مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى پارمەندى بولا ءتۇستى ەلىمىزدە جۋىقتا عانا ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلگەن قازاقتىڭ ۇلى اقىنى قاسىم امانجولوۆ ءبىر كەزدەرى: سەن قانداي باقىتتى ەدىڭ, كەلەر ۇرپاق, قارايمىن كەلبەتىڭە مەن تاڭىرقاپ. جاڭعىرتىپ جەر سارايىن سەن كەلگەندە, كورپەڭدى مەن جاتارمىن قىردا قىمتاپ, دەپ جازعان ەكەن. جاستىق شاق ادام ءومىرىنىڭ ەڭ قىزىقتى دا, قايرات-جىگەرگە تولى كەرەمەت كەزەڭى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە رەسمي تۇردە ادام ءومىرىنىڭ جاستىق شاعى دەپ 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى كەزەڭ سانالادى. ەلىمىزدەگى جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندەگى جاستار ساياساتى وسى كەزەڭ ارالىعىنداعى جاستارعا قاتىستى قولدانىلادى. جالپى, جاستار ساياساتىن جۇرگىزۋ كەز كەلگەن ەل ءۇشىن جەڭىل ەمەس. ويتكەنى, جاستار ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ شىعىندارى مول, ءارى ول شىعىندار بىردەن قايتا قويمايدى. بىراق سوعان قاراماستان, ءوز بولاشاعىن ويلاعان كەز كەلگەن ەل وسى ماسەلەمەن شۇعىلدانۋى ءتيىستى. ويتكەنى, ومىردە كۇندە ايتىلاتىنداعىداي, جاستار دەگەنىمىز – ەل ەرتەڭى. بۇگىنگى جاستارىمىزدىڭ وي ءورىسىنىڭ قالىپتاسۋى, وقۋ مەن ەڭبەككە دەگەن ىنتاسى, ازاماتتىق جانە پاتريوتتىق سەزىمدەرى, ادامگەرشىلىك قاسيەتى ەرتەڭگى كۇنى ەل تاعدىرىن ايقىندايتىن بولادى. الەمدە كەز كەلگەن ەل جاستار ماسەلەسىمەن شۇعىلدانۋى ءتيىستى دەدىك. بىراق سوعان قاراماستان, ناق وسى ماسەلەمەن مەملەكەت دەڭگەيىندە اينالىساتىن ەلدەر الەمدە وتە ساناۋلى ەكەن. كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءوز جاستارىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قامقورلىق جاساۋىنا مۇمكىندىكتەرى جوق. ەندى ءبىر ەلدەردە قوعامدىق قۇرىلىس, ونىڭ مەنتاليتەتتىك دەڭگەيى باسقاشا قۇرىلعان. ماسەلەن, امەريكادا ءالى كۇنگە دەيىن جاستار تۋرالى مەملەكەتتىك ساياسات جوق. بۇل قوعامدا جاستار كوبىنەسە جەكەمەنشىك قورلارعا, سونىڭ ىشىندە قايىرىمدىلىق, دەمەۋشىلىك قورلارىنا ءۇمىت ارتادى. بۇل ەلدە مۇنداي قورلار ءتۇرى كوپتەپ سانالادى. الەمدە جاستار ساياساتىمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەلسەنە شۇعىلداناتىن ەل قايسى دەسەك, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەڭ الدىمەن گەرمانيانى ەسكە الامىز. مۇندا جاستاردىڭ تاربيەلەنۋىنە, ءبىلىم الۋىنا, ەمدەلۋىنە جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ كورسەتىلەتىن زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتيىستى قامقورلىقتارى بار. جاستار ماسەلەسىمەن مەملەكەتتىك تۇرعىدا اينالىسا باستاعان ەلدەردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاقستان بولىپ تابىلادى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاقستانداعى 14 پەن 29 جاس اراسىنداعى جاستار سانى 4,5 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. ياعني, ەل تۇرعىندارىنىڭ 28 پايىزىن جاستار قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە 800 مىڭعا تارتا ستۋدەنتتەر بار. اۋىلداعى جاستار سانى 2 ميلليوننان اسادى. قالاداعى جاستار سانى 2,5 ميلليوننان اسادى. سوڭعى جىلدارى اۋىل جاستارىنىڭ كوپشىلىگى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىس ىزدەپ قالالارعا كەلە باستادى. جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعاننان كەيىن اۋىلدارعا بارماي, كوبىنەسە وزدەرىنىڭ وقىعان قالالارىندا قالىپ قويىپ جاتادى. ءسويتىپ, قالاداعى جاستار سانى بارعان سايىن باسىمدىققا يە بولىپ كەلەدى. ال جاستار دەگەنىمىز, قوعامنىڭ ەڭ بەلسەندى توبى. سوزگە دە قىزاتىن, ءتۇرلى شاقىرۋلارعا دا بوي ۇراتىن سولار. سوندىقتان, ءاربىر جاس ومىردە ءوز قابىلەتىنە ساي دۇرىس ءبىلىم الىپ, جاقسى وتباسىن قۇرۋ ءۇشىن جاستار جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بولۋى وتە ورىندى دەپ تۇسىنەمىز. ەندى وسى جاستار ماسەلەسى تۋرالى مەملەكەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ قىسقاشا تاريحىن بايانداي كەتەتىن بولساق, 1991 جىلى, ياعني, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا «جاستار تۋرالى جانە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن بولاتىن. مۇنان كەيىن ەل ومىرىندە جۇرگەن ۇلكەن وزگەرىستەرگە بايلانىستى 2004 جىلى «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ جاستارعا قاتىستى جۇرگىزەتىن ىستەرىنىڭ ستراتەگيالىق جەلىسىن ايقىندايتىن جاڭا تۇجىرىمدامادا ومىرگە كەلدى. 2008 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە قر پرەزيدەنىتىنىڭ جارلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى قاسىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى» كەڭەس قۇرىلدى. بۇل كەڭەس وسى ماسەلە جونىندەگى ىستەردى ۇيلەستىرۋگە, جاستارعا ءتيىستى كومەك-قولداۋلار كورسەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستاردى ءوز قۇزىرەتىنىڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستانداعى جاستار تۋرالى مەملەكەتتىك ساياسات ولاردىڭ مۇددەلەرى مەن تالاپ-تىلەكتەرىن ايقىنداۋعا, دەنساۋلىقتارىن قورعاپ, دامىتۋعا, ادامگەرشىلىك جانە رۋحاني دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا, جاستاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن جۇزەگە اسىرۋعا, جاستاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ماسەلەسىن جۇيەلى جانە كەشەندى جولعا قويۋعا, مەملەكەتتىك ساياساتتى جاساعان كەزدە وسى ىسكە جاستاردىڭ ءوزىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قاراي باعىتتالىپ وتىر. وسى ساياساتقا بايلانىستى قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاستاردىڭ تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن كەزدە مەملەكەتتىك گرانتتاردى پايدالانۋىنا, «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىستار نەگىزىندە تەگىن ءبىلىم الۋىنا, ءوز بىلىمىنە سايكەس قىزمەتكە ورنالاسۋلارىنا, مەملەكەتتەن تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن تەگىن جەر تەلىمىن الۋىنا, اۋىلعا جۇمىسقا بارعان كەزدە مەملەكەت ەسەبىنەن ءبىر رەتتىك كوتەرمە جاردەم الۋىنا, ەڭبەك ەتۋلەرىنە, سپورتپەن شۇعىلدانۋلارىنا, مەملەكەت بەلگىلەگەن زاڭدارعا سايكەس تەگىن ەمدەلۋلەرىنە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى پايدالاناتىن باسقا دا جەڭىلدىكتەرگە يە بولۋلارىنا قۇقىعى بار. بۇل قۇقىقتاردىڭ ولاردىڭ ومىرىنە تيگىزىپ وتىرعان پايداسى ۇلكەن دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. سوندا قاراپ وتىرساڭىز, قازاقستان مەملەكەتى ءاربىر سابيگە ول ەكى-ءۇش جاسقا تولىپ, بالا باقشاعا ورنالاسقان تۇستان باستاپ, اتجالىن تارتىپ مىنەر ازامات جاسىنا جەتكەنگە دەيىنگى ارالىقتا ءوزىنىڭ قامقورلىعىن كورسەتەدى ەكەن. وسى قامقورلىقتىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كۇنى جاستارىمىز زامانعا ساي ءبىلىم الىپ, دۇنيەجۇزىن ارالاپ, كوزدەرى ەرتە اشىلىپ كەلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا, ولاردىڭ ءبىلىم ساپاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل مەكتەپتەردە كوپتەگەن پاندەر قازىردىڭ وزىندە اعىلشىن جانە باسقا دا شەتەل تىلدەرىندە جۇرەدى. وسى ءۇشىن ەلىمىزگە شەت ەلدەردەن كوپتەگەن تاجىريبەلى وقىتۋشىلار شاقىرىلىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا استانادا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جۇمىس ىستەي باستادى. ونىڭ ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى شەت ەلدىڭ وزىق وقۋ ورىندارىنان ەشبىر كەم تۇسپەيتىن بولادى. ويتكەنى, بۇل وقۋ ورنى قازىرگى كۇننىڭ وزىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنىڭ وزىق ۇلگىسى بويىنشا قۇرىلىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى دامىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جانە مەملەكەتتىڭ قۋاتى كۇشەيە تۇسۋىنە بايلانىستى قازىرگى كۇنى كوپتەگەن اتا-انالار ءوز بەتتەرىمەن دە بالالارىن شەت ەلدەردە وقىتا باستادى. ءسويتىپ, قازاقستان جاستارىنىڭ الدىنان ولاردىڭ اتا-انالارى بۇرىن كورمەگەن جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ ەسىگى اشىلىپ كەلەدى. وسى رەتتە, ەلىمىزدە جۇرگىزىلەتىن مەملەكەتتىك ساياسات بارشا جاستارعا ورتاق ەكەندىگىن, ونىڭ اياسىنان ەشكىمنىڭ تىسقارى قالماۋى قاجەت ەكەندىگىن اتاپ كورسەتپەكپىز. ازىرگە وكىنىشكە وراي مەكتەپ ءبىتىرىپ شىققان ءاربىر جاستىڭ بولاشاق ومىرگە بەت الىسىنداعى تۇرمىس جاعدايى, ءبىلىم جاعدايى تەڭ بولماي وتىر. ءبىلىمدى مەكتەپتەن دۇرىس الىپ شىققان جاستار ارى قاراتا ونى ءساتتى جالعاستىرىپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاۋىپ كەتىپ تە جاتىر. جالپى, كوپ ماسەلە ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى بولاتىندىعى اقيقات. ويتكەنى, دانالىق سوزدەردە ايتىلعانىنداي, ء«ار ادام – ءوز تاعدىرىنىڭ يەسى». ءومىر اتتى كۇرمەۋلى جول ەش ۋاقىتتا قايتا قايتالانبايتىندىقتان جانە ءار ادامنىڭ ءومىرى ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە تولى بولاتىندىقتان, ونىڭ تولقىنىندا دۇرىس ءجۇزىپ شىعۋ وسى كۇنگە دەيىن جاۋابى تابىلماعان اسا كۇردەلى ماسەلە. دەمەك, ءار ادام ءوز ءومىرىنىڭ, ءوز تاعدىرىنىڭ يەسى رەتىندە ونى دۇرىس وتكىزۋگە قاراي بەيىمدەلۋى, يكەمدەلۋى قاجەت. ادام قوعامدىق ورتادا ءومىر سۇرەتىن بولعاندىقتان, الدىنا دۇرىس ماقسات قويىپ تالپىنعان جاستارعا قولداۋشى تابىلماي تۇرمايدى. سوندىقتان ءبىر رەت قانا بەرىلەتىن ءومىردى نەعۇرلىم ءماندى وتكىزۋ ءۇشىن ءاربىر جاستىڭ ىزدەنىمپاز, تالاپتى بولعانىنا نە جەتسىن. «تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار» دەپ ايتپاپ پا ەدى قازاق اتامىز. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءومىرىمىز باسەكە, كۇرەسكە تولى بولعاندىقتان ول ومىردە جول تاۋىپ كەتۋ دە وڭاي ەمەستىگىن ءبارىمىز جاقسى سەزىنەمىز. قازاقستاندا جاستار تۋرالى مەملەكەتتىك ساياسات وسى ءۇشىن جۇرگىزىلەدى. ول ساياسات جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, ەڭبەككە ورنالاسۋىنا بارىنشا كومەكتەسۋگە نەگىزدەلگەن. مەملەكەت قۋاتى ارتقان سايىن بۇل ساياساتتىڭ پارمەندىلىگى دە ارتا تۇسۋدە. ماسەلەن, سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ اياسىندا ەلىمىزدە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى ازىرلەندى. بۇل ستراتەگيادا كوبىنەسە جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا ارتىقشىلىقتار جاسالادى. ماسەلەن, ءبىر جاس ازامات اۋىلدى جەردە ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي قينالىپ ءجۇر دەيىك. مىنە, وسىنداي جۇمىس ىزدەۋشى جاس مەملەكەتتىك ورگاندارعا بارىپ تىركەلىپ, ءوز جاعدايىن ايتاتىن بولسا, ونداي جاس مەملەكەتتىك ساياسات اياسىنان تىسقارى قالمايدى. مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى ونىڭ مۇنان كەيىنگى ومىرىنە اسەر ەتەتىندەي قولداۋ شارالارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كورسەتەدى. سونىڭ ءبىرىن تاڭداپ, ءتيىستى كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ, قيمىل-ارەكەت جاساۋعا بولادى. ونداي جاسقا ءبىرىنشى كەزەكتە ومىردە سۇرانىسى بار ماماندىقتارعا بەيىمدەلۋىنە, ياعني دايارلىقتان وتۋىنە مەملەكەتتىك تۇرعىدا تەگىن كومەكتەر كورسەتىلە باستايدى. جاقسى دامىپ كەلە جاتقان وڭىرلەرگە بارىپ جۇمىسقا ورنالاسۋىنىڭ جولدارى كورسەتىلەدى جانە سوعان جاعداي جاسالادى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن كومەك ەمەس پە, اعايىن؟ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاستارعا بايلانىستى مەملەكەتتىك ساياسات اۋىق-اۋىق قايتا قارالىپ, جاقسارتۋ جولدارىنا قاراي العا باسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا جاڭا تۇجىرىمدامالار مەن زاڭدار دا قابىلدانىپ جاتىر جانە ول زاڭدار ۋاقىت وتكەن سايىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە. ماسەلەن, جۋىقتا عانا ۇكىمەت وتىرىسىندا «مەملەكەتتىڭ جاستار ساياساتى بويىنشا قابىلدانعان زاڭدارعا جاڭا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ» جونىندەگى ماسەلە ارنايى قارالدى. ول تۇزەتۋلەر جاستارعا دەگەن قامقورلىقتى ودان ءارى كۇشەيتە تۇسۋگە قاراي باعىتتالىپ وتىر. ول قانداي جاڭالىقتار؟ جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتە جوعارى وقۋ ورنىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ تۇرعىن الاڭمەن قامتاماسىز ەتىلۋىن ودان ءارى جاقسارتۋ جانە كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنتتەردى جەڭىلدىكتى جولاقى بيلەتتەرىمەن قامتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي قۇقىق بارلىق جەردە بىردەي بەرىلمەي كەلگەندىگى بەلگىلى. ەندى وسى زاڭ اياسىندا بۇل ماسەلە جالپىعا ورتاق تارتىپكە اينالۋى ءتيىس. سونىمەن قوسا, جاڭا زاڭ جوباسىندا «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىن بەكىتۋدى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت زاڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرۋ قاراستىرىلعان. تاعى ءبىر جاڭالىق وسى زاڭ جوباسى بويىنشا جاستاردىڭ جانە جاستار ماسەلەسىمەن شۇعىلداناتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ رەسۋرستىق ورتالىقتارى قۇرىلاتىن بولادى. بۇل ورتالىقتار جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ شەشىمىمەن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم دەڭگەيىندە قۇرىلادى دا, جاستارعا اقىل-كەڭەس بەرۋ, اقپاراتتىق, ۇيىمدىق قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداناتىن بولادى. جاڭا زاڭ جوباسىندا ستۋدەنتتىك كەڭەستەردى, مۇددەلەستەر كلۋبتارىن دامىتۋ جونىندە جاڭا باپتار قاراستىرىلعان. جاستاردىڭ ۆولونتەرلىك, پاتريوتتىق, سپورتتىق, تەحنيكالىق كلۋبتارىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىندە دە مەملەكەتتىك قولداۋلاردى ارتتىرا ءتۇسۋ كوزدەلىنىپ وتىر. سونىمەن ەلىمىزدەگى جاستار ساياساتى ەكونوميكامىز دامىپ, مەملەكەت قۋاتى ارتقان سايىن جاڭا مازمۇنمەن تولىعىپ, بارعان سايىن جۇيەلى جولعا ءتۇسىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىم تابۋى ارنايى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇكتەلىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستان جاستارىنا جاسالاتىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى باسقا ەلدەردەن ارتىق بولماسا, كەم بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىز. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ەندىگى ءبىر ماسەلە, جاستارعا قاتىستى قوعامدىق ورتانىڭ دا قوزعالىسى قاجەت. ەلىمىزدە قالىپتاسىپ وتىرعان كاسىپكەرلىك ورتا, ىسكەرلەر الەمى بۇل ماسەلەگە بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ, كوپتەگەن وركەنيەتتى ەلدەردەگى سەكىلدى جاستارعا جاردەمدەسۋ باعىتىندا وزدەرىنىڭ دەمەۋشىلىك, قايىرىمدىلىق قورلارىن قۇرىپ, جاستاردى قولدارىنان جەتەكتەيتىندەي, ءبىلىم الۋلارىنا, ەڭبەككە ورنالاسۋلارىنا سەپتەستىگىن تيگىزەتىندەي ارەكەتتەر جاساپ جاتسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. جاستار وزدەرى ءومىر سۇرگەن قوعامعا ريزا بولىپ ءوسۋى ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ دە ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمىز. سۇڭعات ءالىپباي.