ تۇسىندىرەدى. بالاڭىز اپىل-تاپىل جۇرە باستاعاننان الا جىپپەن تۇساۋىن كەسەسىز. نەگە الا جىپپەن؟ ارينە, كىسىنىڭ الا ءجىبىن اتتاماسىن دەگەن يگى دە ىزگى تىلەكپەن. ال كىسىنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋ دەگەنىڭىز يسلام ءدىنىنىڭ التىن وزەگى ەمەس پە؟! ارتىنشا سۇندەتكە وتىرعىزىپ, مۇسىلمان ەتەسىز. قىز ۇزاتىپ, كەلىن ءتۇسىرىپ, «جار-جار» ايتاسىز. دەمەك, قۇداي تاعالانى تاعى دا ەسكە تۇسىرەسىز. ەڭ سوڭىندا اعايىن-تۋىس مارقۇمدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالعاندا دا ءدىني جورالعىلاردىڭ ءبارى ورىندالادى. سوندا قازاقتىڭ بەسىك پەن بەيىتكە دەيىنگى جولىنىڭ ءبارى داستۇرمەن ادىپتەلىپ, دىننەن الشاق كەتىپ جاتقان جوق. ەندەشە, ءدىن ەشۋاقىتتا دا مەشىت سانىمەن ولشەنبەيدى. ءدىن جۇرەكتىڭ تازالىعىمەن ولشەنەدى. ال قازاقتىڭ بۇكىل ءداستۇرى جۇرەگىڭىزدى كىرلەتپەۋگە جۇمىس ىستەيدى.
دەمەك, ءداستۇر دەگەنىڭىزدىڭ جەڭىل-جەلپى قارايتىن ماسەلە بولماعانى عوي. ۇلتتى ساقتاپ قالامىز دەسەك, ءداستۇر دەپ اتالاتىن تامىرىمىزدان قول ۇزبەۋىمىز كەرەك ەكەن. تاعى دا قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى, وكىنىشكە قاراي, ءبىز سول كيەلى تامىرىمىزدان قول ۇزىڭكىرەپ بارا جاتىرمىز. مەنىڭشە, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ء«دىندار» بولىپ كەتۋى سول داستۇرىمىزدەن قول ءۇزىپ بارا جاتقانىمىزدا. ء«دىندار» بولعاندا قانداي ء«دىندارلار» دەسەڭىزشى, اتا-بابالاردىڭ عاسىرلار بويى جاساعان رۋحاني مۇرالارىنا رەۆيزيا جاساعىسى كەلەدى. ارىستان بابقا, ازىرەت سۇلتان, قوجا احمەت ياساۋيگە بارعانىڭىزدى تەرىس كورەدى. «اتا-بابالارىمىز دا باردى عوي» دەسەڭ, «اتا-بابامىز اداسقان, دىننەن ساۋاتسىز بولعان, سودان كەيىن باردى, نەگىزىنەن ءدىننىڭ تازاسى – ارابتا» دەيدى. دەپ قويا سالسا دا جاقسى عوي, «قولىمدا بيلىك بولسا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كەسەنەسىن بۋلدوزەرمەن سىرىپ, تەگىستەپ تاستار ەدىم» دەيتىن ء«دىندارلار» دا پايدا بولدى. ءداستۇردى بىلگەن ادام, كيەنى تۇسىنگەن ادام وسىلاي دەۋ بىلاي تۇرسىن, بۇلاي ويلانۋدىڭ وزىنە قورقادى ەمەس پە؟! ءبىز قازىر پاتريوتيزم, وتانسۇيگىشتىك تۋرالى ءجيى ايتامىز. دەگەنمەن, كيەدەن قورىققان, كيەنى سىيلاعان ادامنان عانا پاتريوت شىعاتىنىن ۇمىتپايىق.
ءبىزدىڭ جاپ-جاس كەيبىر ء«دىندارلاردىڭ» اۋزىنان... «اۋليەلەرگە بارعان – شيرك» دەيتىن شىرىك ءسوز شىعاتىن بولدى. ول ء«دىندارلاردىڭ» دا ءوزىمىزدىڭ ۇرپاعىمىز ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. دەمەك, ءبىز, اعا بۋىن, جاس ۇرپاق بويىنا ۇلتتىڭ سالت-داستۇرلەرىن ءسىڭىرۋ دەيتىن ماسەلەدە ءبىر ءسات بولسا دا بەيعامدىق تانىتىپ العانبىز.
ەندەشە, قاي-قايسىسىمىزعا دا سالت-ءداستۇر دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە, ۇلتتىق كيەلەردى ۇلىقتاۋ دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە ۇيقىلى-وياۋ جۇرگەن جاراسپايدى. ۇرپاعىمنىڭ رۋحى ساۋ بولسىن دەسەڭىز, ونىڭ بويىنا رۋحانياتتى ءوزىڭىز ەگەسىز. ال ۇرپاعىمنىڭ تاعدىرى ويلاندىرمايدى دەسەڭىز, ونى ءوزىڭىز بىلەرسىز. مەنىڭشە, ءسىز ولاي ويلامايسىز!
اباي بالاجان, جۋرناليست