ءۇش كۇننەن بەرى قازاق ەلىنىڭ قابىرعاسى قايىسۋلى. التاي مەن اتىراۋ اراسى جالپاق جۇرتىمىزدىڭ كارىسى مەن جاسىنا, داناسى مەن بالاسىنا بىردەي ايرىقشا ءسۇيىكتى اقجولتاي, قايىرىم مەن مەيىرىمنەن جاراتىلعان اقىن قازاسىنا ازا تۇتۋلى. ۇلتتىق پوەزيامىزدى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن, قازاق جىرىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان اسا كورنەكتى اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تۇمانباي مولداعاليەۆ ەكىنشى ءومىرىن باستاۋ ءۇشىن ماڭگىلىكتىڭ تورىنە بەت الىپ بارا جاتقان اۋىر كۇندەر بۇل.
الماتى كەشە الاشتىڭ اقيىق اقىنىن, ارداقتى ازاماتىن اقتىق ساپارعا اتتاندىرىپ سالدى. تاڭەرتەڭمەن ءوزىنىڭ مەشىتتى عالام ۇيىندە ءمايىتى ارۋلانىپ, جانازاسى شىعارىلدى. «جۇماق تورىنە بوگەلمەي وتۋگە ءتيىستى ءبىر ادام بولسا, ول ءبىزدىڭ تۇماعاڭ عوي», دەپ مۇڭايدى اقىن ىنىلەرى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنا ءسۇيىكتى اقىنمەن قوشتاسۋ ءۇشىن كەلىپ جاتقان لەك-لەك حالىق. مۇڭدى مۋزىكا سازى قايعىنىڭ اۋىرلىعىن جانعا باتىرا سەزدىرىپ, تۇما جىردىڭ تۇمانبايىنا دەگەن قيماس ساعىنىش تولقىنىن تۋدىرعانداي.
قارالى ميتينگىنى تەبىرەنىستى تولعاۋمەن اشقان قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين ەلدى سۇيگەن, ولەڭدى سۇيگەن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ءومىرى حالىققا, وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ, جىردى كوزدىڭ اعى مەن قاراسىنداي ايالاۋدىڭ ۇلگىسى ەكەنىن قاداپ ايتتى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ اۋىر قازاعا بايلانىستى مارقۇمنىڭ وتباسى مەن تۋعان-تۋىسقاندارىنا جولداعان جەدەلحاتىن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوندا ايتىلعان جۇرەكجاردى ءسوزىن جەتكىزدى. تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقاندىعى, ونىڭ سەزىم مەن نازىك ليريكانىڭ تەڭدەسسىز شەبەرى ەكەندىگى, اقىننىڭ اسىل مۇراسى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ التىن قورىنا قۇيىلىپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىنا اينالعاندىعى اتاپ ايتىلدى.
تۇماعاڭ تۋعان توپىراق – جەتىسۋ جۇرتىنىڭ قيماستىق لەبىزىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اڭسار مۇساحانوۆ جەتكىزدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن جان-جۇرەگىمەن قۋانا, اسقاقتاتا جىرلاعان, جانى نازىك, پەيىلى كەڭ تۇماعاڭ «قۇستار قايتىپ بارادى» دەپ قالىقتاتا اندەتىپ, ءوزى دە قوڭىر كۇزدە ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانىپ جۇرە بەرۋى قانداي وكىنىشتى. بىراق ونىڭ جىلى ءجۇزى, سابىرلى قالپى كوزدەن كەتسە دە, كوڭىلدەن كەتپەك ەمەس.
تۇماعاڭنىڭ الماتىعا ارناعان ولەڭدەرىنىڭ ءوزى قالىڭ ءبىر توم بولار. ول الماتىنى ءسۇيدى, الماتى ونىڭ ءوزىنىڭ دە, ماحابباتىنىڭ دا, جىرلارىنىڭ دا التىن بەسىگى بولدى. ازاتتىق بەسىگىنىڭ ۇلى قالاسى الاشتىڭ ۇلى اقىنىن ۇمىتپايدى. الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك سەيدۋمانوۆ وسىلايشا قازا قايعىسىنىڭ سالماعىن ءبولىسىپ جاتقاندارىن پاش ەتتى.
قايعىنى جەڭىلدەتىپ, كوڭىلگە جۇبانىش بولار جەدەلحاتتاردى جولداۋشىلار – پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم-جومارت توقاەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ, مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ, ءمادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى بەردىبەك ساپارباەۆ, باقىتجان ساعىنتاەۆ جانە بەرگەي رىسقاليەۆ, قىتاي ەلىنىڭ ءبىر توپ قالامگەرلەرى... وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. اقىنىن ارداقتاعان وسىنداي ەلدىك قاسيەت مىناداي قايعى ۇستىندە قازاق حالقىنىڭ ۇلىلىعىن تاعى ءبىر انىق دالەلدەگەندەي.
تۇماعاڭ سوڭعى ايلاردا بوي جاساعانداي ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتتى. مۇقاعالي مەن قاسىمنىڭ مەرەيتويلارىنا قاتىستى. وسكەمەندە «شىعىس شىنارى» ءمۇشايراسىنىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولىپ, اباي اتىنداعى ارناۋلى سىيلىقتى ەنشىلەدى. ەمەن-جارقىن كەزدەسۋلەردە جىر وقىپ كوڭىلىن ورلەتتى. وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى يسلام ابىشەۆ قازاق پوەزياسىنىڭ كلاسسيگىن التاي ەلى دە ۇمىتپايدى, ۇمىتا المايدى دەسە, ول دا اقيقات. ال, جايىقتىڭ اقىن قىزى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى باقتىعوجا ءىزمۇحامبەتوۆتىڭ ءۇشبۋ سالەمىن جەتكىزە تۇرىپ, ولەڭ دەپ اتالاتىن كيەلى ونەرگە جارتى عاسىر بويى ادالدىعىنان جازباي, قازاقتىڭ تاڭعاجايىپ ليريكا مەكتەبىن قالىپتاعان تۇمانباي اقىننان ايرىلۋىمىز تۋعان اكەدەن ايرىلعاننان دا اۋىر سوعاتىنىن ايتسا, ءبىز وسى سوزگە دە قۇدايداي سەندىك.
اكادەميك سەرىك قيراباەۆ رەجىمگە باعىنباعان جاڭا پوەزيا جاساعان تۇماشىنىڭ قازاق ولەڭىندەگى ورنى ءتىپتى ەرەكشە ەكەندىگىن ايتىپ, ونىڭ ماعجاندى قايتا تىرىلتكەن اقىندىق قۇدىرەتىنە توقتالدى. «كەشەگى ازەربايجان ءمامبەتوۆ, اقسەلەۋ, قادىر سياقتى, تۇمانباي دا الىپتاردىڭ ءىزىن باسقان الىبىمىز ەدى, جەتىمسىرەپ قالدىق», دەگەن ءاسانالى ءاشىموۆ كۇيزەلىسىنە دە قوسىلماعان جان جوق. تۇماعاڭنىڭ ستۋدەنتتىك كۇننەن بەرگى دوسى, استانادان جەتكەن ۇلكەن اقىن نۇرعوجا ورازوۆتىڭ: «پوەزيا دەيتىن كەرەمەتتىڭ ليريكا دەگەن پەرىشتەسى بار. سونىڭ يەسى – تۇمانباي», دەي كەلە, وقىعان ارناۋ ولەڭى جيىلعان جۇرتتىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتتى.
قازاق ادەبيەتىندە قادىر مەن تۇمانباي باياعى عابيت پەن عابيدەن ابىزدارداي ەگىز جاراتىلعان جاندار ەدى. ەكەۋى قۇرداس, مۇڭداس, سىرلاس بولاتىن. قالجىڭدارى سونداي جاراساتىن. ەكەۋى دە قازاقتىڭ ۇلى اقىندارى. تۇماعاڭ: «قادىر نە ىستەسە, مەن سونى ىستەيمىن. سىيلىق السا, سىيلىق الامىن, كەزدەسۋ جاساسا, مەن دە ەلمەن جۇزدەسەمىن», دەيتىن. ەندى, مىنە, قادىر قۇرداسى دۇنيەدەن ءوتىپ ەدى, تۇماعاڭ قيماس دوستىڭ سوڭىنان ءوزى دە اسىعىس اتتانىپ كەتە باردى. شاماسى, ساعىنعان بولار. بۇل دا قۇدايدىڭ ءبىر قۇدىرەتى مە ەكەن؟ بۇل ءافسانانى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى ەلجىرەي ەزىلگەن كۇيىنىشپەن ايتتى. تۇماعاڭنىڭ بالا كۇننەن بەرگى دوسى قالدان باستاۋباەۆ اقىن اتىنىڭ الاش تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىنىن جاريا ەتتى.
«جىرىم مەنى ەشقاشان ءولتىرمەيدى, ءانىم مەنى ەرتەڭگە جەتەلەيدى», – دەپ جىرلاعان قازاقتىڭ الىپ اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆ «كەڭساي» زيراتىندا ماڭگىلىك مەكەنىنە تابىستالدى. ودان سوڭ اسى بەرىلىپ, ارۋاققا قۇران باعىشتالدى. جىرى مەن ءانى اقىن رۋحىن ولتىرمەيتىنىنە, پەرىشتە تۇماعاڭنىڭ نۇرى پەيىشتە شالقيتىنىنا كەۋدەمىزدەگى يمانىمىزبەن ءبىز دە كامىل سەندىك.
قورعانبەك امانجول.
_____________________
قوڭىر كۇزدە قۇستارمەن قايتقان اقىن
ءابىلماجىن جۇماباەۆ – جازۋشى: – مىناۋ پەندەشىلىك ومىردە تالاي ادامدارمەن كەزدەسىپ, قىزمەتتەس بولاسىڭ. بىرەۋلەرىمەن داۋلاسۋىڭا تۋرا كەلەدى. ال بىرەۋلەر ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىك قارىم-قاتىناسىمەن ماڭگى-باقي جادىڭدا قالادى. سونداي ادامنىڭ ءبىرى تۇمانباي بولدى. ول – اقىن, كىتاپتارىن شىعاردى. مەن ءبىراز جىل «جازۋشى» باسپاسىندا ديرەكتور بولدىم. كىتاپ شىعارۋعا بايلانىستى تۇمانبايمەن اركەز ارالاستا بولدىق. ءبىراز قالامگەرلەر كىتاپتارىنىڭ كولەمى, تارالىمى جونىندە داۋلاسىپ جاتار بولسا, تۇمانباي باۋىرىمىز جىميىپ قانا ك ۇلىپ, وزىڭە سالماق سالار ەدى. قولدان كەلگەنشە وسىناۋ اقيىق اقىننىڭ كەرەمەت جىرلارى حالىققا جەتسە ەكەن دەدىك. كىم بىلەدى, كەيدە ءبىزدىڭ جاساعانىمىز ونىڭ كوڭىلىنەن شىقپاعان دا شىعار. سوندا دا ول رەنىشكە بارمايتىن. ناعىز ازاماتتىڭ مىنەزىن كورسەتەتىن. ونىڭ ەسەسىنە جاستارعا قامقور بولىپ, ولاردىڭ كىتاپتارىن شىعارۋعا جانىن سالىپ جۇرەر ەدى.
* * *
يسلام ابىشەۆ, وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى: – قادىرلى تۇمانباي اعا دۇنيەدەن وزدى دەگەن حابار جەتكەندە بۇكىل التاي ەلى ەسەڭگىرەگەندەي كۇي كەشتى. ويتكەنى, مولداعاليەۆتىڭ مولدىرەگەن جىرلارىن ءسۇيىپ وقىمايتىن بۇل كۇندە قازاق بالاسى جوق. بىلتىر عانا تۇمانباي اعامىز ءوزىنىڭ قۇرداسى, جان جولداسى قادىر مىرزا-الىمەن التاي وڭىرىندە قوناقتا بولىپ, سول كەزدە ەكى الىپتىڭ اراسىندا ايتىلعان ءاربىر سوزدەرى, ءاربىر جاراسىمدى قالجىڭدارى شىعىستاعى جىرسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالىپ قالدى. بيىل دا وسىدان ءبىر اي بۇرىن ارداقتى جارى كۇلتاي اپامىزبەن بىرگە, ءوزىنىڭ ارتىنان ەرگەن اقىن ءىنى-قارىنداستارىن ەرتىپ كەلگەندە دە وسكەمەندەگى ساياباقتا, اشىق اسپان استىندا سەرپىلتىپ جىر وقىدى, وسكەمەن كوگىن جىرعا بولەدى. سول جولى قازاقتىڭ الىپ جۇرەكتى, اسا مادەنيەتتى ۇلىمەن سوڭعى رەت كەزدەسكەنىمىزدى بىلمەپپىز دە. ءبىز اقىن اعامىزدى, اقىن اتامىزدى ۇمىتپايمىز! ۇمىتا دا المايمىز! ءوزى جاقسى كورىپ وتكەن حالقىنىڭ جۇرەگىندە تۇمانباي اقىن ماڭگى باقي جاساي بەرەدى!
* * *
اققۇشتاپ باقتىگەرەەۆا, اقىن: – قازاق حالقىنىڭ ادەبيەتىنە جارتى عاسىردان اسا ادال, قالتقىسىز, ەڭ نازىك سەزىمىمەن قىزمەت ەتكەن, قازاق پوەزياسىنىڭ ليريكا مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ, كىرشىكسىز ەڭبەك سىڭىرگەن الىپ اقىنىمىزدان ايىرىلۋ ءبىز ءۇشىن وتە اۋىر وقيعا. قازاقتىڭ ءار بالاسى ونىڭ جىرىن وقىپ ءوستى, ءوزىن كورىپ ەسەيدى. قازاق حالقى قادىر مەن تۇمانباي دەپ ەكى ەسىمدى ارداقتادى, ەكەۋىن ەكى الاقانىنا سالىپ قۇرمەت تۇتتى. ەكەۋىنىڭ تۋعان جىلى دا, ادەبيەتكە كەلگەن جىلى دا, كىتاپتارىنىڭ شىققان جىلى دا ءبىر ەدى. ەندى مىنە, دوسىن, قۇرداسىن اڭساپ كەتتى مە, ومىردەن وتكەن جىلدارى دا ءبىر بولىپ وتىر.
تۇمانباي ومىردەن وتسە دە, سانادان وشكەن جوق! ەگەمەندى ەلدىڭ ونەرىن, ادەبيەتىن, ءتىلىن قۇرمەتتەيتىن ۇرپاق باردا, تۇمانباي جازىپ كەتكەن جاستىقتىڭ ءانى شىرقالىپ تۇرعاندا اقىننىڭ ەسىمى دە, ارتىندا قالعان ءسوزى دە قازاق حالقىنىڭ جادىندا جۇرە بەرەدى.