* * *
بىردە تىنىمباي اعا ەكەۋمىز كوپتەن بەرى توسەك تارتىپ, سىرقاتتانىپ جاتقان جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ كوڭىلىن سۇراپ قايتپاق بولىپ, الگى ايالداماعا جاقىن ماڭنان تاكسي توقتاتتىق. باعىتىمىز تاۋ بوكتەرىندەگى ءال-فارابي داڭعىلى بولعاندىقتان تاكسي جۇرگىزۋشى جىگىت روزىباكيەۆ كوشەسىمەن جوعارى قاراي ىزعىتىپ الا جونەلدى. كەنەت جاڭاعى ايالدامادا اۆتوبۋس كۇتىپ تۇرعان اقىن اعامىزدى كورىپ قالعان مەن:
– توقتاڭىزشى, – دەدىم وعان جالت قاراپ. – تاعى ءبىر كىسىنى الا كەتەيىك...
ول ورگە قاراي ەندى ەكپىن الا باستاعان ماشينانىڭ تەجەگىشىن تاعى دا باسۋعا تۋرا كەلگەنىنە قىنجىلعانداي قاباعىن شىتىپ, كىلت توقتاتتى.
– وۋ, نە بولدى؟ – دەدى تىنىمباي اعا اۋەلدە شوشىپ قالىپ.
– ايالدامادا ەس-اعاڭ تۇر ەكەن.
– قاي ەس-اعاڭ؟.. – سونسوڭ ماشينانىڭ تەرەزەسىنەن سىرتقا ءۇڭىلىپ قاراپ: – ءا-ءا, ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى ما؟ ويباي-اۋ, و كىسىنىڭ جانىنان زۋ ەتىپ وتە شىققانىمىز جاراماس, توقتاعانىمىز دۇرىس بولدى, – دەپ كۇلىپ جىبەردى.
ەس-اعاڭ تاكسيگە وتىرعان سوڭ, ەكى اعامىزدىڭ ءازىلى جاراسا كەتتى.
– تاكسيدى توقتاتقان مەن, – دەيدى تىنىمباي اعا ەس-اعاڭا تەسىلە قاراپ جىميىپ. – ايتپەسە مىنا بالالار ءسىزدىڭ تۇسىڭىزدان زىر ەتىپ وتە شىقپاقشى ەدى.
– ءا-ءا, – دەپ ەس-اعاڭ ريزا بولعانداي باسىن شۇلعيدى.
–الداعى كۇندەردە مەنىڭ وسى جاقسىلىعىمدى ۇمىتپاي, ەسكەرە ءجۇرىڭىز. مىسالى, مەن ايالدامادا تۇرسام, ءسىز تاكسيدە كەلە جاتساڭىز دەگەنىم عوي!.. توقتاماي ءوتىپ كەتىپ جۇرمەڭىز. جالپى... باسقاشا ءبىر جولىن تاۋىپ, سىيلاپ جىبەرەمىن دەسەڭىز دە, قارسىلىعىم جوق.
– ءاي, تىنىمباي, – دەدى ەس-اعاڭ وسى ساتتە سىلق-سىلق كۇلىپ, – ءبۇيتىپ باستىرمالاتا سويلەپ جاتقانىڭا قاراعاندا, وسى ماشينەنى سەن ەمەس, مىنا بالالاردىڭ ءوزى توقتاتقان-اۋ, شاماسى!
ءبىز دۋ كۇلدىك.
–اينالايىن, بارىڭە دە راحمەت, – دەدى سودان سوڭ ەس-اعاڭ كوڭىلى جادىراپ. – مىنا تىنىمباي ەكەۋمىزدىڭ دوستىعىمىز سونا-ا-اۋ ءبىر جىلى, تىنىمباي اعالارىڭ «بۇلاق» دەگەن اڭگىمەسىن جازىپ جۇرگەن كەزدە باستالعان. سول اڭگىمەنى وقىعان جۇرت وسى كۇنگە دەيىن مەنەن: «باس كەيىپكەرى شىنىمەن-اق ءسىز بە؟» دەپ سۇراپ جاتادى. ال مەن بولسام: «اۆتوردىڭ وزىنەن سۇراساڭدارشى» دەپ قۇتىلامىن.
– ءا-ءا, ءيا, ءسىزدىڭ ولەڭىڭىزدى اڭگىمەمدەگى اقىن كەيىپكەردىڭ اۋزىنا سالسام بولا ما دەپ حات جازعانىم ەسىڭىزدە مە؟
– ەسىمدە... ونى قالاي ۇمىتايىن. ول كەزدە مەن دە سەنىڭ اڭگىمەڭدەگى ەرتىلەۋگە ۇقساپ, اۋىلعا سىيماي جۇرگەنمىن... تىنىمباي سەكىلدى تالانتتى جازۋشى ء«سىزدىڭ ولەڭدەرىڭىز مەنىڭ كەيىپكەرىمنىڭ تابيعاتىنا ساي كەلىپ تۇر» دەپ حات جازسا, قالاي قۋانبايىن!
انە-مىنە دەگەنشە, «الماگۇلگە» دە جەتىپ قالدىق. ەس-اعاڭ بىزگە العىس ايتىپ, گاگارين كوشەسىنىڭ بويىنان تۇسۋگە وقتالعان كەزدە تاكسي جۇرگىزۋشى قاراتورى جىگىت ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ:
– اعا, ءۇيىڭىز جاقىن با ەدى؟ ايتپەسە, تەز بۇرىلىپ, پودەزگە دەيىن جەتكىزىپ سالام عوي, – دەدى ەلپىلدەپ.
«كوڭىل كوڭىلدەن سۋ ىشەدى» دەگەن وسى-اۋ, شىركىن!
* * *
قىزىق اڭگىمە. «بۇلاقتى» ايتامىن دا. جالپى, جازۋشى تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ قالامىنان تۋعان اڭگىمەلەردىڭ ءبارى دە تارتىمدى, قىزىقتى, ويلى بولىپ كەلەتىنىن قالىڭ وقىرمان قاۋىم بىزدەن دە جاقسى بىلەتىن بولسا كەرەك. ويتكەنى, ءوز ۇلتىمىزدىڭ بولمىسىن, مىنەز-قۇلقىن, جاراتىلىسىن بارىنشا تەرەڭ, تابيعي قالپىندا مولدىرەتىپ, بىردە كۇلدىرىپ, بىردە جىلاتىپ وتىرىپ جەتكىزەتىن مۇنداي سۋرەتكەر ساناۋلى عانا ەمەس پە.
ايتكەنمەن, ونىڭ «بۇلاق» اڭگىمەسىندەگى ەرتىلەۋدىڭ وزگە كەيىپكەرلەردەن كو-ءو-ءوپ ايىرماشىلىعى بار ەكەنى انىق. سەبەبى, ول – اقىن. ونىڭ مۇڭى, ونىڭ ارمانى, ونىڭ قۋانىشى مەن قايعىسى اينالاسىنداعىلاردىڭ كۇندەلىكتى ءاش-ءپىشى مەن ءتاش-پىشىنە مۇلدە ۇقسامايدى.
ول, ەرتىلەۋدى ايتامىز دا, اۋىلدان ءتورت شاقىرىم جەردەگى بيىك توبەنىڭ باۋىرىنان قايناپ شىعىپ جاتاتىن قارابۇلاقتى ءبىزدىڭ ۇلكەن انامىز دەپ قاستەرلەيدى. وسكەن جەرىن, تۋعان اۋىلىن ەرەكشە سۇيەدى. سول سەبەپتى قىستىڭ كوزى قىراۋدا كينومەحانيك دوسى قوشقاربايعا: «ەكەۋمىز قارابۇلاقتىڭ باسىنا بارىپ قايتايىقشى» دەپ قولقا سالادى.
«جاڭا جاۋعان قالىڭ قاردى ومبىلاي كەشىپ» قارابۇلاقتىڭ باسىنا بارعاندا «ول شالقاسىنان جاتقان كۇيى, مايدا قوڭىر ۇنمەن» ولەڭ وقي باستايدى:
جانىم مەنىڭ...
مىناۋ جارىق دۇنيەدە
وزگەرمەيتىن نە بار ەكەن,
ءبىلدىڭ بە؟
التىن اراي كۇننىڭ دە,
اي قالقىتقان ءتۇننىڭ دە
تۇرعانى عوي ماڭگىلىك.
«قوشقارباي اقىننىڭ ولەڭ وقىعانىن بۇرىن-سوڭدى كورگەن جوق-تى. سوندىقتان ول ەرتىلەۋدىڭ ايدالادا جاتىپ ولەڭ وقىعانىن اۋەلگىدە ەرسىلەۋ قابىلداسا دا, كەلە-كەلە قىزىعۋى, ەلىگۋى باسىم بولدى.
جانىم مەنىڭ...
بيىك كوكتەن بيلەپ, ويناپ
جاۋعان قار
قانات قاعىپ قارا جەرگە
جەتەدى.
بىراق بۇل دا بايانسىز:
كوبەلەك بوپ كەلەدى,
كوز جاسى بوپ كەتەدى,
كورگەن تۇستەي وتەدى.
«بيىك كوكتەن بيلەپ, ويناپ جاۋعان قار» دەيدى. مىناۋ كەرەمەت قوي! قانداي ادەمى ايتادى. ءا... مىناۋ, ەرتىلەۋ شىن اقىن ەكەن...».
مىنە, وسىناۋ اڭگىمەدەگى قوشقارباي تاڭعالىپ وتىرعان ولەڭنىڭ اۆتورى شىنىندا دا, جاڭا عانا «الماگۇل» شاعىن اۋدانىنان ءتۇسىپ قالعان اقىن ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى بولعانى ما. قانداي قىزىق, ءا؟!
* * *
قالەكەڭنىڭ ۇيىنەن قايتىپ كەلە جاتقان جولدا تىنىمباي اعادان «بۇلاق» اڭگىمەسىنىڭ قالاي جازىلعانىن جانە ونداعى باس كەيىپكەر ەرتىلەۋ اقىننىڭ ءپروتوتيپى كىم ەكەنىن سۇرادىم.
– ە-ە, ول ءبىزدىڭ قىزىلوردا جاقتا تۇراتىن ءبىر جىگىت ەدى, – دەدى جازۋشى وتكەن كۇندەردى ەسىنە الىپ. – اتى-ءجونى – بالاشبەك شاعىروۆ دەگەن ازامات. كوپ وقيتىن... كوپ بىلەتىن. جانە ونىڭ ەلدەن ەرەكشە ءبىر قىزىق مىنەزى بار ەدى. ماعان اڭگىمە جازۋعا تۇرتكى بولعان دا سونىسى بولار...
قىزىلورداداعى راديوكوميتەتتە ىستەپ جۇرگەن كەزىم. ءبىر كۇنى جۇمىسقا بالاشبەك ىزدەپ كەلىپ تۇر. ءوزى الدەنەگە رەنىشتى. «رەداكتسياداعى جىگىتتەرگە بارىپ, «اق كەمەنى» وقىدىڭدار ما؟ – دەپ سۇراسام, ءبىر دە بىرەۋى بىلمەيدى. جاڭا ەستىگەندەي كوزدەرىن اشىپ-جۇمادى», – دەيدى.
ويباي-اۋ, ول – شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسى» ەندى عانا جارىققا شىعىپ جاتقان كەز ەمەس پە. اتىن ەستىگەنىم بولماسا, مەن دە ونى ءالى وقىماعان ەدىم, ءىشىم قىلپ ەتە قالدى», – دەپ جىميدى تىنىمباي اعا.
ال مەنىڭ ەسىمە جازۋشىنىڭ «بۇلاق» اڭگىمەسىندەگى:
«بۇل جولى ول قوشقاربايعا جۇدەۋ ءارى كوڭىلسىز كورىندى.
– اۋدانعا بارىپ قايتتىم, – دەدى ول اڭگىمەسىن ءوزى باستاپ. –بارعانى بار بولسىن. باتپاقتاپ كوشەدە ءارى ءجۇردىم, بەرى ءجۇردىم دە, كەرى قايتتىم. ءالى «اق كەمەنى» ەشقايسىسى وقىماپتى. تۇسىنەسىڭ بە؟ ەشقايسىسى...
ەرتىلەۋ الدەنەدەن تاۋى شاعىلعان كىسىشە ءبىراز ءۇنسىز تۇردى. قوشقاربايدىڭ دا باسى سالبىراپ كەتتى. ول تاپ قازىر ەرتىلەۋ باسقانى ەمەس, ءوزىن كىنالاپ تۇرعانداي سەزىندى.
– وقىمادىق-اۋ دەپ كۇيزەلىپ تە وتىرعان ەشكىم جوق. ءبىر-ءبىر ستولدا شەتتەرىنەن كەرىلىپ وتىر. مىنا قوعام تۋرالى, ءبىز تۋرالى جۇرت نە دەپ جاتىر؟ بۇل دۇنيەدە نە جاڭالىق, نە جاقسىلىق بار دەگەن وي قۇلاقتارىنا كىرىپ تە شىقپايدى. سولاي, باۋىرىم, اۋدانعا بەكەر-اق بارعان ەكەنمىن, تاۋسىلىپ, شارشاپ قايتتىم», دەگەن جولدار ورالدى.
مىنە, اڭگىمە قايدا جاتىر! سۋرەتكەر ءوز جەرلەسىنىڭ باياعى ءبىر قىزىق مىنەزىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ, جالپى, ادامزات, قوعام تۋرالى قانداي-قانداي تەرەڭ ويلار تۇيەدى دەسەڭىزشى.
– اقىننىڭ بەينەسىن جان-جاقتى اشا ءتۇسۋ ءۇشىن ونىڭ ولەڭدەرىنەن ءۇزىندى كەلتىرۋىم كەرەك بولدى, – دەدى تىنىمباي اعا اڭگىمەسىن جالعاپ. – اسىرەسە, قوشقارباي ەكەۋىنىڭ قىستىگۇنى قارابۇلاقتىڭ باسىنا بارىپ, كوكتەمدى, جازدى اڭساپ, ءومىر, تىرشىلىك تۋرالى تولعاناتىن ساتىندەگى اسقاق سەزىمىن, شابىتىن كورسەتۋ ءۇشىن مەن بالاشبەكتىڭ وزىنەن باستاپ, جيىرما-وتىزعا جۋىق اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن اقتاردىم. ءسويتىپ, ەس-اعاڭنىڭ ولەڭىنە جولىقتىم عوي. سودان سوڭ, وزىنە حات جازىپ, ولەڭىڭىزدى كەيىپكەرىمنىڭ اۋزىنا سالسام بولا ما دەپ رۇقسات سۇرادىم. كەيىن ءبىلدىم, ەسەنبايدىڭ دا سول كەزدە قينالىپ, اۋىلعا سىيماي, الماتىداعى ادەبي ورتانى اڭساپ جۇرگەن كەزى ەكەن... بالكىم, سودان دا بولار, «بۇلاقتاعى» ەرتىلەۋدى ءالى كۇنگە دەيىن ەسەنباي دەپ قابىلدايتىندار كوپ-اق.
* * *
ەندى مەنىڭ ەسىمە جازۋشىنىڭ «بۇلاق» اڭگىمەسىندەگى ەرتىلەۋ اقىننىڭ قوشقاربايعا قاراپ: «مەن ءوز ولەڭىمنىڭ داۋسىن ەستۋگە ىڭكار بولدىم. سوندىقتان دا, مەن سەنى ەرتىپ, اۋىلدان ادەيى ۇزاپ كەتتىم. اسپان, قىلامىقتاپ جاۋعان قار, سونان سوڭ ۇلكەن انامىز تىڭدادى. مىڭ دا ءبىر راحمەت. تىنىسىم كەڭىپ, راقاتتانىپ قالدىم. اقىن ءۇشىن ولەڭ وقۋدىڭ نە ەكەنىن سەن بىلمەيسىڭ-اۋ... بىلمەيسىڭ عوي... – ەرتىلەۋدىڭ داۋسى دىرىلدەپ كەتتى. – مەن باقىتسىز ەمەسپىن. ءوزىم سۇيگەن پاننەن ساباق بەرەمىن. شاكىرتتەرىمدى دە جاقسى كورەمىن. بۇدان ارتىق مەن ءۇشىن نە كەرەك؟ تەك ولەڭىم...» دەگەنى ورالدى.
ءيا, بۇل تەك ءسوز عانا ەمەس, اۋىلداعى ىشقۇسا بوپ جۇرگەن اقىننىڭ جان سىرى. ول ونى ابدەن قينالعان كەزدە ءوزىن قاتتى سىيلايتىن, وسەك تاسىمايتىن, بىراق, مىناۋ دۇنيەدە پوەزيا اتتى سۇلۋ الەمنىڭ بار ەكەنىنەن مۇلدە بەيحابار, «بۇرىن نەگە ولەڭ وقىماعانمىن. اقىنداردىڭ ولەڭ وقىعانىن نەگە تىڭداماعانمىن», دەپ قايران قالىپ وتىرعان قوشقاربايعا عانا ايتادى.
بۇل ءوزى, جالپى, اقىندارعا ءتان, جو-جوق, تەك اقىندارعا ەمەس-اۋ, بۇكىل ادەبيەتشى قاۋىمعا ءتان مۇڭ بولسا كەرەك.
* * *
تاياۋدا تەلەديداردان جۋرناليست, تەلەجۇرگىزۋشى ۆلاديمير پوزنەردىڭ يتاليالىق داڭقتى كينورەجيسسەر فەدەريكو فەللينيدىڭ زامانداسىنان سۇحبات الىپ وتىرعانىن كوردىم. جۋرناليست: «يتالياداعى قازىرگى فيلمدەر نەگە فەللينيدىڭ فيلمدەرىندەي الەمگە ايگىلى ەمەس؟» دەپ ساۋال قويدى.
سوندا داڭقتى رەجيسسەردىڭ زامانداسى: «پوەزيانىڭ ءداۋىرى ءوتىپ كەتتى. بۇل وتە وكىنىشتى نارسە. الداعى ءبىر زامانداردا ادامزات بالاسى ول داۋىرگە قايتا ورالۋعا ءتيىستى...» دەپ جاۋاپ قاتتى.
* * *
راس, قازىر الەم ادەبيەتى ويلانىپ تۇر. گابريەل گارسيا ماركەستىڭ ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانىنان كەيىن وقىرماندى تاڭعالدىراتىنداي دۇنيە جازىلا قويماعان سەكىلدى...
باياعىدا اۋىلدان الماتىداعى ادەبي ورتاعا جەتۋگە اسىققان اقىن اعالار قازىر كەزەك-كەزەگىمەن و دۇنيەگە اتتانىپ جاتقان جولاۋشىلارداي اسەر قالدىرادى. ولاردىڭ ناق ورتاسىندا ءبىزدىڭ ەس-اعاڭ – ءبىر كەزدەرى بوزتورعاي اقىن اتانعان ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى دا بار...
جاقىندا عانا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ونىڭ ء«بىر اپپاق بۇلت جۇرەتىن توبەمدە كىل...» دەگەن ورتاق تاقىرىپپەن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جازعان ءبىر توپ ولەڭدەرى جارىق كوردى. مىنە, سوندا:
ءوڭ مەن تۇستەي ومىردەن,
كوشسەك, ءبىزدى كىم جوقتار؟
كۇن تۇتىلىپ كوڭىلدە,
كۇرسىنەدى تۇنگى وتتار, – دەپ تولعانىپتى اقىن.
قانداي تاماشا سۋرەت…
* * *
ال, ءبىزدىڭ كوزىمىزگە وتتاي باسىلاتىن باياعى ايالداما ءالى دە سول ورنىندا. كەزەك-كەزەگىمەن اۆتوبۋستار كەلىپ توقتاپ, جولاۋشىلار ساپىرىلىسىپ, ءبىرى ءمىنىپ, ءبىرى ءتۇسىپ جاتادى. تەك ءبىزدىڭ ەس-اعاڭ عانا كورىنبەيدى...
نۇرعالي وراز, «ەگەمەن قازاقستان»