اق ماقتا, قازاقستاننىڭ اق التىنى وڭتۇستىكتە, وندا دا ماقتاارال سەكىلدى كۇننىڭ كوزى ايرىقشا تۇسەتىن وڭىرلەرىندە وسەدى.
قىرىق, قىرىق بەس گرادۋس اپتاپتا, الا قارعانىڭ ميى قايناپ اينالما بولىپ قالاتىن شىلىڭگىر شىلدەدە, سايالار ءبىر بۇتاسى جوق جالاڭاش القاپتا شابىق شاپقاننىڭ جاعدايى قانداي بولاتىندىعىن ديقاندار مەن ونىڭ وتباسى عانا بىلەدى.
وسىنشا بەينەتتەنىپ وسىرگەن اق ماقتاڭ ءونىمنىڭ قىزىعىن كورەر قوڭىر كۇزدە قالتاڭدى تومپايتىپ, بالا-شاعاڭا “سەن جە, مەن جەگە” شىعارىپ جاتسا ءتاۋبا عوي, كەيدە كوكتەمنەن قوڭىر كۇزگە دەيىن شىعارعان شىعىنىڭنىڭ ورنىن جاپپاي شەرمەندە كۇيگە ءتۇسىرەتىندىگى تاعى بار. مۇندايدا ەرنى جالاقتانىپ, ءتىلىم-ءتىلىمى شىعىپ, بويى ىرعايداي بولعان ديقان كەتپەنىن اتىزعا ءبىر ۇرىپ, “ەندى كورمەگەنىم ماقتا بولسىن” دەر. امال جوق, كوكتەمدە تاڭىرىدەن نەسىبە كۇتىپ, كورمەستەي بولىپ لاقتىرىپ كەتكەن كەتپەنىن قولىنا قايتا الىپ, جەرىنىڭ سورىن شايىپ جۇرگەنى.
بيىل قۇدايعا شۇكىر, ليۆەرپۋلداعى ماقتا بيرجاسى اق التىننىڭ باعاسىن ديقان كوڭىلىندەگىدەي ۇستاپ تۇر. كيلوسى 100-110 تەڭگە.
وتىرار اۋدانىنان ءىسساپاردان ورالىپ كەلە جاتىرمىز. شىلىك اۋىلىنىڭ تۇسىنان كۇزگى سۋىق بۇرسەڭ قاقتىرعان جىگىت اعاسى قولىن كوتەردى. ارىستاندى-قاراباستىڭ دولى مىنەزىنە ءمىنىپ تۇرعان شاعى. توقتادىق. ديقان ەكەن. اقتوبە ەلدى مەكەنىنەن. كوڭىلسىز. سەبەبىن ءتۇسىندىردى. ماقتاسى دەرتىپ ءپىسىپ, قاۋاشاعى جارىلعالى تۇر. ال, تەرىمشى از, بولعاننىڭ وزىندە اۆتوبۋس جالداپ القاپقا اپاراسىڭ. ءۇش مەزگىل تاماق بەرەسىڭ. ەتى مول تاماق جەگىزبەسەڭ شالقاسىنان تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە تەرىمشىلەردىڭ باعاسى قىمباتتاپ كەتكەنگە ۇقسايدى. بۇرىن كيلوسىنا 5-6 تەڭگە تولەپ كەلسەڭ, قازىر 10-12 تەڭگەدەن سۇرايدى. سونىڭ وزىندە ەرتەڭگى كۇندى زورعا باتىرىپ, ۋاقىت وزدىراتىندار بار. وراسان شىعىندىعى ءوز الدىنا, كۇزگى جاۋىن-شاشىنعا ۇرىنسا ەسىل ەڭبەكتىڭ ەش بولاتىندىعى تاعى بار. بولات ەسىمدى سول كاسىپكەر شەكارانى جاعالاپ, وزبەك تەرىمشىلەرىن جالداپ كەلۋگە نيەتتەنىپتى.
راحات دەيدى. تاماق سۇرامايدى. كوبىرەك جۇقا نان اكەپ بەرسەڭ بولعانى. بالا-شاعالارىمەن اتىزداعى ماقتانى تەز جيناپ بەرەدى. باعاسى دا ارزان.
كورشى اعايىنداردىڭ قازاق ماقتاسىمەن قابىرعالارىن جاۋىپ جۇرگەنى ايان. بىراق, ولاردىڭ تايلى-تۇياعىمەن شەكارادان ءوتۋىن زاڭ كوتەرمەيدى. ارنايى كۆوتا شەڭبەرىنەن شىقپاۋعا ءتيىس.
اق ماقتانىڭ وتانى – ماقتاارال اۋدانىندا دا وسىنداي جاعداي. اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باستىعى نۇربول ساتتاروۆ “تەرىمشىلەر بريگادالارىن ۇيىمداستىردىق. بىلتىر 11 مىڭنان استام تەرىمشى بولسا, بيىل 63 مىڭعا جەتتى” دەپ ارقانى كەڭگە سالعانىمەن سولاردىڭ ءوزى جەتىمسىز بولىپ وتىرعان جاعدايى بار. تەرىمشىلەر بريگاداسىنا كەزەككە تۇرعاندار كوپ. “باقتىباي” شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى ب.جيەنباەۆ “بىلتىر تەرىمشىلەرگە ءتورت ءجۇز تەڭگەدەن تولەگەم. وزبەكستاننان جيىرما ادام كەلىپ, ءتورت گەكتار ماقتامدى اپتاعا جەتكىزبەي جيناپ بەرىپ ەدى. تاماعى, جاتاعى سول تولەگەن اقىمدا بولاتىن. قازىر باعا شارىقتاپ كەتتى” دەيدى. شىنىندا, بيىلعى ناۋقان وبلىسقا سىن بولعالى تۇر. سوزاقباي ءابدىقۇلوۆ سوزاق اۋدانىن باسقارىپ تۇرعاندا اتاۋلى كومەك الاتىنداردان, قولى بوس ازاماتتاردان بريگادالار قۇرىپ, وسى ماقتالى اۋداندارعا كومەككە جىبەرەتىن ەدى. ەكى جاققا دا پايدالى.
ازىرگە ونداي اكىمدەر تابىلماي تۇرعانعا ۇقسايدى.
ماقتا داقىلى وبلىستا ەكونوميكالىق تابىستىلىعى جوعارى بىردەن-ءبىر داقىل. بيىلعى جىلى 160,6 مىڭ گەكتار جەرگە, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 26,4 مىڭ گەكتارعا ارتىق ەگىلدى.
ماقتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلۋدا. مەملەكەت تاراپىنان پايدالانىلعان اعىن سۋمەن ەگىلگەن ەگىس كولەمىنە, مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا سۋبسيديا تولەنۋدە.
وتكەن جىلى ماقتاارال اۋدانىندا سۇدىگەر ايداۋ, سور شايۋ جۇمىستارى الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەرتە اياقتالىپ, ناتيجەسىندە, ەگىلگەن ماقتا داقىلى 1 مامىرعا دەيىن ءونىپ شىقتى.
ماقتادان 307300 توننا ءونىم جيناپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 67,5 مىڭ توننا ارتىق جيناۋ مەجەلەنۋدە. بۇگىنگى كۇنگە 181700 توننا ءشيتتى ماقتا جينالدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 126164 تونناعا ارتىق.
وبلىس كولەمىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ ارقىلى ءشيتتى ماقتا داقىلىنان مول ءونىم الىپ وتىرعان اگروقۇرىلىمدار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ماقتاارال اۋدانىنان «تاڭشولپان» وك 60,9 گا, «كەتەباي » وك 50 گا القاپقا, «تۇمار بس» شارۋا قوجالىعى 48 گا, تۇركىستان ق. «ءازىم اتا» شارۋا قوجالىعى 180 گا, ارىس قالاسىندا «حلوپكوپروم» جشس 203 گا القاپقا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەندىرۋ ارقىلى ءونىمىنىڭ ساپاسى مەن ءونىم كولەمىن ارتتىرۋدا.
ال, ماقتاارال اۋدانىنىڭ جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتارى اراسىندا «امان» شق , «ايمۇقان» شق, «داۆيتيان» شق, «التىن ايماق» شق 40-45 تسەنتنەردەن, شاردارادان «راحىمجان» شق , «توقاي» شق, «اق نيەت» شق 40-42 تسەنتنەردەن, تۇركىستان قالاسىندا «نۇر» وك, «تولەگەن اتا» شق 23-25 تسەنتنەردەن ءونىم الۋدا.
ءشيتتى ماقتانىڭ 1 كيلوسىنىڭ باعاسى 105-108 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل باعا وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 40-50 تەڭگەگە جوعارى.
كەشەندى اگروتەحنيكالىق ءىس شارالاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, گەكتار تۇسىمدىلىگىن ەكستەنسيۆتى جولمەن ەمەس, ينتەنسيۆتى جولمەن مولايتۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. ءونىمنىڭ نەگىزگى كوزى – تۇقىم شارۋاشىلىعى. وبلىستا ماقتانىڭ تۇپنۇسقالىق جانە ەليتا تۇقىمىن وندىرۋمەن 5, II-III رەپرودۋكتسيالى تۇقىم وندىرۋمەن 22 شارۋاشىلىق اينالىسادى.
جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاپ, اۋىسپالى ەگىس ءجۇيەسىن يگەرۋ (قازىرگى تاڭدا ماقتا ەگىلەتىن جالپى القاپتىڭ 27% ەندىرىلگەن) جونىندە تاۋار وندىرۋشىلەر اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. كەلەشەكتە مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن جەڭىلدىكتەر ىرىلەنگەن اگروقۇرىلىمدارعا ءبىرىنشى كەزەكتە بەرىلەتىن بولادى.
وبلىس اكىمدىگى وسىلايشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ايتسە دە, ماقتانى كۇزگى جاۋىن-شاشىنعا ىلىكتىرىپ اپ, سورتىن تومەندەتپەس ءۇشىن تەرىمشىلەر بريگاداسىنىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن ويلاستىرعان ءجون سەكىلدى. مىسال ىزدەپ الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. ماقتاارالدا تۇراتىن تاجىك اعايىندار جىل سايىن ون, جيىرما وتباسى بولىپ بىرىگىپ, كىمنىڭ ماقتاسى ءبىرىنشى اشىلسا 50-60 ادام بولىپ كىرىسىپ كەتەدى. باعاسى كەلىسىمدى. ءوز ماقتاسىنا دا كەزەك كەلەتىندىكتەن ەشقايسىسى قىمبات سۇرامايدى.
وبلىستا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي, كۇندىك ناپاقاسىن قايدان ايىرارىن بىلمەي جۇرگەندەر جەتەدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باس بولىپ, ىشكى ساياسات باسقارماسى, جاستار ورتالىعى باستاما كوتەرسە جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل بولادى. ىلعي جالاڭ ۇران تاستاۋدان ناقتى شارۋاعا كوشىپ, شارۋالارعا كومەك كورسەتەتىن كەزەڭ وسى. جانە كەشىكتىرۋگە بولماس.
بۇل – ءبىر داقىلدىڭ عانا جايى. ايتسە دە, اۋداندارعا ساپارعا شىقساڭ, ديقانداردىڭ جاساپ جاتقان جۇمىستارىنا كوڭىلىڭ توعايىپ قايتادى. “جۇمىس ىستەي بەرۋ كەرەك. سوندا اللا تاعالا مىنا بايعۇس كوپ تىرتاڭداپ كەتتى عوي, نەسىبەسىن مولايتايىن دەپ بايلىعىڭدى ەسەلەيدى” دەيدى ءبىر دوسىم. راس ءسوز عوي.
قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى قيمىلدايدى. وتباسى توق, كويلەك كوك.
جۇمىس ىستەيمىن, وتباسىمدى ەشكىمگە تەلمىرتپەيمىن دەگەن اعايىنعا وبلىس اكىمدىگى بارىنشا جاعداي تۋعىزىپ جاتىر.
ديقانعا ەڭ ءبىرىنشى كەرەگى نە, ول – سۋارمالى جەر. اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىمەن سۋارمالى جەرلەر جىل سايىن كوبەيتىلىپ جاتىر. جاقىندا بايدىبەك اۋدانىنا ىسساپارمەن بارعانبىز. قاپشاعاي سۋ قويماسىن پايدالانىپ, تابيعاتى قاتالداۋ ءوڭىردىڭ ءوزى باۋ-باقشا, كوكونىس ونىمدەرىن مولايتۋعا بەت العان.
قازىرگى ەسەپ بويىنشا سۋارمالى جەرلەردى ۇلعايتۋ جونىندە قالا, اۋداندارعا 500 مىڭ گەكتارعا تاپسىرما بەرىلىپ, 317,6 مىڭ گەكتارى ناقتىلاندى.
ۇسىنىس بەرىلگەن 317,6 مىڭ گا-نىڭ 2012 ج. – 26,2 مىڭ گا; 2013 ج. – 34,4 مىڭ گا; 2014 ج. – 60,4 مىڭ گا; 2015 ج. – 90,9 مىڭ گا; 2016 ج. – 105,7 مىڭ گا. يگەرىلەدى دەپ بولجانۋدا.
317,6 مىڭ گەكتاردىڭ 87,1 مىڭ گەكتارى ءتالىمدى ەگىستىك جەرلەردى سۋلاندىرۋ, 19,4 مىڭ گەكتارى شابىندىق جەرلەردى يگەرۋ, 211,1 مىڭ گەكتارى جايىلىمدىق جەرلەردى پايدالانۋ ەسەبىنەن يگەرىلەتىن بولادى. نەگىزىنەن, تۇلكىباستا 15,4 مىڭ گەكتار, ارىس قالاسىندا 15,0 مىڭ گەكتار, قازىعۇرتتا 13,6 مىڭ گەكتار, سايرامدا 8,0 مىڭ گەكتار, بايدىبەكتە 7,0 مىڭ گەكتار, سوزاقتا 6 مىڭ گەكتار ءتالىمى ەگىستىك جەر سۋلاندىرىلادى.
قوسىلاتىن سۋارمالى جەرگە تالداۋ جاسايتىن بولساق, 65 وزەن ارقىلى 108,7 مىڭ گەكتار, 59 كانال ارقىلى 145,1 مىڭ گەكتار, 5 سۋ قويماسى ارقىلى 40 مىڭ گەكتار, 6 كولدەن 6,7 مىڭ گەكتار, 8 جەراستى سۋىنان 12,1 مىڭ گەكتار, ۇڭعىمالار ارقىلى 2,6 مىڭ گەكتار يگەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
سۋارمالى جەردى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن جاڭادان اشىلاتىن جۇمىس ورنى 43705 بولسا, قاجەتتى قارجى كولەمى 205781 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى.
بۇل – سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايى. وبلىستا سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋعا نەگىزدەلگەن تەحنولوگيا جوعارى قارقىن الىپ كەلەدى. جىلىجايلاردىڭ كولەمى جىل سايىن ارتۋدا.
سوناۋ ءبىر جىلدارى وبلىس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا رەسەيدىڭ كەمەروۆ قالاسىنا جولىمىز تۇسكەن. الىپ قالانىڭ سىرتىندا الىپ جىلىجايى بار ەكەن. ماقتانىشپەن كورسەتتى. قىسقى مەزگىل ەدى. سول كەزدەگى باعاممەن قيار باعاسى شىمكەنتتە 100 تەڭگەنىڭ ار جاق, بەر جاعىندا تۇرعاندا كەمەروۆ وبلىسىندا 400 تەڭگەنىڭ ۇستىندە بولدى.
قازىر رەسەي كەدەنى اشىق. قازاق ديقاندارىنىڭ ەكى جەپ بيگە شىعاتىن كەزى كەلگەندەي. وعان سەبەپ جوق ەمەس. اتاجۇرتقا ورالعان اعايىندار تۇراتىن “اسار” اۋىلىنىڭ وزىندە ءبىر جىلدا 40 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتيتىن جىلىجاي كەشەنى سالىنىپ جاتىر. ول تولىق ىسكە قوسىلعان جاعدايدا كورشى مەملەكەتتەرگە كوكونىس ونىمدەرىن ەركىن شىعارۋعا بولادى.
وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ءبىر وڭتۇستىكتىڭ ءوزى قازاقستاندى كوكونىسپەن قامتي الادى دەگەن يدەيانى ۇستانادى. نەگىزسىز ەمەس. بۇگىنگى جۇمىستار وسىنى كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدا داعدارىس دەگەنىڭىز, ديقان قاۋىمىن التى ايلىق جەردەن اينالىپ وتەتىندىگى انىق.
باقتيار تايجان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.