ەگەر وسى ماسەلەگە ءسال تەرەڭىرەك ۇڭىلەر بولساق, يندۋستريالاندىرۋ دەگەنىمىزدىڭ ءوزى كۇردەلى ەڭبەك ءبولىنىسى مەن ماماندانۋ نەگىزىندە ستاندارتتالعان ونىمدەردىڭ ء ىرى ماشينالىق ءوندىرىسىن قۇرۋمەن, ونى ۇيىمداستىرۋدا ەنەرگيانىڭ ءار ءتۇرىن پايدالانىپ, عىلىم مەن تەحنيكانى قولدانۋمەن سيپاتتالاتىن ءوندىرىس ءتۇرى.
ءحVىىى عاسىردىڭ سوڭى مەن ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا بارىسىندا انگليادا باستالعان يندۋستريالاندىرۋ كەيىن كەلە وزگە ەلدەرگە دە اۋىسا باستادى. وسىلايشا, زاۋىتتار مەن فابريكالار دۇنيەگە كەلدى. ولارداعى ەڭبەك جاعدايى دا وزگەردى. قولمەن اتقارىلاتىن جۇمىستار بىرتىندەپ مەحانيكالاندىرىلۋعا كوشتى, ول ءۇشىن ەلەكتر قۋاتى پايدالانىلدى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ قازاقستان دا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىن تاڭدادى. وسى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2009 جىلى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ونىمدىلىك-2020» باعدارلامالارىن قوسا العاندا بارلىعى 40-تان استام ءتۇرلى باعدارلامالار ازىرلەندى. ولاردىڭ ءبارى دە ەل ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بولاتىن. وسىناۋ كەڭ اۋقىمدى باعدارلامانىڭ العاشقى بەسجىلدىعىن قورىتىندىلاي كەلىپ, بىرقاتار ساراپشىلار ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا كوپتەگەن پروبلەمالى ساتتەردىڭ ورىن العانىن كولدەنەڭ تارتقان بولاتىن. ماسەلەن, باعدارلامانىڭ كەيبىر باعىتتارىنىڭ ناقتىلانباعاندىعى, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ تىم كوپتىگى, باستاپقى ساتىدا ساپالى ىرىكتەۋدىڭ جۇرگىزىلمەۋى نەگىزگى ولقىلىقتار رەتىندە اتاپ كورسەتىلدى.
كەيىن 2014-2019 جىلدارعا ارنالعان ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ باعدارلاماسىن قابىلداۋ بارىسىندا جوعارىدا اتالعان كەمشىلىكتەر تولىق ەسكەرىلدى. دەگەنمەن, بۇل باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى جىلىنىڭ دا الەمدىك ەكونوميكادا ورىن العان پروبلەمالارمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. سوعان قاراماستان ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىن جۇزەگە اسىرۋدا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
2015 جىلى ناقتى دا جۇيەلى ءىس-شارالاردى قولعا الۋدىڭ ناتيجەسىندە 5 جىلعا ارنالعان جوسپار 98,7 پايىزعا ورىندالدى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا قاتىسۋشىلار ءۇشىن پرەفەرەنتسيالار مەن سالىقتىق جەڭىلدىكتەردىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىكتەر بەرىلىپ, قوسىمشا ەلەكتر قۋاتتارىنا قوسىلۋ پروتسەدۋرالارى وڭايلاتىلدى, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن ساتىپ العان جاعدايدا ولاردى سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلدى.
2015 جىلى ميدب ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋعا جوسپارلانعان 327,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءىس جۇزىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قور قارجىلارى ەسەبىنەن عانا 135 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە قاراستىرىلعان سومانىڭ 41 پايىزى ءبولىنىپ, جىل قورىتىندىسىندا ونىڭ يگەرىلۋى 94,1 پايىزدى قۇرادى.
ء«ىس تەتىگىن كادر شەشەدى» دەيتىن ەرتەدەن كەلە جاتقان ءتامسىل بار. يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ دە بىلىكتى مامانداردى تالاپ ەتەتىنى تۇسىنىكتى. وسى جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, جوعارى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ ءۇشىن 11 جوعارى وقۋ ورنى مەن 10 كوللەدج ىرىكتەپ الىنىپ, الەمدىك توپ-رەيتينگتەرگە كىرەتىن شەتەلدىك ارىپتەس جوو-لارمەن بىرلەسە وتىرىپ 25 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى.
ەگەر ناقتى تسيفرلارعا كوشەر بولساق, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا پايدالانۋعا بەرىلۋى ءتيىس ينۆەستيتسيالار كولەمى 3,8 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 898 نىساننىڭ 2015 جىلى 815 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 128 نىسانى پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى نىسانداردىڭ 80 پايىزى 85 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا ارنالعان جاڭا وندىرىستىك جوبالار بولىپ تابىلادى.
وتكەن كەزەڭدە بارلىعى 6,3 تريلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلسە, 2016 جىلدىڭ 4 ايىندا عانا بۇل كورسەتكىش 582,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ەلدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ شامامەن 17 پايىزى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوبلارىمەن قامتىلعان. سونىڭ ارقاسىندا 2015 جىل قورىتىندىسىندا ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمىنىڭ ۇشتەن ءبىرى كارتا جوبالارى ەسەبىنەن جۇزەگە استى.
بۇتىندەي العاندا, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا ىسكە قوسىلعان جوبالار بۇرىن-سوڭدى قازاقستاندا وندىرىلمەگەن 500-دەن استام جاڭا ءونىم ءتۇرىن شىعاردى. ولاردىڭ قاتارىندا جۇك جانە جولاۋشىلار ۆاگوندارى, ەلەكتروۆوزدار, جۇك جانە جەڭىل اۆتوموبيلدەر مەن اۆتوبۋستار, ترانسفورماتورلار, رەنتگەن اپپاراتتارى, جارىق ديودتى شامدار, تيتان قۇيمالارى مەن ءدارى-دارمەك, ءسۇت ونىمدەرى جانە باسقالار بار. ەگەر وتكەن 2016 جىلعا جالپى سوماسى 800 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن جانە 14 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋدى قاراستىراتىن 120 جوبا جوسپارلانعان بولسا, سونىڭ 30-ى العاشقى جارتىجىلدىقتا-اق ورىندالدى.
بۇتىندەي العاندا, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ەكونوميكادا تۇراقتاندىرۋشى ءرول اتقاردى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان العاش رەت تەمىر جول لوكوموتيۆتەرىن, موتور مايىن, ءىرى قارا ەتىن, راپس مايىن, شىنىدان جاسالعان بۇيىمداردى, باعدارشامدار مەن كارتريدجدەردى, كىلەم مەن اۋىلشارۋاشىلىق جابدىقتارىن ەكسپورتقا شىعارا باستادى.
ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنداعى ەكسپورتقا باعدار ۇستانعان 1500-دەي كاسىپورىن ەكسپورتتى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن قامتىلدى. باعدارلاما جۇمىس ىستەي باستاعان 6 جىل ىشىندە الەمنىڭ 40-تان استام ەلىندە قازاقستاندىق بيزنەس 200-گە جۋىق ساۋدا ميس- سياسىن جۇرگىزىپ, ولارعا 1 مىڭنان استام قازاقستاندىق تاۋار ءوندىرۋشى قاتىستى.
وسىنداي قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە ەاەو, تمد, ەو, ازيا ەلدەرى مەن قىتايعا ماشينا جاساۋ, حيميا سالاسى, مەتاللۋرگيا, ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى, قۇرىلىس, جەڭىل ونەركاسىپ ماتەريالدارىن جەتكىزۋ جونىنەن شامامەن 1,7 ميلليارد اقش دوللارىنا ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتار جاسالدى.
سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ءوز ونىمدەرىن سىرتقى رىنوكتارعا ىلگەرىلەتۋ بارىسىندا جۇمساعان شىعىندارىنىڭ 50 پايىزىنىڭ ورنى تولتىرىلعانى دا وتاندىق وندىرىسشىلەر ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ بولىپ تابىلدى. وسىلايشا, 6 جىل ىشىندە 163 وتاندىق ەكسپورتتاۋشىنىڭ 1,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن شىعىندارى وزدەرىنە قايتارىلعان.
تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا 29 ترانسۇلتتىق كومپانيا تارتىلىپ وتىر. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كومپانيالار 2015 جىلدىڭ وزىندە عانا 113 ميلليون دوللار كولەمىندە ەكىنشى قايتارا ينۆەستيتسيالار سالعان.
ارينە, قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ بۇل ايتىلعاندارمەن توقتاپ قالمايتىنى, كەرىسىنشە, ودان ءارى قارقىن الا تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ماقساتتار ءۇشىن مەملەكەت يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق دامۋدى بەلگىلى ءبىر مىندەتتەردى شەشۋ ارقىلى جەتىلدىرۋدى مەجەلەپ وتىر. ولار قانداي مىندەتتەر؟
بىرىنشىدەن, ەكونوميكانىڭ قازىرگى بار سالالارى جاڭعىرتىلماق. ەكىنشىدەن, ەكونوميكانىڭ قازاقستاندىق جاڭا سەكتورلارى پايدا بولماق. ۇشىنشىدەن, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا كوشۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالماق. وسى مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن اتالمىش سالاداعى الەمدىك ليدەرلەردى قاتىستىرا وتىرىپ, سالالىق قۇزىرەتتىلىك ورتالىقتارى قۇرىلاتىن بولادى.
ءسوز سوڭىندا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا ەنگەن جوبالاردىڭ ۋاقتىلى جانە تولىقتاي جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىندا ولارعا ءاربىر سالا بويىنشا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ وتىراتىنىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. وسى كەلتىرىلگەن ازدى-كوپتى مىسالداردىڭ ءوزى-اق ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جاڭاشىلدىق ىسكە جاناشىرلىق كوزقاراستىڭ قانشالىقتى تىڭعىلىقتى ەكەندىگىن ايعاقتاي تۇسەتىن ءتارىزدى.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»