ايتپاعىمىز, ءبىر كەزدەرى جاسىل قالا دەپ الماتىنىڭ اتىن دۇركىرەتكەن تال-تەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى قارتايدى. بۇرىن سايا بولعان اعاشتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ دىڭگەگى ءشىرىپ تۇر. قاي كۇنى, قانداي جاعدايدا جالپ ەتە قالاتىنىن بىلمەيسىڭ. وكىنىشكە وراي, ىلۋدە بولسا دا جەلدەن قۇلاعان كارى اعاشتىڭ استىندا قالعان ادامنىڭ دا, كولىكتىڭ دە مىسالىن تابۋعا بولادى. مەگاپوليستىڭ كوپ اعاشى قارتايعانى تۋرالى ءالسىن-ءالسىن بولسا دا ماسەلە كوتەرىلىپ, جوعارىداعىداي قايعىلى وقيعالار ورىن العاندا, دابىل دا كوتەرىلدى. ەندى بۇل از بولعانداي, قالا داراقتارى تاعى ءبىر دەرتكە شالدىعىپ تۇر. بۇگىندە تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى تەرەزە تۇبىندەگى اعاشتاردان تۇسىنىكسىز تاراقان سەكىلدى جاندىكتەردىڭ ۇيلەرگە قاپتاپ كىرەتىنىنە شاعىمدانۋدا. ەندى الداعى 2-3 جىلدا الماتى ەمەن مەن تالشىن اعاشتارىنان ايىرىلۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جاعداي قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىندە ورىن الۋ قاۋپى بار. ارينە, اتالمىش قاۋىپ الدىڭعى كەزەكتە الماتى شاھارىنا تىرەلىپ تۇرعانىن ايتۋ كەرەك.
ماسەلەن, الماتى قالاسىنداعى بوستاندىق اۋدانىنىڭ قىرىققا جۋىق پاتەر يەلەرىنىڭ كووپەراتيۆى جاقىن كۇندەرى اۋداندىق اكىمدىككە جانعا جايسىز بۋناق دەنەلىلەردەن (جاندىكتەردەن) قۇتقارۋدى ءوتىنىپ, ماسەلە كوتەردى. ناقتىلاي ايتقاندا, جاعىمسىز ءيىستى اعاش قاندالالارى قالالىقتاردىڭ كادىمگىدەي مازاسىن الىپ وتىر. ولار, اشىق تۇرعان تەرەزەلەر مەن ءۇي ساڭلاۋلارىنان كىرىپ الادى. ونىڭ بۇدان دا كوبەيىپ كەتۋى مەن شاعۋىنان قاۋىپتەنگەن الماتىلىقتاردىڭ ەندى الاڭدايتىن دا ءجونى بار. بۇل جاعدايدىڭ نەدەن تۋىپ وتىرعانىن سۇراعانىمىزدا, ج.جيەنباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ورمان جانە جاسىل جەلەكتەردى قورعاۋ سەكتورىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى نۇرساعىم اشىقباەۆ قالانىڭ جاسىل جەلەكتەرى قاۋىپتى حيميالىق ينسەكتيتسيدتەرمەن ساپاسىز وڭدەلەتىندىكتەن جانە مەزگىلىندە اتقارىلماعان شارالاردىڭ سالدارىنان بولىپ جاتقانىن ايتادى.
– سوڭعى جاعداي اسىرەسە ۋىتتى حيميالىق پرەپاراتتار, ياعني ينسەكتيتسيدتەر قورشاعان ورتانى لاستاپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ اللەرگياسىن جانە ىندەتتى اۋرۋلاردى قوزدىرۋدا. ماسەلەن, ينسەكتيتسيدتەرمەن وڭدەلگەن ورىنداردا قۇستار ۇيا سالمايدى دا, ونداي اعاشتاردا زيانكەستەردىڭ سانى كۇرت ءوسىپ كەتەدى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, نۇرساعىم جاماۋباي ۇلىنىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى كەزدە شاھار تۇرعىندارى تاعى ءبىر اسا قاۋىپتى ماسەلەگە دۋشار بولۋى عاجاپ ەمەس, ياعني ەمەن مەن تالشىن اعاشتارىنىڭ سىرتتان ەنگەن زيانكەستەرمەن جاپپاي زاقىمدالۋى ابدەن مۇمكىن. ەمەن اعاشىنىڭ ۇڭگى ەگەگىشىنىڭ, ياعني ەمەن زيانكەسىنىڭ جاپپاي زاقىمدانۋى سالدارىنان قالاداعى بوستاندىق جانە اۋەزوۆ اۋداندارىندا ەمەن اعاشتارى ادەمى تۇرقىنان كوز الدىمىزدا ايىرىلىپ بارادى. ەمەن اعاشىنىڭ جاپىراقتارى قۋراپ, تاتتانىپ, قارا-قوشقىل, ادام شوشىر كەيىپكە كەلە جاتقانىن تۇرعىندار دا بايقاپ جۇرگەن بولار؟!
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعىنداعى جاسىل جەلەكتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايتىن ەمەن اعاشىنىڭ اتالمىش زيانكەسپەن زاقىمدانۋ دارەجەسى 60-65% ارالىعىندا, ال باسقا جەرلەردە 70-95%-عا دەيىن جەتەدى. – ەگەر شۇعىل شارا قولدانىلماسا, 2-3 جىلدا ەمەن اعاشتارى قۋراعان اعاشتارعا اينالادى, – دەيدى عالىم. – ال ەمەن اعاشى بولسا ءوز كەزەگىندە فيتونتسيدتەر ءبولىپ, اۋادان اۋىر مەتالداردى سوراتىن جاقسى ابسوربەنت بولىپ ەسەپتەلەدى.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, زيانكەستەر ءبىزدىڭ وڭىرگە ەۋروپادان وتىرعىزىلاتىن اعاش ماتەريالدارىمەن جەتكىزىلگەن كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدان ءبىرىنشى بولىپ بىشكەك قالاسى زارداپ شەكتى. وندا ەكى جىل بۇرىن ەمەن اعاشتارى تۇگەلدەي ساپ-سارى بولىپ تۇردى. بۇل جاعداي قالانىڭ جاسىل جەلەك قۇرىلىسى جەتەكشىسىنىڭ لاۋازىمدى ورنىنان كەتۋىنە دەيىن جەتە جازداسا دا, قازىرگى كەزدە مەزگىلىندە اتقارىلعان شارالار ناتيجەسىندە جاعداي تۇزەلىپ, ەمەندەر امان ساقتالىپ قالدى.
تالشىن اعاشتارىندا دا وسىعان ۇقساس جاعداي بايقالادى. ولاردى وحريدتىك ۇڭگىگىش نەمەسە عىلىمي الەمدە ونى تالشىننىڭ ۇڭگى كۇيەسى دەپ اتالاتىن زيانكەس زاقىمدايدى. اتالمىش زيانكەستى يۋگوسلاۆيا ەنتومولوگتارى دەشكو مەن ديميچەۆ ماكەدونياداعى وحريد كولى ماڭىندا 1984 جىلى زەرتتەپ, سيپاتىن جازعان. سودان بەرى قاراي ات تالشىنى وسەتىن جەرلەرگە ۇڭگى كۇيە كەڭ تارالىپ, بۇكىل ەۋروپا مەن رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىن ءىس جۇزىندە يگەرگەن.
– ول جەردە بۇگىنگى كۇنى جاعداي مۇشكىل. تالشىن كوشەتتەرىن وسىرەتىن كوشەتتىكتەرى جابىلۋ الدىندا بولعاندىقتان, ساياباقتار تالشىندى وتىرعىزۋدان باس تارتۋدا. مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋى دەر كەزىندە شارالاردىڭ اتقارىلماۋىنا بايلانىستى ورىن الۋدا. ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعدايعا كەلسەك, وحريدتىك ۇڭگى كۇيەسى 2014-2015 جىلدارى الماتى قالاسىنىڭ اۋەزوۆ اۋدانىنىڭ جاسىل جەلەكتەرىندە بايقالعان. نۇرساعىم اشىقباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇڭگى كۇيەسىنە قارسى شارالاردى جۇرگىزۋ مەگاپوليستە وتە قيىن.
پەستيتسيدتەرمەن ءجيى وڭدەي بەرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندا دا بولسا ءبىر جولى بار. ەرتە كوكتەمدە بيوينسەكتيتسيدتەردى پايدالانعان كەزدە, ونىمەن بىرگە پايدالى بۋناق دەنەلىلەردى جىبەرۋ جانە سۋارۋ كەرەك. بۇل شارالار ۇڭگىدە قىستاعان قۋىرشاقتار مەن جاپىراقتاعى ساڭىراۋقۇلاقتاردى دا جويادى. مۇنىمەن قاتار قوقىستاردى تىڭعىلىقتى تازارتىپ وتىرۋ دا جازدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە زيانكەستەردىڭ سانىن الدەقايدا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتالمىش شارا بارلىق جەردە جۇرگىزىلگەنىمەن, ءاردايىم ءتيىمدى بولا بەرمەيدى.
جازدىڭ ورتا كەزىندە ەكىنشى, ودان كەيىن ءۇشىنشى ۇرپاقتارى داميدى, زيانكەستىڭ سانى قايتادان ارتادى, بىراق قاپتاعان ۇڭگىلەر تەك تامىزدا عانا بايقالادى. بۇل تالشىننىڭ ۆەگەتاتسيالىق ماۋسىمنىڭ اۋقىمدى جارتىسىندا قالىپتى ءپىشىنىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دە, ساندىك جانە قورعاۋ مىندەتىن دە اتقارادى.
وحريدتىك ۇڭگىنىڭ ورتالىق ازيا بولىگىندەگى جەرگىلىكتى بيولوگيالىق ەرەكشەلىگى ءالى دە زەرتتەلمەگەن. ونىڭ ەنتوموفاگتار قۇرامى دا بەلگىسىز. سوندىقتان, تاياۋ جىلداردا قازاقستاندا دا, قىرعىزستاندا دا ولاردىڭ سىرتتان ەنەتىن ءتۇرىن زەرتتەۋ اسا ماڭىزدى. ەگەر تالشىندار ۇڭگى كۇيەسىمەن بىرنەشە جىل قاتارىنان زاقىمدانسا, وندا ولاردىڭ قۋراپ قالۋى, مۇلدە ءولۋى دە عاجاپ ەمەس. بىراق ولار ءتىرى قالعاننىڭ وزىندە, بۇرىنعىداي جايقالىپ, شاھاردىڭ ءسانىن كەلتىرتىپ تۇرمايدى. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن ەۋروپالىق قالالاردىڭ مۋنيتسيپاليتەتتەرى كادىمگى تالشىنداردى باسقا زيانكەسكە ءتوزىمدى فورمالارىنا نەمەسە اعاشتاردىڭ باسقا تۇرلەرىنە قازىردىڭ وزىندە اۋىستىرۋ شارالارىن قاراستىرۋدا. بۇعان قوماقتى شىعىندار جۇمسالۋدا. مىسالى, بەرليندە تالشىننىڭ 80%-ىن اۋىستىرۋ شامامەن 300 ملن ەۋروعا باعالانىپ وتىر.
ج. جيەنباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ءبىزدىڭ جاسىل جەلەكتەردىڭ جايقالعان جاپىراقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن قورعاۋ شارالارى جۇيەسىن ازىرلەۋ ماقساتىمەن ەمەن مەن تالشىننىڭ اسا قاۋىپتى جاۋلارىنىڭ بيولوگيالىق دامۋىنا مىندەتتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ۇسىنىپ وتىر.
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى