ىزدەگەنىمىز – ارزان ازىق-ت ۇلىك. «استاناعا وڭتۇستىك وڭىرلەردەن اكەلىنگەن كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتى وسى بازاردا تاڭەرتەڭ تومەن باعاعا الۋعا بولادى» دەگەندى ۇزىنقۇلاقتان ەستىگەن سوڭ ەرتەلەتىپ بارعان ءتۇرىمىز عوي. كۇن شىعار-شىقپاس ۋاقىت بولسا دا بازاردا ادام دا كوپ, كولىك تە كوپ. ەگدە كىسىلەردى دە كوزىمىز شالىپ قالدى. «ولار دا زەينەتاقىسىن ۇنەمدەپ, ارزان ازىق-تۇلىك العىسى كەلگەن شىعار» دەپ ويلادىق.
باقساق, بازاردا ايتارلىقتاي ارزانشىلىق جوق. كوكونىس تە, جەمىس-جيدەك تە, ەت پەن ءسۇتىڭ دە استانانىڭ ساۋدا ورىندارىمەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىعى – 20-30 تەڭگە. ارينە, باعا دا ساپاسىنا قاراي. جاقسى تاۋارىن ارزانعا بەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. ء«بىزدىڭ كورەتىن پايدامىز بار-جوعى بەس تەڭگە. كوبىرەك قوسساق, الۋشى ازايادى» دەيدى قولى قولىنا جۇقپاي, ساۋدادان مويىن بۇرۋعا مۇرشاسى بولماي جۇرە سويلەگەن جىگىت.
– نەگىزى بيىل كوكتەم جاۋىن-شاشىندى بولعاندىقتان كوكونىس از بولدى ما, جوق الدە باسقا سەبەبى بار ما, ايتەۋىر باعا بىلتىرعىعا قاراعاندا جوعارى. تاۋار جەتكىزۋشىلەردىڭ قويىپ وتىرعان باعاسىنا وسىنداعى ساتۋشىلار كوپ ۇستەمە قوسپايدى. ويتكەنى, ونى قىمباتقا ەشكىم المايدى. ساقتاۋعا دا مۇمكىندىك جوق, تەز ب ۇلىنەدى. سوندىقتان, تەزىرەك ساتۋدى كوزدەيدى, – دەيدى الگى جىگىت.
استانانىڭ ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ ءبىرازىنا كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسى جەردەن جەتكىزىلەتىن بولىپ شىقتى. الىپساتارلاردىڭ دا كورەتىن پايداسى – كۇندەلىكتى كۇنكورىسىنە جەتەرلىك ناپاقا ەكەن. تىرشىلىكتىڭ باسقا كوزى جوق بولعاندىقتان, امال جوق وسىلاي جاساۋىنا تۋرا كەلەتىن كورىنەدى.
– وسى جەردەن الىپ, ساۋدا نۇكتەلەرىنە اپارىپ ساتاتىنداردىڭ دا شەكەسى شىلقىپ تۇرعانى شامالى. ويتكەنى, بۇرىنعىداي بەس-ون تيىن پايداسى جوق. باسقاسىن ايتپاعاندا, جالعا العان ورىنعا تولەيتىن سالىقتىڭ ءوزىن شىعارا الماي, شىعىنعا بەلشەسىنەن باتىپ جاتقاندار كوپ. سونىڭ ءبىرى مەنمىن, – دەدى قاسىمىزعا كەلگەن ورتا جاستاعى ايەل.
بۇل اڭگىمەلەردى كەلتىرىپ وتىرعان سەبەبىمىز, استانالىقتاردى ارزان ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەشقانداي دا جولى جوق پا سوندا؟ تۇسىنەمىز, نارىق زاڭىنا سايكەس بازاردى باعا بيلەيدى. ءوندىرۋشى تاۋار وندىرگەن سوڭ ودان پايدا تابۋدى كوزدەيدى. ءبارى دۇرىس. ايتسە دە ۇكىمەتتىڭ باعانى تۇراقتاندىرۋ باعىتىندا قولعا العان شارالارىنىڭ ماڭىزدى ىسكە سەپتىگى تيمەگەنى قالاي؟ اسىرەسە, زەينەتاقى مەن تولەماقىعا جان باعىپ وتىرعان زەينەتكەرلەر مەن كۇنكورىسى تومەن جانداردى قىمباتشىلىقتىڭ قىسپاعىنان شىعارۋدىڭ ەشقانداي جولى جوق بولعانى ما سوندا؟
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى نەگىزگى تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ قۇنى 4 پايىزعا جۋىق وسكەن. بيىلعى جىلدىڭ جەتى ايى ىشىندە, اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك 4,6 پايىزعا قىمباتتاعان. كيىم-كەشەك پەن باسقا تۇرمىستىق تاۋارلار باعاسىنىڭ دا ءبىرشاما وسكەنى بايقالىپ وتىر. باعانىڭ شارىقتاۋى قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا استانادا جوعارى. سوڭعى ەكى-ءۇش ايدا ەلوردا رەسپۋبليكاداعى ەڭ قىمبات قالاعا اينالىپ شىعا كەلدى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانى مەن بيىلعى جىلدىڭ شىلدەسى ارالىعىندا استانادا ازىق-ت ۇلىكتىڭ قۇنى 6,4 پايىزعا ارتقان. كەيبىر ساراپشىلار مۇنى ەلوردا حالقىنىڭ ءوسۋى جانە ءوتىپ جاتقان كورمەمەن بايلانىستى دەگەن ءۋاج ايتادى. بۇل كوكەيگە قونا قويمايدى-اۋ. راس, تۇرعىندار سانى ارتقان سايىن سۇرانىس تا كوبەيەدى. بىراق, تۇرعىندارى ازايىپ جاتقان قالالاردا دا ارزانشىلىق جوق. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ باس- تى جولى – كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان باعدارلامالاردىڭ تۇبەگەيلى جۇزەگە اسۋىنا قول جەتكىزۋ. ماسەلەن, استانا قالاسىنىڭ اينالاسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ ماقساتىنداعى يگىلىكتى ءىس قولعا الىنعاندا ەلوردالىقتار «وتە دۇرىس قادام ەكەن» دەستى. ونىڭ دا جۇزەگە اسا باستاعانىنا بيىل ءۇشىنشى جىل. 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاساتىن باعدارلامانىڭ ويداعىداي ورىندالۋىنا بيلىك تارماقتارى ەرەكشە ءمان بەرۋى كەرەك-اۋ شاماسى. «جوسپارلانعان جۇمىستار ءساتتى جۇزەگە اسسا, استانالىقتاردى ارزان ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق بولادى» دەيدى ماماندار. بىراق, وسى ءىستىڭ تەتىكتەرى ويلاعانداي جۇزەگە اسپاي جاتىر ما, قالاي؟ ولاي دەيتىنىمىز, ازىق-ت ۇلىكتىڭ باسقا ءتۇرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ەت پەن ءسۇتتىڭ باعاسى استانادا حالىقتىڭ قالتاسىن قاعا باستاعانداي. باعدارلاما دۇرىس جۇزەگە اسسا, باعانى تۇراقتاندىرۋعا بولماس پا ەدى؟ باعانى تۇراقتاندىرۋ دەگەننەن شىعادى, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى بىردە كارتوپ, قىرىققابات, ءسابىز جانە باسقا دا الەۋمەتتىك تاۋارلاردىڭ باعاسىن بىرقالىپتى ۇستاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىسىندا تۇراقتاندىرۋ قورى قۇرىلعانىن ايتقان ەدى. ونداعى ماقسات – وسى قوردىڭ قاراجاتىنا جىل سايىن ارزانعا ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الىپ, قىمباتشىلىق بايقالا قالعاندا حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرەتىندەي باعادا نارىققا شىعارۋ. قىمباتشىلىق قىسقان قازىرگىدەي ۋاقىتتا وسىنداي قورلاردىڭ دا شاپاعاتى ءتيىپ جاتسا, وتە يگىلىكتى ءىس بولار ەدى.
عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان»