يادروسىز الەم قۇرۋ – ادامزاتتىڭ اڭسارلى ارمانى

بۇدان بۇرىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇۇ شەڭبەرىندە بەلگىلەنگەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىنە ارنالعان شارالار ايا­سىن­دا استانا مەن سەمەي قالالارىندا يادروسىز الەم قۇرۋ ماسە­لە­سىنە ارنالعان ەكى كۇندىك حالىقارالىق فورۋم وتەتىنىن ايت­قان بولاتىنبىز. كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سا­رايىندا «يادروسىز الەم ءۇشىن» اتتى سول فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى. وعان بۇۇ, ماگاتە, ەقىۇ, ياسجتكۇ, شىۇ, اوسشك, يۋنەسكو, ەۋرازەق سياقتى حا­لىق­ارالىق جانە ايماقتىق ۇيىم­دار باسشىلارى مەن وكىلدەرى, اقش, جاپونيا, نورۆەگيا, بەلگيا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, رەسەي فەدەراتسياسى, سلوۆاكيا, شۆەي­تساريا, پاكستان, يراك, تۇركيا, كورەيا, موڭعوليا, ۆەتنام جانە ت.ب. ەلدەر پارلامەنتتەرىنىڭ دەپۋتات­تا­رى, مەملەكەت جانە قوعام قاي­راتكەرلەرى قاتىستى. قازاق­ستان­نان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, دەپۋتاتتار, قوعام قاي­راتكەرلەرى, ديپلوماتتار, جۋرناليستەر بولدى. الدىمەن جينالعاندارعا «قا­زاق­ستان يادروسىز الەمدى قولداي­دى» اتتى دەرەكتى فيلم كور­سە­تىل­دى. وندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى توڭىرەگىندەگى حالىقتىڭ باستان كەشكەندەرى, ولاردىڭ ءتۇر­لى داۋاسىز ناۋقاستارعا شال­دىق­قاندارى جانە ەكىنشى, ءۇشىنشى ۇر­پاعىندا دا كەمتار بالالاردىڭ تۋىپ جاتقاندىعى, ءوز ءومىرىن وز­دەرى قيۋى جونىندە جانتۇر­شى­گەر­ل­ىك دەرەكتەر كورسەتىلدى. وسى سى­ناق الاڭىن جابۋ جولىنداعى پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ كسرو اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنى گەنە­رال­دارى مەن مەملەكەت باسشى­لا­رىنا قارسى قايراتكەرلىك ارەكەتى, اقىرىندا, 29 تامىزدا ەلبا­سى­نىڭ جارلىعىمەن پوليگوننىڭ جا­بىلعانى تۋرالى ايتىلدى. سو­نىمەن بىرگە, فيلمدە پوليگوندى جابۋدىڭ ماڭىزى جونىندە الەم­دىك ساياساتكەرلەردىڭ پىكىرلەرى بەرىلدى. ال 29 تامىز پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا ارنايى قا­رارمەن 2009 جىلدان باستاپ ياد­رو­لىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قي­مىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى بولىپ جاريالانعانى مالىمدەلدى. فيلم اياقتالعان سوڭ كورەرمەندەر مەملەكەت باسشىسىنا ۇزاق قوشەمەت كورسەتتى. وسىدان كەيىن ساحناعا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باس­تاعان ءبىر توپ ادامدار كوتەرىلدى.

كونفەرەنتسيا جۇمىسىن مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول الدىمەن ءوزىنىڭ ءسوزىن استاناعا «يادروسىز الەم ءۇشىن» حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىسۋ ءۇشىن كەلىپ وتىرعان قوناقتارعا سالەم جولداۋدان باستادى. بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىگى – ونىڭ يادرولىق سىناقتاردىڭ جان­تۇر­شىگەرلىك سالدارىن ءوز باسىنان وتكىزگەن قازاقستاندا ءوتىپ وتىر­عاندىعى, دەدى ول. فورۋمعا قا­تى­سۋشىلار ەرتەڭ بۇرىنعى سەمەي سىناق الاڭىندا بولىپ, كوپ جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن يادرو­لىق جارىلىستاردىڭ سۇمدىعىن ءوز كوزدەرىمەن كورە الادى. ونىڭ كەيبىر فراگمەنتتەرى جاڭا وز­­دەرىڭىزگە كورسەتىلگەن فيلمدە دە ايتىلدى. ودان ءارى قانات ساۋداباەۆ بۇگىنگى فورۋمعا يادرولىق سىناق پوليگونىن ءوز قولىمەن جاپ­قان جانە قۋاتتىلىعى جاعى­نان الەمدە ءتورتىنشى يادرولىق ار­سەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارت­قان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ قاتىسىپ وتىرعانى ونىڭ ماڭىزىن زورايتا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى. الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىت ءومىردىڭ اينىماس ءمانى بولىپ تابىلاتىن ادام رەتىندە ول ەلىمىز تاۋەل­سىز­دى­گىن العان 20 جىل بويى يادرولىق قاتەردى تاراتپاۋ مەن قىسقارتۋ جونىندەگى الەمدىك ۇدەرىستىڭ باسىندا كەلەدى.

مىنە, سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادروسىز الەمگە جەتۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق بولجامدارى ءبىزدىڭ پىكىرتالاس­تا­رىمىزعا زور ماڭىز, شىنايىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك بەرەدى, دەي كەلىپ ءسوزدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەردى. مەن الەمدەگى اسا ءىرى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابى­لۋى­نىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ماڭىزدى حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستان ەلوردا­سى­نا العاش رەت جينالىپ وتىرعان ءبىز­دىڭ بارلىق جوعارى قوناق­تار­دى قۇتتىقتاسام دەيمىن, دەپ باس­تادى ءوزىنىڭ ءسوزىن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ. بۇگىندە يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى الەم­دىك ساياساتتا جەتەكشى ورىن­دار­دىڭ ءبىرىن الادى. وتكەن جىلى وسى جۇزجىلدىقتا العاشقى قول قويىلعان اقش پەن رەسەي سترا­تە­گيالىق يادرولىق ارسەنالدارىن قىسقارتۋ تۋرالى پاريج شارتى قولدانىسقا ەنگىزىلدى. سوندا ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت وت­كەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى وسىدان ءۇش اپتا بۇرىن نيۋ-يوركتە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ۇسى­نىسى بويىنشا اتالعان پروب­لەماعا ارنالعان جوعارى دەڭ­گەي­دەگى ءماجىلىس بولعانىن اتاپ ءوتتى. الداعى جىلدىڭ ناۋرىزىنا بەلگىلەنگەن سەۋل سامميتىنە دايىن­دىق جۇرگىزىلۋدە. ال استاناداعى وسى جولعى فورۋم يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك پروبلەمالارىنىڭ بارلىق سپەكترلەرى بويىنشا ساياساتكەرلەر مەن جۇرتشىلىقتىڭ كەڭ كو­لەمىن قامتىپ, كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدە ماڭىزدى قادام سانالادى. ونىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ كەڭ قۇرامى يادروسىز الەم يدەياسىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرمايتىنىنىڭ جارقىن كورسەتكىشى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جيىرما جىل بۇرىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ ءبىز ءوز جەرىمىزدەگى يادرولىق پوليگوندى جاپتىق, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت. قىرىق جىلعا سوزىلعان سىناق كەزىندە 450-دەن استام جارىلىس جاسالسا, سونىڭ ىشىندە 120-دان استامى اتموسفەرادا جاسالدى. ولاردىڭ جي­ىنتىق قۋاتى 2,5 مىڭ حيرو­سي­ما­نى جويىپ جىبەرۋگە جەتكىلىكتى ەدى. رادياتسيا 300 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام اۋماقتى ءبۇل­دىردى. بۇل – شامامەن گەرمانيا سياقتى ەۋروپاداعى ۇلكەن ەل­دەر­دىڭ ءبىرىنىڭ اۋماعىنا تەڭ. يادرو­لىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان 1,5 ميلليوننان استام ادام زارداپ شەكتى. مەنىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعىم ءبىزدىڭ وسى جىلى 20 جىلدىعىن اتاپ وتە­تىن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قادام باسۋىمىزدىڭ كەرى قايتپاس نۇك­تەسى بولدى. مەملەكەت باسشىسى بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن مۇنىڭ ەگە­مەندىكتى سەزىنۋدە تاريحي اكت, قازىرگىمىز بەن بولاشاعىمىزعا كۇش بەرىپ, اقىل قوسقان سەنىم بول­عانىن اتاپ كورسەتتى. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنا بىرىككەن حالىقتىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ كورىنىس بەرۋى ناق وسىمەن تۇسىندىرىلەدى. بىراق ءبىز الەمدى «يادرولىق ز ۇلىم­دىقتىڭ» اۋقىمدى اپانىنان شەشىمدى تۇردە الاستاپ قانا قويعان جوقپىز. ءبىز جاھاندىق قاتەردەن دە بيىكتەپ, ەلىمىز تاريحى مەن بۇكىل الەمنىڭ يادرودان ارىلۋى پايداسىنا قاعيداتتى تاڭداۋ جا­سادىق. قازاقستان سونداي-اق, كە­ڭەس­تىك اسكەري ماشينەدەن مۇراعا قالعان يادرولىق ساۋىت-سايمانىن دا شەشتى. بۇل اۋقىمى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنال بولاتىن. وسىلاي دەگەن پرەزيدەنت قا­زاقستاننىڭ يادرولىق بومبالار مەن ولاردى جەتكىزۋ قۇرالدارىنا يەلىك ەتكەنىن مالىمدەدى. كەيىنگى بەس جىل بەدەرىندە اقش جانە رە­سەيدىڭ قاتىسۋىمەن جەر شا­رىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنە جەتۋگە قابىلەتتى 1200 وقتۇمسىعى بار 110-نان استام بالليستيكالىق زىمىران بولشەكتەلگەنىن اتاپ كورسەتتى. سول ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى يادرولىق ارسەنال ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, قىتاي ۇشەۋىن قوسىپ العانداعى يادرولىق الەۋەتتەن اسىپ تۇسەتىن ەدى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان تمد ەلدە­رىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى. بۇگىن مەن مۇنىڭ قازاقستاننىڭ شى­نايى تاۋەلسىزدىگىنە اۋقىمدى جانە درامالى قادام بولعانىن تۋرا ايتا الامىن. ەسەسىنە ءبىز الەمنىڭ اقش, رەسەي, ۇلى­بري­تا­نيا سياقتى جەتەكشى يادرولىق دەر­جاۆالارىنان ءوزىمىزدىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىمىزگە بەرىك حالىقارالىق كەپىلدىك تالاپ ەتىپ, ونى 1995 جىلى الدىق. كەيىن بۇل كەپىلدەمەگە فرانتسيا مەن قحر قوسىلدى. 15 جىل بۇرىن قازاقستان ياد­رو­لىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قاتىسۋشى اتان­دى. وڭىردەگى كورشىلە­رىمىز­بەن بىرگە ورتالىق ازيادا ياد­رو­لىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋ­رالى شارتقا قول قويىلدى. جانە بۇگىندە ەلىمىز جاھاندىق ان­تي­يادرو­لىق قوزعالىستىڭ كوش با­سىن­دا كەلەدى. مۇنىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم – بۇلار تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ يادروسىز بيوگرافيا­سىن­داعى جارقىن بەتتەر بولىپ تا­بى­لادى. بۇل ءبىزدىڭ انتيادرولىق تا­جىريبەمىز جانە دە الەمنىڭ بار­لىق مەملەكەتتەرىن سوڭىمىزدان ەرۋگە شاقىرامىن, دەدى قازاق­ستان باسشىسى ءوزىنىڭ سوزىندە. پرەزيدەنت سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قوي­ىلعان كۇن ۋاقىت وتكەن سايىن الىستاپ بارا جاتقانىنا نازار اۋداردى. 20 جىل بۇرىن وسى پوليگوندى جابا وتىرىپ قانداي كۇيدە بولعانىمدى ءار ادام, ءار ساياساتكەر باسىنان وتكەرمەگەنى انىق. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل ز ۇلىم­دىقتى جەڭگەن قۋانىش بولاتىن. بىراق, كسرو اسكەري-ونەركاسىپ كە­شەنىنىڭ جانتالاسقان قارسىلىعى مەن باسىندا سول كەزدەگى پرەزيدەنت گورباچەۆ تۇرعان بيلىكتىڭ قاتتى قارسىلىعىن ەڭسەرۋگە تۋرا كەلدى. بىزگە قىسىم جان-جاقتان جاسالدى. جىلدار, ونجىلدىقتار وتە كەلە بۇل شەشىمنىڭ جاھاندىق وركەنيەتتەگى ماڭىزى ايشىقتالا تۇسەدى ەكەن. قازىرگى ۇرپاق ازىرشە بۇل وقيعانىڭ تاريحي اۋقىمىن جەتكىلىكتى باعالاي الماي وتىر, دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ نە سەبەپتى مۇنداي وي تۇيۋگە بارىپ وتىر­عانىنا تۇسىنىك بەردى. وزدە­رى­ڭىز اقىلعا سالىپ كورىڭىزدەرشى. ادامزاتتىڭ اتومدى ىدىراتۋ قۇپياسىن اشقانىنا ءجۇز جىلعا جاقىنداپ قالدى. بۇل وتكەن حح عاسىرداعى عالامات عىلىمي جا­ڭالىق بولدى. اسكەري اتومنىڭ قۋاتى مەن تاجالدىعى ساياساتكەرلەردى وركەنيەتتىڭ ءوزىن ءوزى جويۋ قاتەرىنە قارسى ءىس-قيمىل تانى­تۋ­دىڭ جولدارىن ىزدەۋگە ماج­بۇر­لەدى. وسىلايشا تاراتپاۋدىڭ جا­ھاندىق ۇدەرىسى پايدا بولدى. ونىڭ اياسىندا يادرولىق ارسەنال­داردى قىسقارتۋ تۋرالى جانە قاتەرلى قارۋدى سىناۋعا مۇمكىن­دىك قاراستىراتىن بىرقاتار حا­لىقارالىق كەلىسىمدەر جاسالدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى شەكتەۋ شا­رالارى عانا ەدى, دەدى پرەزيدەنت. قازاقستان باسشىسى سەمەي پوليگونىن جابۋ الەمدە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا تولىقتاي تىيىم سالعان العاشقى جانە كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن جالقى قالىپ وتىرعان وسى باعىتتاعى تابىس ەكەنىن قاداپ ايتتى. قازاقستان ءبىزدىڭ جاڭا مەملەكەتىمىزدىڭ كۇش-قۋاتى يادرولىق بۇلشىق ەتتەرىن كور­سەتۋدە ەمەس, كەرىسىنشە, ولاردى قولدانباۋدا جانە تولىقتاي باس تارتۋدا دەپ بىردەن جانە ماڭ­گىلىككە شەشىم الدى, دەدى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ. جانە بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ – جال­پىۇلتتىق يدەيا رانگىنا شى­عارىلعان بۇكىلحالىقتىق اقىل-ويىمىزدىڭ تەمىرقازىعى بولدى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءىس جۇزىندە جاھاندىق يادرو تاري­حىن­دا جاڭا ءداۋىر باستالدى. الەم جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ءوز ەركىمەن, سانالى تۇردە جانە بىرجاقتى نەگىزدە باس تارتقان ەلدى ۇلگى تۇتۋعا مۇمكىندىك الدى. جانە قازاقستان جاساعان بۇل قادامنىڭ ماڭىزى شىن مانىندە ۋاقىت پەن كەڭىستىكتە الدىڭعى كەزەككە شىق­تى. سوندىقتان 29 تامىزدىڭ ءبىز­دىڭ باستامامىزبەن بۇۇ تارا­پى­نان يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالانۋىن زاڭدىلىق دەپ قابىلدايمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسىنداي باتىل قادامنىڭ ناتيجەسىندە عاسىرلار توعىسىنداعى 20 جىل بويى جاھاندىق يادرولىق قارسى تۇرۋشىلىق قاۋپى ايتارلىقتاي تومەندەگەنىن اتاپ كورسەتتى. ور­تا­لىق ەۋروپاداعى يادرولىق زى­مىراندار مەجەسى جويىلدى. اقش پەن رەسەيدىڭ ارسەنالدارىن ايتارلىقتاي قىسقارتقان سشق-1 جانە سشق-2 شارتتارى جۇزەگە اسى­رىلدى. ءبىز باستاماشىلىق تانىتقان اوسشك ۇدەرىستەرى ەۋ­ر­ازيانىڭ كەڭ بايتاق كەڭىس­تى­گىن­دەگى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى دايەكتىلىكپەن جوعارىلاتىپ كەلەدى. يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قازىردىڭ وزىندە 182 مەملەكەت قول قويسا, 154-ءى راتيفيكاتسيالاپ ۇل­گەردى. كوپ جاعدايدا قازاق­ستان­نىڭ ارقاسىندا پلانەتامىزداعى بارلىق باسقا پوليگوندار – نەۆادا, لوبنور, جاڭا جەر ءۇنسىز قال­دى. «يادرولىق كلۋب» دەرجا­ۆا­لارى سىناققا ءموراتوريدى ساق­تاپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, 20 جىل ىشىندە يادروسىز الەم جو­لىندا ماڭىزدى قادامدار جاسال­دى, دەدى مەملەكەت باسشىسى. دەيتۇرعانمەن, كوپتەگەن كۇر­دەلى ماسەلەلەر اشىق كۇيىندە قالىپ كەلەدى, دەپ ساباقتادى ءسو­زىن پرەزيدەنت. بىرىنشىدەن, يادرو­لىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وڭىرلىك ول­شەمىنىڭ ماڭىزى ءبىرشاما ارتتى. بۇگىندە وڭتۇستىك ازيا مەن تاياۋ شىعىستاعى يادرولىق قارۋلانۋدى حالىقارالىق باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى جوق. ءبىز جەكەلەگەن يادرولىق دەرجاۆالار مەن وسى قاتەرلى قا­رۋ­عا قول جەتكىزۋ تابال­دى­رىعىندا تۇرعان ەلدەردىڭ قارسى تۇرۋشىلىقتارىن ايقىن اڭداپ وتىرمىز. اتوم تەحنولوگيالارى مەن ماتەريالدارىنىڭ حالىق­ارا­لىق لاڭكەستەر قولىنا ءتۇسۋىنىڭ قاۋپى زور. ەكىنشىدەن, يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت توڭىرەگىندە پاتتىق جاعداي تۋىنداۋدا. ول بىرقاتار يادرولىق جانە «تابالدىرىقتى» ەلدەردىڭ قول قويۋ جانە راتيفيكاتسيالاۋ ۇدەرىستەرىن سوزبالاڭعا سالۋىنىڭ سالدارىنان كۇشىنە ەنە الماي وتىر. ۇشىنشىدەن, يادرولىق قارۋ­سىز­دانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىس­تە­رىنە «يادرولىق كلۋبتىڭ» بارلىق دەرجاۆالارى قاتىسپاۋدا. قازىرگى كەزدە يادرولىق مەم­لەكەتتەردىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار, دەدى وسى ورايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل رەسمي يادرولىق دەرجاۆالار, اتوم قارۋىنا دە-فاكتو يە مەملەكەتتەر جانە «تابالدىرىق­تى» دەپ اتالاتىن ەلدەر. يادرولىق دەرجاۆالار يادرولىق قارۋلارى جوق ەلدەرگە قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرمەيدى. مۇنىڭ اقىرى يادرولىق قارۋدىڭ الەمنىڭ «جارىلۋ قاۋپى بار» وڭىرلەرىنە تارالۋىنا الىپ كەلۋى ىقتيمال. سوندا نەلىكتەن يادرولىق قارۋعا دە-فاكتو يە مەملەكەتتەر بۇل كلۋبقا ەنبەيدى؟ نەلىكتەن ولاردى الدىڭعىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىپ, يادرولىق قا­رۋ­لارى بولعانى ءۇشىن ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەمەسكە؟ بارلىق شارت­تار مەن كەلىسىمدەرگە قارا­ماستان, ەكى مەملەكەت وتكەن عا­سىردىڭ سوڭىندا يادرولىق دەرجاۆالار قاتارىن تولىقتىردى. الەمدىك قوعام­داستىق ازىرشە بەيبىت اتوم دا­مى­تۋ ۇستىندەگى مەملەكەتتەرگە قا­تىس­تى ادىلەتتى شەشىم تابا العان جوق. يادرولىق تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ اس­سيمەتريالىق نورما­لارى تەك يادروسىز مەملەكەتتەرگە قاتىستى عانا سانكتسيالاردى قا­راستىرادى. وسىنداي جاعدايدا سەنىم تاپ­شىلىعى ايتارلىقتاي پروب­لەماعا اينالىپ وتىر. ال سەنىم بولماعان جەردە قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ ەشقانداي جۇيەسى, ونىڭ ۇستىنە يادرولىق جۇيەسى ءتيىمدى بولىپ تابىلمايدى. بەسىنشىدەن, اتومنان تۋىندايتىن قازىرگى زا­مانعى قاتەر ەلدەردىڭ بەيبىت يادرولىق ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى رەجىمىن ساقتاۋ ماسەلەسىندە تەپە-تەڭدىك ۇستاماۋىنان دا تەرەڭدەي تۇسۋدە. بۇل جەردە اڭگىمە «بەيبىت اتوم» نىساندارىنا ماگاتە تا­راپىنان جەتكىلىكتى دەڭگەيدە با­قىلاۋ جاسالماۋى نەمەسە اتالعان ماسەلەدە حالىقارالىق قۇقىقتىق بازانىڭ ايقىن ەمەستىگى تۋرالى عانا بولىپ وتىرعان جوق. كەيبىر يادرولىق ەنەرگەتيكالىق تسيكلدى كوممەرتسيالاندىرۋ جاعداي­لا­رىن­دا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ەكىن­شى, ءتىپتى كەيدە ءۇشىنشى كەزەككە ىسىرىلاتىنىن بايقاپ ءجۇر­مىز, دەدى قازاقستان باسشىسى. ەندى ماسەلەنىڭ باسقا قىرى­نان كەلەيىك, دەپ جالعادى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ترانس­ۇلت­تىق كورپوراتسيالاردىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا ارتا ءتۇسىپ وتىرعان قىزىعۋشىلىعى «بەيبىت اتومدى» پايدالانۋ جونىندەگى حالىقارا­لىق كونۆەنتسيالاردا ءىس جۇزىندە قاپەرگە الىنبايدى. مۇنىڭ بار­لىعى, ارينە, شەشۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى پروبلەمالار. سوعان قاراماستان, ادامزات اتومدى ىدى­راتۋ تەحنولوگياسىن يەلەنگەن 100 جىل بويى بۇعان دەيىن ەش ۋا­قىتتا يادرولىق الەم قۇرۋ ءۇشىن وسىنداي كەڭ مۇمكىندىك بولعان ەمەس. جانە وسى ىڭعايلى ءساتتى پايدالانۋ ءبارىمىزدىڭ ورتاق بو­رىشىمىز! قازاقستان باسشىسىنىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, يادروسىز الەم – ۋتوپيا ەمەس. بۇل – پلا­نە­تانىڭ ايتارلىقتاي بولىگىندە كو­رىنىس بەرىپ وتىرعانىنداي, ناقتى شىن­دىق. يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتار وڭتۇستىك جانە ورتالىق امەريكادا, اۆستراليا مەن وكەانيادا, افريكادا, وڭتۇستىك-شى­عىس جانە ورتالىق ازيادا قۇ­رىل­سا, بۇل – ءىس جۇزىندە جەر شا­رىنىڭ جارتىسى. بۇگىندە يادرو­سىز مەملەكەتتەر قاتارىن تولىق­تىرىپ وتىرعاندارعا بارلىق يادرو­لىق مەملەكەتتەر تاراپىنان حالىقارالىق-قۇقىقتىق كەپىل­دەمە­نىڭ ءتيىمدى تەتىگى قاجەت. ياد­رو­سىز الەم يدەياسىنىڭ راديو­فو­بياعا ەشقانداي قاتىسى جوق. التى ونجىلدىق قاتارىنان «اس­كەري اتومنىڭ» قاتەرلى كولەڭكەسى جاھاندىق يادرولىق ەنەرگەتي­كا­نىڭ وراسان پەرسپەكتيۆالارىن لايىقتى باعالاۋعا كەدەرگى جاساپ كەلدى. بىراق فاكت فاكت تۇرىندە قا­لىپ وتىر. پلانەتانىڭ كومىر­سۋ­تەگى قورلارى ازايىپ بارادى. سون­دىقتان ەنەرگيانىڭ قايتا­لا­ما كوزدەرىنىڭ بولاشاعى زور. دەگەنمەن, ولار تاياۋ بولاشاقتا جا­ھاندىق ەكونوميكانىڭ وسە ءتۇسىپ وتىرعان قارقىنى تالاپ ەتەتىن قۋات كوزدەرى كولەمىن بەرە ال­مايدى. قازىرگى كەزدە ادام بالاسى ءۇشىن اتوم ەنەرگياسىنان اسقان قۋاتتى دا قولجەتىمدى كوز جوق. بۇگىندە شامامەن 40 شاقتى ەل بەيبىت اتوم سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. 15 مەملەكەت اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدا نەمەسە سالۋ نيەتىندە. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. ءبىز ءۇشىن يادرولىق ەنەرگەتيكا – بو­لاشاق يننوۆاتسيالىق كلاستەر­لەر­دىڭ ءبىرى. ءبىز بۇكىل الەمدىك ۋران قورىنىڭ تورتتەن بىرىنە يەلىك ەتۋدەمىز. بىزدە ۇلكەن عىلىمي الەۋەت پەن يادرولىق ەنەرگە­تيكا­نىڭ ينفراقۇرىلىمى بار. حا­لىق­ارالىق مىندەتتەمەلەردى قا­تاڭ ساقتاي وتىرىپ, ءبىز «بەيبىت اتومنىڭ» بارلىق نىساندارى قاۋىپسىزدىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتتىك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان ماگاتە-ءنىڭ باس­شى­لىعىمەن جۇمىس ىستەيتىن حا­لىقارالىق يادرولىق وتىن بانكى دەپوزيتاريى رولىنە ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنعانى بەلگىلى, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءبىز اتالعان ماسەلە وڭ شەشىلەدى دەپ سانايمىز. قازاقستان تاراتپاۋ, قا­رۋسىزدانۋ جانە اتوم ەنەر­گيا­سىن بەيبىت پايدالانۋ ماسەلە­لەرىندە ەڭ سەنىمدى ارىپتەس بولدى, بولىپ كەلەدى جانە بولا بەرەدى. ءبىز يادروسىز الەمدە پلانەتامىز ۇمتىلۋعا ءتيىستى وراسان ماقسات كورەمىز. بۇل – قانداي دا ءبىر يدەولوگيالىق جانە مادەني ايىر­ماشىلىق كورروزياسىنا ۇشى­را­ماعان جاڭا امبەباپ جالپى­ادام­زاتتىق قۇندىلىق. بۇۇ باس اس­سامبلەياسى 66-شى سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن مەن يادروسىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن جاساۋ يدەياسىن ۇسىندىم. بۇل – وسىدان 20 جىل بۇرىن يادرولىق قاتەرگە قاسقايىپ قارسى تۇرعان قازاقستاننىڭ سانالى قادامى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز بۇگىندە وسىنداي دەكلاراتسيانى قابىلداۋ وڭايعا سوقپايتىنىن تۇسىنەمىز. مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋلارىنان ارىل­عىلارى كەلمەيدى. ولارعا يادروسىز ءومىر جوق سەكىلدى كورىنەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى فورۋم قوناقتارىنا ەرتەڭ بۇرىنعى سەمەي پوليگونىنا باراسىزدار, سى­ناق جاسالعان ورىندى كورەسىزدەر, دەدى. سونداعى مۇراجايدا سىناق سويقانىنىڭ ءىزى سايراپ تۇر. ءتىپتى ءۇشىنشى ۇرپاقتىڭ ءوزى كەمتار بولىپ تۋدا. ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىكتەن ەڭ كوپ اۋىرعاندار مەن ولگەندەر ناق وسى وڭىردە. ءبىزدىڭ حالقىمىز يادرولىق قارۋعا قارسى قالاي كوتەرىلسە, ءبىز بۇكىل الەم حالىقتارىن ادامزاتتى يادرولىق قاتەر اپوكاليپسيسىنەن قۇتقارۋ جولىنداعى كۇرەسكە ءدال سولاي كوتەرۋگە ءتيىسپىز. جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدانۋىمەن ءبىز ءححى عاسىردا بۇۇ-نىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا سۇيەنىپ, جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرۋدى بايلانىس­تى­رامىز. يادروسىز الەمگە جول سالۋ پلانەتانىڭ دۇرىس ويلايتىن بار­لىق ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرمەي مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە مەن جوعارىدا ايتىپ كەتكەن بەدەلدى دە قۋاتتى جاھاندىق ان­تي­يادرولىق قوزعالىس قۇرۋ ماڭىزدى. وسى فورۋم اياقتالىسىمەن ونى پلانەتانىڭ بارلىق قۇرلىق­تارىندا ۇيىمداستىرۋعا كىرىسسەك, ۇتارىمىز انىق. قازاقستان پرەزيدەنتى قوزعا­لىس­تىڭ باستى ماقساتى يادرولىق قاتەرلەرمەن كۇرەسۋ عانا ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ادام بالا­سى­نىڭ ساناسىندا يادرونىڭ قانداي تۇرىنە بولسا دا جيىركەنىش سەزىمىن قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى. جانە مەن ءبىزدىڭ ەلوردامىزدا ءوتىپ وتىرعان وسى فورۋمعا ۇلكەن ءۇمىت ارتامىن. يادرولىق پولي­گوندى العاش جاپقان مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە جەكە ءوز باسىم ءۇشىن يادروسىز الەم – بۇل ءابسوليۋتتى ساياسي اكسيوما. كەيدە تاريحي وقيعالار مەن جەكەلەگەن ادام باسىنداعى وقيعالار قاي­شى­لاساتىن ساتتەر بولادى. مەن ءۇشىن جانە مەنىڭ حالقىم ءۇشىن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزىپ, يادرولىق پوليگوندى جاپقان 1991 جىل سونداي جىل بولدى. تاريح­تىڭ ساباقتارى ولار بولاشاققا باعدارلانعاندا عانا قانداي دا ءبىر مازمۇن يەلەنەدى. سوندىقتان وتكەندى ەسكە الا وتىرىپ ءبىز بو­لا­شاقتاعى ءىس-ارەكەتتەرىمىز تۋرالى, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز ءۇشىن ءححى عاسىرداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ويلاۋعا ءتيىسپىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جۇزجىلدىقتا ءبىز­د­ىڭ پلانەتامىزدىڭ يادرولىق ءوزىن ءوزى جويۋ قاتەرىنەن تولىقتاي ارى­لاتىنىنا سەنەتىنىن ءبىلدىردى. زالعا جينالعان جانە تورتكۇل دۇنيەدەگى ءوزىنىڭ بارلىق نيەتتەستەرى مەن پىكىرلەستەرىنە وسى باعىتتا جەمىستى جۇمىس تىلەدى.

پرەزيدەنت سوزىنەن كەيىن بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن­نىڭ فو­­رۋمعا قاتىسۋشىلارعا ار­نال­عان بەينەجولداۋى كورسەتىلدى (ونىڭ ءماتىنى بولەك بەرىلىپ وتىر). ودان ءارى مەملەكەتتىك حاتشى ق.ساۋداباەۆ اقش پرەزيدەنتى با­راك وبامانىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا جولداۋىن وقىپ بەرۋ ءۇشىن ءسوزدى اقش ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دەنيەل پونەمانعا بەردى (جول­داۋ­دىڭ ءماتىنى بولەك بەرىلىپ وتىر). ءوزى تاراپىنان اقش ەنەر­گەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى 20 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋ – بولاشاقتى ويلاعان قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءسىزدىڭ وسى ارە­كەتىڭىز بۇكىل الەمدە يادرولىق قا­رۋدى سىناۋدى تەجەۋگە ىقپال ەتتى, دەدى ول نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­قا قاراپ. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ءبارىمىز الەمدەگى يادرو­لىق قارۋدى شەكتەۋ ۇدەرىسىندەگى ليدەرلىگىڭىز ءۇشىن سىزگە راحمەت ايتۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى قاۋىپ­سىز ەلگە اينالىپ وتىر. اقش قازاقستانمەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قىسقارتۋ باعى­تىن­دا ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ال يادرولىق كلۋبتاعى باسقا ارىپتەستەرىمىزگە ونى قىسقارتۋ جونىندەگى باستامالار كوتەرۋدە­مىز, دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.

وسىدان ءارى ءسوز كەزەگى ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى يۋكيا امونا­عا بەرىلدى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن يادرو­سىز الەم قۇرۋ ماسەلەلەرىنە ار­نالعان وسىنداي كونفەرەنتسيانىڭ استانادا ءوتىپ وتىرعانى وتە ورىن­دى ەكەنىن اتاپ وتۋدەن باس­تادى. ويتكەنى, قازاقستان يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ مەن قىس­قارتۋ جولىنداعى الەمدىك ۇدە­رىسكە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان ەل, دەي كەلىپ, قازاقستاننىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋى مەن كسرو-دان مۇراعا قالعان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋىنا جوعارى باعا بەردى. ودان ءارى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا جانە ماگاتە-ءنىڭ قوسىمشا حات­تاماسىنا قول قويعانىن قاناعات­پەن اتاپ ءوتتى. قازاقستان 2009 جىلى ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى كەلىسىمگە كورشىلەرىمەن بىرگە قول قويدى. بۇل – وتە ماڭىزدى ۇلگى, ونى الەمنىڭ باسقا ايماقتارىنا دا تاراتۋ قاجەتتىلىگى وزىنەن ءوزى تۋىندايدى. ماگاتە ءوزى تارا­پىنان تاياۋ شىعىس ەلدەرىن دە وسىنداي كەلىسىمگە قول قويۋعا شاقىرۋدا. ۇيىمنىڭ جاقىندا ۆەنا قالاسىندا بولاتىن جي­ىنىندا وسى ماسەلە دە كوتەرى­لەتىن بولادى, دەدى ول. ودان ءارى ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى يادرولىق قۋاتتىڭ تەك قانا بەيبىت ماقساتقا پايدالا­نىلۋى جولىندا ۇيىمنىڭ اتقا­رىپ جاتقان جۇمىستارىنا توقتا­لىپ ءوتتى. ماگاتە ۇسىنعان قو­سىمشا حاتتاماعا قول قويعان ەلدەردە ءبىز يادرولىق قۋاتتىڭ قول­دانىلۋىنا باقىلاۋ جاسايمىز. ءبىزدىڭ ينسپەكتورلارىمىز الەم­نىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە وسى ماق­ساتپەن ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سونىمەن بىرگە ول ءوزىنىڭ سو­زىندە قازاق­ستاننىڭ ءوز اۋما­عىندا يادرولىق وتىننىڭ بانكىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قول­داي­تىنىن جانە سول ءۇشىن قا­زاق­ستان باسشىلى­عىنا ريزاشى­لى­عىن ءبىلدىردى.

ءسوز كەزەگى وزىنە كەلگەندە ياد­رولىق سىناقتارعا جاپپاي تىي­ىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ (ياسجتشۇ) اتقارۋشى حاتشىسى تيبور توت بۇل كۇنى ءبىز يادرولىق قاتەردىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن الەم­گە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانىن ەسكە الۋىمىز كەرەك, دەدى. سوندىقتان ءبىز وسىناۋ قاتەردى جويۋ جولىندا كۇش بىرىكتىرۋىمىز كەرەك. قازىر الەمدە 20 مىڭعا جۋىق يادرولىق وقتۇمسىقتار شوعىرلانعان. ءبىز­دىڭ مىندەت – تەز ارادا الەمدى ولار­دان ارىلتۋ. وسى مىندەتتى ورىنداۋدا ءبىز قازاقستاننىڭ ۇل­گىسىن باسشىلىققا الساق بولدى ەمەس پە, دەي كەلىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ وزى­نە «مۇراعا» قالعان قۋاتى الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن 1400 وقتۇمسىقتان ەش وكىنىشسىز قۇتىلعانىن ەسكە الدى. وسىنىڭ ءوزى يادرولىق قارۋدان ارىلۋ يلليۋزيا ەمەس ەكەنىن كورسەتپەي مە؟ ول ءۇشىن تەك مەملەكەتتەر كوش­باس­شى­لارىنىڭ ساياسي قارىمى, ەرىك-جىگەرى عانا قاجەت. قازاق­ستان وزىنە دە, وزگەگە دە زيان كەلتىرمەي, وسىناۋ قارۋدان باس تارت­تى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇگىن قاتتى دامىپ كەلە جاتقان قازاق­ستاندى كورىپ وتىرمىز, دەي كەلىپ, ول قا­زاقستان باسشىلىعىن ەكونومي­كا­لىق تابىستارىمەن قۇت­تىقتادى. ودان ءارى ول ۇيىمنىڭ جۇمى­سىنا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە شارتقا ءۇندىستان, پاكستان جانە كحدر سياقتى يادرولىق قارۋى بار ەلدەردىڭ ءالى كۇنگە قول قويماي وتىرعانىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سو­ڭىندا ول يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ اسا قاجەتتى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

كەلەسى ءسوز اقش كونگرەسىنىڭ مۇشەسى ەني فالەوماۆاەگاعا بەرىلدى. ءوزىنىڭ سوزىندە اقش كونگرەسسمەنى پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆ­تىڭ شاقىرۋىمەن سەمەي ياد­رو­لىق سىناق الاڭىندا بولىپ, جا­رىلىس زارداپتارىن كوزىمەن كور­گەنىن جەتكىزدى. ونداعى جاع­دايدى ەسكە الۋدىڭ ءوزى اۋىر ەكەنىن ايتا كەلىپ, ول وسى پوليگوندى جاپقان ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل شەشىم بۇكىل الەمدەگى يادرولىق سىناققا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتتى, دەدى ول. ودان ءارى قازاقستاننىڭ 1991 جىلى يادرولىق دەرجاۆاعا اي­نا­لۋ­عا قىزىعۋشىلىق تانىتپاعا­نىن جوعارى باعالاپ, قاتتى قۇر­مەتتەيتىنىن ايتا كەلىپ, سون­دىق­تان دا مەن جارتى الەمدى ارتقا تاستاپ, ۇزاق جول ءجۇرىپ, وسى فورۋمعا قاتىسىپ وتىرمىن, دەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سول شەشىمى ناعىز باتىرلىق ەكەنىن اۋىز­عا الا وتىرىپ, ول بۇل ەڭ­بەكتىڭ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنا تاتيتىنىن ەسكەرتتى. ودان ءارى كون­گرەسسمەن اقش پەن فران­تسيا­نىڭ يادرولىق سىناقتار جۇرگىزگەن ايماقتارىنداعى زارداپتاردى دا تىلگە تيەك ەتتى.

گەرمانيانىڭ ەكس-كانتسلەرى گ.-د.گەنشەر دەنساۋلىق جاع­دايىنا بايلانىستى بۇل فورۋمعا قاتىسا المايتىندىعىنا وكىنىش بىلدىرە وتىرىپ, ەلباسىنا جانە فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا قۇت­تىق­تاۋ جەدەلحاتىن جولداعان ەكەن. «وسى كونفەرەنتسيانى وتكىزۋ ار­قى­لى قازاقستان تاعى دا بۇ­كىلالەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن كور­سەتىپ وتىر, دەلىنگەن جەدەلحاتتا. قازاقستان ءوز پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن ياد­رولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ماق­سا­تىنا جەتۋ جولىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كور­سە­تۋ­دە. ەلدەرىڭىز كەڭەس وكىمەتى ىدى­راعاننان كەيىن ەل اۋماعىندا ورنالاسقان يادرولىق قارۋلار مەن نىسانداردى تولىق جويدى. بۇل – قارۋسىزدانۋدى ناقتى تۇردە ىسكە اسىرعاندىقتىڭ ايعاعى. بۇگىنگى كۇنگى ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز, بارلىق يادرولىق قارۋلاردى جويۋ, بولاشاق ۇرپاقتارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ نەگىزى دەگەن تۇسىنىكتى ءسىڭدىرىپ, وسى ماقساتقا ساي قيمىلداۋ. مەن گەرمانيادا وتىرىپ, استاناداعى حالىقارالىق جيىننىڭ ءوتۋ با­رى­سىن ۇلكەن نازارمەن باقىلايمىن جانە ونىڭ تابىستى وتۋىنە با­رىنشا تىلەكتەسپىن». وسىدان كەيىن مەملەكەتتىك حات­شى قانات ساۋداباەۆ كونفە­رەن­تسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىسى اياقتالعانىن ايتىپ, ءۇزىلىس جا­ريالادى. وسىدان كەيىن كونفەرەنتسيا جۇمىسى پانەلدىك سەس­سيا­لاردا جالعاستى. نەگىزگى باياندامالاردان كەيىن يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن حا­لىقارالىق قاتىسۋشىلارى كوپ­تە­گەن ماسەلەلەر بويىنشا تالقى­لاۋ­لاردى پانەلدىك سەسسيالاردا جالعاستىردى. يادرولىق قارۋدان ادا – بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ تاقىرىبىنداعى سەسسيادا وسى ماسەلە جان-جاقتى قاۋزالدى.

تمد اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆلاديمير گار­كۋن الدىمەن حالىقارالىق كون­فەرەنتسيادا وزىنە ءسوز سوي­لەۋگە مۇرسات بەرىلگەنى ءۇشىن ۇل­كەن ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل كونفەرەنتسيا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسە­لە­لەرىنە ارنالعاندىقتان دا ءمانى زور. سەمەي پوليگونىنىڭ جابى­لۋىنا 20 جىل تولۋىن ەسكە الۋدى ۇسىنعان شەشەن, اتالعان شارا­نىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان 20 جىل­دىڭ ىشىندە وسىنداي جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقانىن جان-جاقتى كور­سە­تىپ وتىر. تمد ەلدەرىنىڭ بىرلەستىگىندەگى ساياساتتا وسى ۇستانىم باس­شىلىققا الىنىپ كەلەدى, دەدى ول. وتكەن ۋاقىتتا بىرقاتار ما­ڭىز­دى قۇجاتتار قابىلداندى. تمد ەلدەرىندە حالىقارالىق شارت­تارعا قاتىستى ۇلكەن جۇ­مىس­تار اتقارىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, ول يادرولىق قارۋعا, اسىرەسە, يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىنە, ەۋروپاداعى ءجاي قارۋ-جاراقتار بويىنشا دا كەلىسىمدەرگە قاتىس­تى. مۇنداي قۇجاتتاردىڭ بار­لى­عى دا ناقتى قارۋدان باس تارتۋعا باعىتتالعان. وسى رەتتە بۇل ماسەلەلەر تمد ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەندىگىن العا تارتقان شەشەن قازاقستاننىڭ شەشىمى وزگە ەلدەر تاراپىنان وڭ قولداۋعا يە بولىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارتتى. ولاي بولسا بۇگىنگى تاڭدا ۇجىم­دىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇعان دەيىن جۇزەگە اسقان بار­لىق كەلىسىمدەردى ورىنداۋ كەرەك.

فۋكۋسيمانىڭ اكەلگەن زاردا­بى يادرولىق ەنەرگيانى پايدا­لا­نۋعا تىيىم سالۋعا نەگىز بولماۋى كەرەكتىگىن ۇلىبريتانيا پارلامەنتى لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇ­شە­سى لورد دجون دەسموند اندەرسون ۋەيۆەرلي ءوز كەزەگىندە ەرەكشە ايتىپ كەتتى. ءوتىپ جاتقان حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ما­ڭى­زىن اتاي كەلىپ, مارتەبەلى مەيمان 20 جىل ىشىندە جۇزەگە اسقان باستامالاردا پرەزيدەنت نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى ۇلكەن ەكەن­دىگىن, ياعني جاھاندىق قاۋىپ­سىزدىك پەن الەمدىك بەيبىتشىلىككە قوسقان ۇلەسىنىڭ زور ەكەندىگىن ەرەك­شە اتادى. يادرولىق قارۋ-جا­راقتى تاراتپاۋ, جاھاندىق اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى سياقتى ماڭىز­دى ماسەلەلەردە قارسى ءىس-قي­مىل­داردى ۇيىمداستىرا بىلگەن ورىن­دى. يادرولىق الەۋەتتى تەك بەيبىت ماقساتتا دامىتۋ – ۋاقىت تالابى. سوندا عانا ءبىز يادرولىق قاۋى­پ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتە الامىز, دەدى شەشەن. الەم يادرولىق قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىراۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى بولاشاقتى دامىتۋ جولىن­دا­عى ءبىر شارت رەتىندە قاراس­تىر­عان ءجون. سونداي-اق, ءوز ەركىمەن بەيبىت اتوم تەحنولوگيالارىن دا­مى­تۋعا بەت بۇرعان ەلدەردىڭ الەۋە­تىن تولىقتاي قولداۋىمىز, قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىعى مەن تاجىريبەسىن قولعا العانى­مىز دۇرىس. بۇل جەردە ۆەنا كون­فەرەنتسياسىندا دا قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ ورىندى بولماق. لورد دج. ۋەيۆەرلي ءوز ءسو­زىن حالىقارالىق پروب­لە­ما­لارعا بىرلەسە توتەپ بەرە الا­مىز دەگەن ويمەن قورىتىن­دىلادى.

سەسسيانى جۇرگىزۋشى قا­زاق­ستان تاراپىنان ۇسىنىلعان يادرو­لىق وتىن بانكينگىن قۇرۋ تۋرالى باستاماعا قاتىستى ءالى شەشىم قابىلدانا قويماعاندىعىن ەسكەرتە كەتىپ, ءسوزدى رەسەي ساياسي زەرت­تەۋ­لەر ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ورلوۆقا بەردى. رەسەيلىك عالىم ءوزىنىڭ اتالعان حالىق­ارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋى ۇلكەن مارتەبە ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ءوزى باسشىلىق جاسايتىن ورتالىقتىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم نوميناتسياسىندا لاۋرەات بولعاندىعىن ەرەكشە ماق­تانىشپەن جەتكىزدى. وسى جەردە قازاقستاننىڭ يادرولىق جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار­دان باس تارتۋى باستاماسى ايتار­لىقتاي قولداۋعا يە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى شەشىمدى قابىلدار كەزدە قيىندىقتاردى باسىنان وتكەردى جانە دە قازاقستان ياد­رو­لىق قارۋ-جاراقتى قايتارۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جو­نىندەگى كەلىسىمدەرگە قوسىلدى. وسىلايشا يادرولىق قارۋسىز ەلدەر ساناتىنان تابىلىپ, يادرولىق قارۋسىز الەمگە دەگەن ءبىر ناقتى قادام جاسالدى. بۇل باعىتتاعى قوزعالىستا ءبىز ناقتى قادامداردى نەگىزدەۋىمىز كەرەك, دەگەن پايىمىمەن بولىسكەن ورتالىق باسشىسى ونىڭ ناقتى بەس قاداممەن بايلانىستىلىعىن سانامالاپ بەردى. يادرولىق قارۋ­دان باس تارتۋ جانە يادرولىق قارۋ­سىز الەم ءبىر-بىرىمەن قابىسىپ جاتىر, سوندىقتان دا بۇل ماسەلە مەرزىم بەلگىلەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ولاي بولسا, ءىس-قيمىل جوسپارىن كونفەرەنتسيادا قابىلدانعان قۇ­جات­تارعا نەگىزدەپ, يادرولىق قارۋ­دان باس تارتۋ قادامدارىن ناقتى جازۋ كەرەك.

جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ينستي­تۋ­تىنىڭ پرەزيدەنتى دجوناتان گرانوفف (اقش) قازاقستان ەۆو­ليۋ­تسيالىق شەشىمنىڭ كوشباس­شى­سى ەكەندىگىن العا تارتا وتىرىپ, كەلىسىمدەر مەن شارتتاردىڭ ورىن­دالۋى مىندەتتى بولۋى كەرەك دەگەندى باسا ايتتى. مۇنداي شەشىم يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ وپە­راتسيالارىنىڭ نەگىزى بولدى. وسى سالانى دامىتۋ ءۇشىن وسىن­داي نەگىزدەردى قالىپتاستىردىق, دەي كەلىپ, د.گرانوفف كەشەندى زەردەلەۋ ماسەلەلەرى قاراستى­رىلعانىن, الايدا ناقتى ماقسات بولماسا وعان قول جەتكىزۋ دە مۇمكىن ەمەستىگىن زەردەلەدىك دەگەندى كولدەنەڭ تارتتى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ شارتىنا قول قوي­عان تاراپتار يادرولىق يندۋس­تريانى ارى قاراي دا دامىتىپ جاتىر. سوندىقتان دا شەشىم­دەر­دىڭ انىق بولعانى ءجون. يادرولىق قارۋسىز الەمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالاردى قولعا الۋ ورىندى, بىراق تا ونداي الەمدى قۇرۋ ءۇشىن بىرنەشە العىشارتتار قاجەت. بۇل ماسەلەدە ورتاق كوز­قاراس جوق, تيىسىنشە, پىكىر الۋان­دىعى بار. ولاي بولسا, ارتقا كەتۋگە جول بەرمەيتىن نورمالاردى قابىلداۋ كەرەك. سوندا عانا ياد­رو­لىق قارۋسىز الەمدى قۇرا الامىز. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كون­ۆەنتسياسىن جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرۋ باستى تالاپ. مۇنداي ءىس-قيمىلداردىڭ ناقتى باعىت­تا­رىن­سىز جۇمىس ىستەي الماق ەمەسپىز, دەدى شەشەن.

قازاقستاننىڭ 20 جىل ىشىندەگى ناتيجەلى جۇمىستارى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى جەتكىزۋ مەنىڭ مىندەتىم, دەپ اعىنان جارىلعان اقش-تاعى كانزاس شتاتىنىڭ گۋ­بەرناتورى سەم براۋنبەك ەلى­مىز­دىڭ يادرولىق قارۋسىز الەمدى ناسيحاتتاپ وتىرعاندىعىنا ەرەكشە توقتالدى. گۋبەرناتور قازاقستان­نىڭ كوتەرگەن باستامالارى الەم­دە قولداۋ تاۋىپ كەلە جاتقان­دى­عىن العا تارتا وتىرىپ, كەيبىر ماسەلەلەردە ءالى كۇنگە اۋىز­بىر­شىلىك جوق ەكەندىگىنە وكىنىش ءبىلدىردى. العا جىلجۋ بارىسىندا بارلىق كۇش-جىگەرىمىز شىنايى تۇردە يادرولىق قارۋسىز ەلدى قۇ­رۋعا اكەلسە دەپ ويلايمىز, دەگەن گۋبەرناتور ەلارالىق سەنىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەن­دىگىن, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋدى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, ماقساتتار مەن مىندەتتەر ناقتىلانىپ, سونىڭ ايا­سىن­دا كوبىرەك جۇمىس جاساۋ قا­جەتتىگى تۇرعىسىنداعى ويىن ءوربىتتى. ءوزىنىڭ وسى يدەيانى ناسيحاتتاپ جۇرگەن ادامداردىڭ قاتا­رىنان ەكەندىگىن جانە وسى يدەيا­نى ىسكە اسىرۋعا ءومىرىن, دەن­ساۋ­لى­عىن, جىگەرىن بەرەتىن ادام­دار­دىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ايتقان ول الدا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ كەرەك دەدى. س.براۋنبەكتىڭ بۇل جا­لىندى ءسوزىن سەسسياعا قاتىسۋ­شى­لار ەرەكشە ىقىلاسپەن قول شا­پالاقتاي قۋاتتادى. سەسسيا سوڭى­نان وعان قاتىسۋشىلار كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, بىرقاتار سۇراق­تا­رىن دا قويىپ جاتتى. تۇستەن كەيىن «يادروسىز الەم ءۇشىن» حالىقارالىق فورۋمىنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى پانەلدى سەس­سيالارىنىڭ جۇمىسى ءارى قاراي جالعاستى. ەكىنشى سەسسياعا قا­تى­سۋشىلار «يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى جەدەلدەتىپ, كۇشىنە ەنگىزۋدەگى ۇكىمەتتەر مەن قوعام­داس­تىقتىڭ ءرولى» دەگەن تاقىرىپقا بايلانىستى وزەكتى دە وتكىر ما­سەلەلەردى تالقىلادى.

سەسسياعا ياقتجش-نىڭ اتقارۋشى حات­شى­سى تيبور توت مودەراتورلىق ەتتى. ول وتىرىستا تالقىلاناتىن ما­سەلەلەردىڭ الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, ءسوز الۋشى سپيكەرلەرگە بەلسەندىلىك تانىتۋدى ءوتىندى.

العاشقى بولىپ ءسوز العان اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى روۋز گوتتەمەللەر ءسو­زىن قازاقستانعا وسىمەن ەكىنشى مارتە كەلىپ وتىرعانىنان باس­تا­دى. ونىڭ ايتۋىنشا, سول العاش­قى ساپار ەسىنەن ماڭگى كەتپەيدى. اسىرەسە, الماتىنىڭ بال تاتىعان الماسىنا ەرەكشە قىزىققان ەكەن. وسى ويىن اشىق بىلدىرگەن ول قازاقستاننىڭ يادروسىز الەم قۇرۋ يدەياسىن قولدايتىندىعىن, بۇل اقش پرەزيدەنتىنىڭ بۇگىنگى ۇن­دەۋىندە دە ايتىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق شەشەن يادرولىق سى­ناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋ­رالى شارتقا قول قويىلعانىنا, ەندى ونى مەملەكەتتەر راتيفيكاتسيالاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارت­تى. «شارتتىڭ كۇشىنە ەنۋىنە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى تاراپىنان كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى, دەدى ول وسى جايىندا. قازىرگى كەزدە قازاقستان يننوۆاتسيالىق ۇدە­رىستەرگە بەت بۇردى. اقپاراتتار الماسۋ جاقسارا ءتۇستى. سوندىقتان دا قازاقستاندىقتار ۇسىنعان يادرو­­لىق قاۋىپتى زاتتاردىڭ تا­رالۋى جونىندەگى اقپاراتتى سول مەزەتتە حاباردار ەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن بارشامىز قاپەردەن شىعارماۋىمىز كەرەك».

نورۆەگيا پارلامەنتىنىڭ دە­پۋ­تاتى مورتەن حوگلۋندتىڭ اتاپ وتۋىنشە, سەسسيانىڭ بۇل وتى­رىسىندا وتە ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانىپ وتىر. ويتكەنى, بۇ­گىندە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەندەر, ونىڭ اۋىرت­پا­لىعىن تارتقاندار قاتارى ازايعان جوق. بۇعان مىسال رەتىندە دەپۋتات ءوزىنىڭ سەمەي پوليگونىندا بولعانىن, ونداعى جاعدايلاردان جاقسى تانىس ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلعانىمەن, قۇجات ءالى كۇ­شىنە ەنگەن جوق, دەپ جالعاس­تىر­دى ءسوزىن دەپۋتات. بىراق يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدىڭ نەگىزى قالاندى. بۇگىنگە دەيىن شارتقا 150-دەن استام مەملەكەت قول قويدى. ەلدەردىڭ كوپشىلىگى ونى ءالى راتيفيكاتسيالاعان جوق. سون­دىق­تان مەن ەلدەردى شارتتى را­تيفيكاتسيالاۋعا شاقىرامىن». دە­پۋتات يادرولىق قاۋىپ-قاتەردىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەندىگىنەن دە حاباردار ەتتى. وعان فۋكۋسيما اەس-تەگى اپات­تى جاعداي ناقتى دالەل بو­لادى. مۇنداي مىسالدار وتكەن تا­ريحتان بەلگىلى. سول تاريح تا­رازىسىنان ساباق العان ءجون. شەشەن بۇل جەردە پارلامەنتارالىق بايلانىستاردىڭ ورنى بولەك ەكەنىن دە اتادى.

جاپونيا پارلامەنتىنىڭ دە­پۋ­تاتى حيروسي كاۆاۋتي قازاق­ستان­نىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءوتىپ وتىرعان بۇل جيىن يادرولىق قارۋدى جويۋعا جاسالعان ناقتى قادام ەكەندىگىنە توقتالا كەلىپ, فۋكۋسيما اەس-ىندە بولعان اپاتتان جانە تسۋناميدەن قازا تاپقان­دارعا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ كوڭىل ايت­قاندىعىن جانە كومەك كورسەت­كەن­دىگىنە توقتالدى. «جاپونيا مەن قازاقستان اراسىنداعى يادروسىز ايماق قۇرۋ ماسەلەسى بويىنشا پارلامەنتارالىق بايلانىستار جاقسى, دەدى سپيكەر ءارى قاراي. جاپونيا حالقى يادرولىق سىناق­تاردى توقتاتۋدى قالايدى جانە شارت جەدەل كۇشىنە ەنەدى دەپ سانايدى». سونىمەن قاتار, ول ءبىراز ەلدەردىڭ يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قوسىلماعانىن, بۇل ياد­رو­لىق قاتەرلەردىڭ ءالى دە ساقتالىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرەتىندىگىن العا تارتتى.

جاپونيا پارلامەنتىنىڭ تاعى ءبىر دەپۋتاتى ناوكادزۋ تاكەمو­تو­نىڭ حاباردار ەتكەنىندەي, جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ يادرولىق سىناقتارعا بايلانىستى تاجىر­ي­بە­لەرى بار. ونى حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىنا تاستالعان اتوم بومبالارىنىڭ, سەمەي پو­لي­گونىندا 40 جىل بويى جا­سال­عان يادرولىق سىناقتاردىڭ زار­داپتارىنان كورۋگە بولادى. بۇ­دان بۇرىندارى كەيبىر ەلدەردە جاسالعان سىناقتارعا كەزىندە الەمدىك قوعامداستىق تا الاڭ­داۋ­شىلىقتارىن بىلدىرگەن. سون­دىق­تان دا وسىنداي حالىقارالىق ءىس-شارالار ءجيى وتكىزىلۋى