رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جالپى قولدانىستا 96,5 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى بار. ونىڭ 23,7 مىڭ شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق, 72,8 مىڭى – جەرگىلىكتى جەلى. سولاردىڭ ساپاسىن جاقسارتىپ, جۇرتتى جول ازابىنان قۇتقارۋ مۇددەسىندە مەملەكەت تاراپىنان جول قۇرىلىسىنا قىرۋار قارجى ءبولىنىپ, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋدا. ارينە, وسىنىڭ وزىندە, اسىرەسە, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جولداردىڭ ماسەلەسى تولىقتاي شەشىلەر ەمەس. بىراق «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا بۇل تۇيتكىلدىڭ دە ءتۇيىنى تارقار ءتۇرى بار. سەبەبى, قازىردىڭ وزىندە باعدارلاما شەڭبەرىندە شەشىلگەن شارۋا از ەمەس ەكەن.
قارا جولدىڭ ساپاسىن قالاي جاقسارتامىز؟ قانشا شاقىرىمىنا كۇردەلى جوندەۋ قاجەت؟ وعان قانشا قارجى كەرەك؟ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ, شەشىمىن تابۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان بولاتىن. ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ج.ايباتىروۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىرگى تاڭدا باعدارلامانىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا قاراجاتتاردى يگەرۋ كولەمى ۇلعايتىلعان جانە جوسپارعا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ۆيتسە-مينيستر قاراجاتتاردى يگەرۋ كولەمى 7 ايدىڭ ىشىندە 52,9 ملرد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 179,4 ملرد تەڭگەنى قۇراعانىن اتاپ ءوتتى.
«جالپى, جىل قورىتىندىسى بويىنشا قاراجاتتار تولىقتاي يگەرىلەدى دەگەن سەنىمدەمىز, جانە 602 شاقىرىم اۆتوجولدى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپاردا بار. جىلۋمەن, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تارتۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىندا قاراجاتتاردى يگەرۋ 5 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتىلعان. 2017-2018 جىلداردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1 248 شاقىرىمعا جۋىق جەلىنى جوندەپ, تۇرعىزۋ كوزدەلگەن», دەدى ا.جۇماعۇلوۆ.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا يگەرۋ كولەمى 11,3 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتىلدى, 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 70 نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق, «بجك 2020» اياسىندا كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ جەتپەي تۇرعان ينفراقۇرىلىمدارىن جۇرگىزۋ بويىنشا دا قاراجاتتى يگەرۋ كولەمى 1,01 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتىلعان.
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا 2015-2016 جىلداردا I جانە II-تەحنيكالىق كاتەگوريالى 1,3 مىڭ شاقىرىم اۆتوجول رەكونسترۋكتسيالانعان. وسى جىلدار ىشىندە اۆتوجول جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا 616 ملرد تەڭگە قاراستىرىلسا, ونىڭ 329 ملرد تەڭگەسى ۇلتتىق قوردان بولىنگەن. بولىنگەن قاراجات تولىق يگەرىلىپ, 9 جوبا ىسكە اسىرىلعان. ال بيىل اۆتوجولدار رەكونسترۋكتسياسىنا 356,2 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قوردان 143,5 ملرد تەڭگە بولىنگەن.
جالپى, 2010 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 5 مىڭ شاقىرىمىنا رەكونسترۋكتسيا جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. ناتيجەسىندە قازىر رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 85 پايىزى, وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 65 پايىزى جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاعدايدا, دەيدى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى.
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى رومان سكليار «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بيىل جالپى ۇزىندىعى 4,4 مىڭ شاقىرىم بولاتىن 22 اۆتوجول جوباسىن ىسكە اسىرۋ قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, «ورتالىق – وڭتۇستىك» جوباسى بويىنشا 2016 جىلى جالپى ۇزىندىعى 275 كم بولاتىن استانا –تەمىرتاۋ جانە الماتى – قاپشاعاي ۋچاسكەلەرىن جوندەۋ اياقتالعان. ال ۇزىندىعى 14 شاقىرىم تەمىرتاۋ – قاراعاندى ۋچاسكەسىن جوندەۋ جالعاسۋدا. «ورتالىق – شىعىس» جوباسىن ىسكە اسىرۋ باستالعالى بەرى 230 شاقىرىمى پايدالانۋعا بەرىلگەن.
سونداي-اق, «ورتالىق – باتىس» جوباسى بويىنشا استانا – قوستاناي اۆتوجولىن جانە اقتوبە – قارابۇتاق – دەنيسوۆكا ۋچاسكەسىن جوندەۋ تولىق اياقتالعانىن جەتكىزدى. 2020 جىلعا دەيىن دەنيسوۆكا – قوستاناي ۋچاسكەسىن (114 كم) اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. سونىمەن قاتار, قاپشاعاي – تالدىقورعان, استانا – پەتروپاۆل – رف شەكاراسى جانە ورال – كامەنكا اۋىسپالى جوبالارىن ىسكە اسىرۋ جالعاسۋدا.
«جاڭا جوبالاردى باستاپ كەتتىك. ولار – جالپى ۇزىندىعى 2 مىڭ شاقىرىم بولاتىن جەتىباي – جاڭاوزەن, تالدىقورعان –وسكەمەن, مەركە – بۋرىلبايتال, قالباتاۋ – مايقاپشاعاي, ءۇشارال – دوستىق, بەينەۋ – اقجىگىت, تاسكەسكەن – باقتى, وسينوۆ اسۋى, ششۋچە – زەرەندى», دەدى ر.سكليار.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ حابارلاۋىنشا, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار بويىنشا 112 ملرد تەڭگە يگەرىلىپ, 80 مىڭ ادام جۇمىسقا تارتىلعان. بۇدان وزگە, 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قۇرىق پورتىندا قۋاتى 4 ملن توننا بولاتىن تەمىر جول پاروم كەشەنى ىسكە قوسىلعان. سونداي-اق, بيىل قۋاتى 2 ملن توننا بولاتىن اۆتوموبيل پاروم كەشەنىن سالۋ باستالىپتى. جوبا قۇنى 67 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
ۆيتسە-مينيستر, سونداي-اق, استاناداعى جاڭا تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ جۇمىسى جايلى ايتىپ ءوتتى. «جاڭا ۆوكزالدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى تاۋلىگىنە 35 مىڭ جولاۋشىنى, ال جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۆوكزالمەن قوسا العاندا تاۋلىگىنە 47 مىڭ جولاۋشىنى قۇرايدى, بۇل ەلوردا جولاۋشىلارىنىڭ لەگىنە, وعان قوسا حالىقارالىق كورمە وتكىزۋ كەزىندە قىزمەت كورسەتۋدى تولىق قامتاماسىز ەتەدى. تەمىر جول ۆوكزالىن پايدالانۋعا بەرگەننەن باستاپ شامامەن 305 مىڭ جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتىلدى. سونىمەن قوسا, استانا قالاسى اۋەجايىنىڭ جاڭا تەرمينالىن سالۋ جانە ۇشۋ-قونۋ جولاعىن جوندەۋ اياقتالدى. اۋەجايدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا 8,2 ملن جولاۋشىنى نەمەسە ساعاتىنا 2 525 جولاۋشىنى قۇرايدى», دەدى ر.سكليار.
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا ينفراقۇرىلىم جوبالارىن كەڭ اۋقىمدا ىسكە اسىرۋ تاسىمالداردىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرۋعا, كولىك شىعىندارىن ازايتۋعا, جالپى قىزمەت كورسەتۋ جانە ترانزيتتىك الەۋەتتى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا اپاتتى مەكتەپتەر مەن ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدى جويۋدىڭ جۇيەلىك جۇمىستارى دا جالعاستىرىلۋدا. بۇل جايىندا ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى بيبىگۇل اسىلوۆا باياندادى. ۆيتسە-مينيستر «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ء«بىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ» باعىتى بويىنشا بيىل ۇلتتىق قوردان بارلىعى 71,7 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ىشىندە 26,5 ملرد تەڭگە 2016 جىلى باستالعان 53 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا, 45,2 ملرد تەڭگە جاڭا 56 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا بولىنگەن. 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا اكىمدىكتەرگە 41 156 ملن تەڭگە اۋدارىلعان, ولاردىڭ 38 606 ملن تەڭگەسى نەمەسە 94 پايىزى يگەرىلگەن.
ب.اسىلوۆانىڭ ايتۋىنشا, 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا 7 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن, الماتى, جامبىل, قاراعاندى وبلىستارىندا 1 مەكتەپتەن, وقو-دا 4 مەكتەپ جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالاسىندا 320 ورىنعا ارنالعان بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 80 مەكتەپتى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان.
«بۇگىندە ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر بازاسى بويىنشا ەلىمىزدە 64 اپاتتى مەكتەپ پەن ءۇش اۋىسىمدا وقىتاتىن 127 مەكتەپ بار. ولاردىڭ ىشىندە 41 اپاتتى مەكتەپ پەن ءۇش اۋىسىمدا وقىتاتىن 62 مەكتەپ 2015 جىلدان قالعان جانە تاعى 23 اپاتتى مەكتەپ پەن ءۇش اۋىسىمدا وقىتاتىن 65 مەكتەپ انىقتالدى», دەدى ب.اسىلوۆا.
2017-2018 جىلداردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اپاتتى مەكتەپتەردىڭ ورنىنا 51 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى جانە 90 مەكتەپ ءۇش اۋىسىمدى ءبىلىم بەرۋدى جويادى, ولاردىڭ ىشىندە 116 مەكتەپ ۇلتتىق قور ەسەبىنەن سالىنادى.
ال ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى باقىتجان جاقساليەۆ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان كەيبىر جوبالار مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرى, 500 كۆ ەكىباستۇز – ءشۇلبى گەس (سەمەي) – وسكەمەن جەلىسى قۇرىلىسى» جوباسى. «جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ مەرزىمى – 2011-2017 جىلدار. جوبا قۇنى – 53,3 ملرد تەڭگە. قارجىلاندىرۋ تولىعىمەن KEGOC كومپانياسىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. بۇگىنگى تاڭدا جوبانىڭ بارلىق قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى تابىستى اياقتالدى», دەدى ب.جاقساليەۆ. سالىنعان نىسانداردى ىسكە قوسۋ 2016 جىلى 6 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن «»يندۋستريالاندىرۋ كۇنى اياسىندا وتكەن تەلەكوپىر بارىسىندا ىسكە اسىرىلدى. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەگى بويىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى جوسپارلانعان 2017 جىلدىڭ ورنىنا, 2016 جىلى كەستەسىنەن بۇرىن اياقتالدى. 2018 جىلى اياقتالاتىن تاعى ءبىر جوبا – اقتوعاي – تالدىقورعان – الماتى 500 كۆ شگەس ەلەكتر جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى.
«جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك – وڭتۇستىك باعىتى بويىنشا ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ەلەكترلەندىرىلەتىن تەمىر جول ۋچاسكەلەرىنىڭ, ەنەرگيا قاجەت ەتەتىن كەن ونەركاسىبى نىساندارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن جابۋدى قامتاماسىز ەتەدى, شەكارا ماڭى اۋماقتارىن دامىتۋ جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا الەۋەتىن كەڭىنەن يگەرۋ ءۇشىن جاعدايلار تۋدىرادى, سونىمەن قاتار, شىعىس ايماقتىڭ قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر جۇيەسىمەن بايلانىسىن كۇشەيتەدى», دەدى ب.جاقساليەۆ.
دينارا بىتىك, «ەگەمەن قازاقستان»