قازاقستاندا جەكە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل ون التى جىل بولدى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل قۇرىلىم رەسپۋبليكادا قۇقىق, حالىقارالىق جەكە قۇقىق, تورەلىك ءىس جۇرگىزۋ قۇقىعى سالالارىندا وزىندىك جوعارى تابىستارىمەن بەلگىلى تسيۆيليستيكانىڭ جالعىز ورتالىعى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, جەكە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك مايدان سۇلەيمەنوۆ ەلىمىزدە وسى سالا مەكتەبىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, تمد ەلدەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن حالىقارالىق جانە قۇقىق سالاسىنداعى بارلىق كەلىسىمشارتتار مەن زاڭدار شىعارماشىلىعىنىڭ وراسان زور جوباسىن جاساپ, جۇزەگە اسىردى.
عالىمنىڭ ازاماتتىق قۇقىق عىلىمىن عانا ەمەس, قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان حالىقارالىق جەكە قۇقىق عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسى دە قوماقتى. ول اربيتراجدى كوميسسيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە تۇراقتى توراعاسى بولىپ تابىلادى. ال ەندى اربيتراجدىق كوميسسيا حالىقارالىق كوممەرتسيالىق سوت بولعاندىقتان, شەتەل كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن بولعان ىستەردى قارايدى. مىنە اڭگىمە, وسى تۇرعىدا عىلىمي ورتالىقتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى مەن الداعى جوبالار توڭىرەگىندە وي قوزعاۋدان باستالدى.
– مايدان كۇنتۋار ۇلى, ءوزىڭىزگە بەلگىلى, ءبىزدىڭ وتانىمىز ءۇشىن بيىلعى جىل ەرەكشە جىل. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى. الەمدىك قاۋىمداستىقتا جاڭا مەملەكەتتىڭ ءدۇنيەگە كەلۋى سول ەلدىڭ ەڭ باستى قۇجاتى – كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى عوي. ەل كونستيتۋتسياسى قابىلدانۋىنىڭ باستاپقى جوباسى كەزەڭىندە ءسىز اتاقتى عالىم-زاڭگەرلەرمەن بىرگە بولدىڭىز. سوعان وراي, سىزگە ءبىر ءوتىنىش, اتا زاڭنىڭ جوباسىن جاساۋ پروتسەسى جانە كەزدەسكەن كۇردەلىلىكتەر جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز.
– تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا قابىلداندى. جاسىراتىنى جوق, ول قۇجات قابىلدانعاندا, بۇل عاسىرلارعا, ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان دەگەندەي پىكىرلەر دە بولدى. سول كەزەڭنىڭ وزىندە مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالامدا مەن بۇل كونستيتۋتسيا ءوتپەلى ۋاقىتتىڭ زاڭى بولعاندىقتان, ونى ەكى-ءۇش جىلدان سوڭ وزگەرتۋگە تۋرا كەلەتىندىگىن ايتقانمىن. وعان باستى سەبەپ – سول ۋاقىتتا ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايلار ءجيى وزگەرىپ جاتتى.
بىرقاتار كۇردەلىلىكتەردەن كەيىن جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ, ەلباسىنىڭ 1995 جىلعى 22 مامىرداعى قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى تۋرالى پرەزيدەنت جانىنداعى ساراپشىلىق-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا بارلىعى توعىز ادام ەنىپ, ولاردىڭ التاۋى: يۋ.باسين, ۆ.كيم, ا.كوتوۆ, ە.نۇرپەيىسوۆ, ع.ساپارعاليەۆ جانە مەن بار ءبىر توپ عالىمدار, سونداي-اق ن.ءشايكەنوۆ, ك.كولپاكوۆ, ب.مۇحامەدجانوۆ سەكىلدى لاۋازىم يەلەرى مەن شەتەلدىك ءۇش ساراپشى بولدى. بىزدەردى اتا زاڭنىڭ اۆتورلارى دەيتىندەر دە بار, اشىعىن ايتۋ قاجەت, بىزدەر اۆتور ەمەس, ساراپشىلارمىز. ەلباسىنىڭ جوعارىدا اتالعان قاۋلىسىندا: «جۇمىستى 10 ماۋسىمعا دەيىن اياقتاۋ قاجەت», دەپ جازىلدى. سوندا ويلاپ قاراساڭىز, ءبىر ايدان دا از ۋاقىت قالعان. ارينە, سوندىقتان بىزدەرگە كۇن سايىن تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى.
بۇل ورايدا: «كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورى كىم؟» دەگەن ورىندى ساۋال تۋىندايتىندىعى ءسوزسىز. اقيقاتىنا كەلگەندە, كونستيتۋتسيانىڭ يدەولوگى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ءبىر ەڭبەگىندە «20 ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىن وقىپ شىققاننان كەيىن عانا, زاڭگەرلەردى شاقىرعاندىعىن», جازعان-دى. اتا زاڭنىڭ ءماتىنىن سول كەزدەگى ءادىلەت ءمينيسترى ناعاشىباي ءشايكەنوۆ قاعازعا ءتۇسىردى. قۇجات جوباسىن تالقىلاۋ تىم قىزۋ دا قارقىندى ءوتتى. سونىڭ ءبىرى كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابىنىڭ 3-تارماعىنا قاتىستى پىكىرتالاس ەدى. وندا پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋداعى قۇقىعىن شەكتەۋ توڭىرەگىندە ماسەلە كوتەرىلدى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنىڭ ءوزى دۇرىس تۇجىرىم ەمەس, پارلامەنت – ەڭ جوعارى بيلىك ورگانى بولعاننان كەيىن, ول كەز كەلگەن ماسەلەنى ءوز قالاۋىنشا قاراۋعا ەرىكتى. جاسىراتىنى جوق, مىنە وسى تارماق ءتوڭىرەگىندە ءىس جۇزىندە ۇنەمى: «مۇنى پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا بولا ما, بولماي ما؟» دەگەن سياقتى جاعدايلار ورىن الىپ قالۋدا. كونستيتۋتسيانىڭ سوڭعى وزگەرىسىندە پارلامەنت وكىلەتتىلىگىنىڭ كوپتەگەن باعىتتاردا كەڭەيتۋگە باعىتتالۋى دا سوندىقتان.
– جوعارى بىلىكتىلىكتى, جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى دە قيىن عىلىمدار قاتارىنا جاتاتىن زاڭگەر ماماندىعىن تانداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟ بۇل ساۋالدى قويۋىمىزعا رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولۋىڭىز ءسىزدىڭ و باستا دۇرىس تاڭداۋ جاساپ, ءوز ماماندىعىڭىزدى جەتىك مەڭگەرگەنىڭىزدى عانا ەمەس, ونى وتە جاقسى كورەتىنىڭىزدى اڭعارتادى. وسىلاي بولا تۇرسا دا ەڭبەك جولىڭىزدا قانداي دا ءبىر كۇردەلىلىكتەر كەزدەستى مە؟!
– ارينە, «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەندەي, اكە ۇلاعاتىنىڭ ورنى ەرەكشە. مەنىڭ ءومىر, ەڭبەك جولىمداعى جەتىستىكتەرىم ءۇشىن اتا-اناما قارىزدارمىن. «كوزىنىڭ – نۇرى, كوڭىلىنىڭ – گ ۇلى» بالاسىنىڭ ءوز جولىن قۋعانىن ءاربىر اتا-انا قالايدى. بۇگىندە مەنىڭ ءوز بالالارىمنىڭ دا مەن سياقتى اكە اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, زاڭگەرلىك ماماندىقتى يگەرگەنىنە قۋانىشتىمىن. مەنىڭ ويىمشا, كەز كەلگەن ادامنىڭ جولى بولىپ, بيىكتەن كورىنۋى ونىڭ ءومىر جولىندا ۇلگى-ونەگە بولاتىن جاقسى اداممەن جولىعۋىنا بايلانىستى.
مەن ءۇشىن سونداي قيماس, اسا قادىرلى ادام پروفەسسور يۋري گريگورەۆيچ باسين بولدى. اتاقتى قازگۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە سوناۋ 1958 جىلى ءتۇسىپ, قۇقىق تەورياسىمەن اينالىسپاق بولدىم, بىراق بۇل ويىمنان باس تارتۋعا بارلىق عىلىمدى ماركس, ەنگەلس, لەنين, ستالين ەڭبەكتەرىندەگى تسيتاتالارمەن ءتۇيىندەيتىن پروفەسسور حانگالوۆتىڭ كوڭىلسىز لەكتسيالارى سەبەپ بولدى. (ايتكەنمەن, سوڭعى جىلدارى ءبارىبىر قۇقىق تەورياسىنا قايتا ورالۋىما تۋرا كەلدى). ال, ەندى ەكىنشى كۋرستا وتە بىلىكتى, ومىرلىك ءارى كاسىبي تاجىريبەسى مول عالىم يۋري گريگورەۆيچتىڭ لەكتسياسىن تىڭداعاننان سوڭ, مەنىڭ ازاماتتىق قۇقىق عىلىمىنا دەگەن ءۇلكەن قۇشتارلىعىم وياندى. قازىر ويلاپ قاراسام, سودان بەرى جارتى عاسىر ءوتىپتى. ءوزىمنىڭ وسى سالانى تاڭداعانىما ەشقاشان وكىنىپ كورگەن جوقپىن جانە وكىنبەك تە ەمەسپىن.
ەگەر مەن سىزگە: «وسىنشاما ۇزاق, ياعني ەلۋ جىل بويىندا ەشقانداي قيىندىق, كۇردەلىلىكتەر بولمادى» دەسەم, جالعان ايتقان بولار ەدىم. ەڭ الدىمەن قاسيەتتى دە قاستەرلى عىلىممەن اينالىسۋ, وعان كەلۋ ءدال سول ۋاقىتتا وتە قيىن بولدى. ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگى رەتىندە ماعان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە جولداما بەرىلگەن-ءدى. دەگەنمەن ۇستازىم سالىق زيمانوۆقا ايتار العىسىم زور. سول كەزدە عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ زاڭ عىلىمىنداعى وسى الىپ تۇلعا الدىمنان داڭعىل جول اشىپ, مەنى ماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا جىبەردى.
– ءسىز 1985 جىلى قازۇۋ-دە ازاماتتىق, شارۋاشىلىق, تۇرعىن ءۇي جانە وتباسى قۇقىقتارىنان لەكتسيا وقىپ, سول جىلى ازاماتتىق قۇقىق پروفەسسورى عىلىمي اتاعىن الىپسىز. سودان بەرى ارادا شيرەك عاسىر ءوتتى, جوعارىداعى پاندەر بويىنشا زاڭناما ۋاقىت تالقىسىنا ءتۇسىپ, ءبىرقاتار وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايى ازاماتتىق, تۇرعىن ءۇي جانە وتباسىلىق قۇقىققا قانداي وزگەرىستەر اكەلدى دەپ ويلايسىز؟
– ءسىزدىڭ جوعارىدا جىكتەپ-جىكتەپ اتاپ ايتىپ وتىرعان تاقىرىپتارىڭىزدىڭ ءبارى ءپان بويىنشا تۇگەلدەي دەرلىك ازاماتتىق قۇقىققا ەنەدى. سول سەبەپتەن ءبىز اڭگىمە اۋانىن ازاماتتىق قۇقىقتاعى ءوزگەرىستەرگە بۇرايىق. سونىمەن ازاماتتىق قۇقىقتىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى – ول قۇقىقتىڭ وزگە (مەملەكەتتىك, اكىمشىلىك, پروتسەسسۋالدىق جانە باسقا) سالالارىنا قاراعاندا قوعامنىڭ كەز كەلگەن قۇرىلىسىندا وزگەرىسسىز قالادى. ماسەلەن, كەلىسىمشارت, جەكەمەنشىك قۇقىعى, زاڭدى تۇلعا – ازاماتتىق قۇقىقتىڭ نەگىزى, ياعني وزەگى بولىپ تابىلاتىندىقتان كەز كەلگەن ساياسي قۇرىلىمدا جانە كەز كەلگەن فورماتسيادا ءومىر سۇرە الادى. ال, ەگەر ونىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساپ, جول بەرمەسە, ازاماتتىق قۇقىق ءمۇلدەم جوعالادى. ماسەلەن, كەڭەس وداعى كەزىندە نە بولدى؟ ارينە وسى ينستيتۋتتار فورمالدى تۇردە عانا ءومىر ءسۇرىپ, شىن ءمانىسىندە جۇمىس ىستەمەدى. ءويتكەنى بارلىعى مەملەكەتتىك ەدى. ءوزىمنىڭ ءبىر ماقالامدا ازاماتتىق قۇقىقتى سول سەبەپتەن «كەرەكسىز» عىلىم دەپ اتاعانمىن.
مۇنىڭ ءوزى مەنىڭ پىكىرىمشە, سوتسياليستىك ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. مەملەكەت تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جانە نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتىق قۇقىق العى شەپكە شىقتى. دەگەنمەن, عالىمدارعا ۋاقىتتىڭ جاڭا دا جوعارى تالابىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن جاڭا زاڭ دايىنداۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. مىنە, وسىنداي اۋقىمدى دا, ماڭىزدى ءىس-شارانىڭ باسىندا جەكە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى تۇرعاندىعىن ايتقىم كەلەدى. سوتسياليزمنىڭ يدەولوگيالىق دوگمالارىنان تازارىپ, ودان مۇلدەم ارىلعان قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قۇقىعى – بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدە تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ءتيىمدى ءارى ۇتىمدى تۇردە رەتتەي الاتىن قۇقىققا اينالدى.
– اڭگىمە باعىتىن ەندى وسى جەكە قۇقىق ينستيتۋتى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ناقتى ناتيجەلەرىنە, جەكە قۇقىق سالاسىنىڭ زەرتتەۋ پروتسەسىندەگى پروبلەمالار مەن الداعى جوبالارعا اۋدارساق.
– جەكە قۇقىق عزي ازاماتتىق قۇقىق جانە حالىقارالىق جەكە قۇقىق سالاسىنداعى بىردەن-ءبىر مەكەمە رەتىندە بىرقاتار جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىمەن ازاماتتىق كودەكس جوباسى جاسالدى. سونىمەن قاتار ەكونوميكا (جەر, قازبا بايلىقتارى, مۇناي, كاسىپورىندار, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر) سالالارىنا قاتىستى جەتپىسكە جۋىق زاڭ بار. ەڭ سوڭعى زاڭ – مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى جانە مەملەكەتتىك كودەكسكە وزگەرىستەر مەن قوسىمشالار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ مەن وزگە دە زاڭناما اكتىلەرى. سونىمەن قاتار, عزي حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى نەمىس قوعامىمەن بىرلەسىپ, جىل سايىن الەمدىك قۇقىقتىڭ اكتۋالدى پروبلەمالارىنا ارنالعان تسيۆيليستيكالىق وقۋلار اياسىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرۋدا. بيىل ونىڭ ون ءۇشىنشى جيىنى وتكىزىلمەك.
ال, ەندى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە كەلسەك, ينستيتۋت جۇمىسىنداعى باسىمدىق ازاماتتىق قۇقىق پەن كاسىپكەرلىكتىڭ اراقاتىناسىن زەرتتەۋگە اۋدارىلۋدا. وندا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى قالاي جانە قانداي قۇرالدارمەن رەتتەۋگە بولادى دەگەن ماسەلە ويلاندىرماي قويمايدى.
– مايدان كۇنتۋار ۇلى, سىزگە سوڭعى ساۋال. 2000 جىلى ينۆەستيتسيالىق تالاس-تارتىستاردى قاراۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىققا (ICSID), UNCITRAL ەرەجەلەرى بويىنشا ستوكگولم, شۆەتسيادا (2001, 2004, 2010 ج) تورەلىك سوتقا قاتىستىڭىز. وزىڭىزگە ايان, حالىقارالىق سوت جۇيەسى جوعارى دامۋ دەڭگەيىمەن جانە ادام قۇقىعىنا دەگەن ەرەكشە قاتىناسىمەن, وزىق تاسىلىمەن سيپاتتالادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلىندا حالىقارالىق تاجىريبەدەن ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتالدى. سولارداعى زاڭنامانى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاقستان زاڭناماسىنا حالىقارالىق ءتاجىريبەدەن تاعى دا قانداي ادىستەردى ەنگىزۋ قاجەت دەپ ويلايسىز؟
– ورىندى ساۋال, ءسىزدىڭ تۇجىرىمىڭىزبەن كەلىسەمىن, ۆاشينگتون, لوندون, پاريج, ستوكگولم, حيۋستون, كولگاري, ماسكەۋدەگى كوپتەگەن حالىقارالىق اربيتراجدىق جانە سوت پروتسەستەرىنە قاتىستىم. سونداي-اق, الماتى قالاسىنداعى قازاقستاندىق حالىقارالىق اربيتراجدىڭ توراعاسىمىن. بۇل پروتسەستەردەگى مەنى قىزىقتىراتىنى – سوتتاعى بارلىق ارگۋمەنتتەردى ەكى جاقتىڭ وكىلى قامتاماسىز ەتەدى, ال سوتتار بولسا تەك قانا وسى ارگۋمەنتتەردى باعالايدى جانە شەشىم شىعارادى. ازاماتتىق پروتسەستە پروكۋرور بولماعان جاعدايدا جەمقورلىق تا بولمايتىندىعىن ايقىندايدى. ءمىنە, وسى قاعيدالاردىڭ, پرينتسيپتەردىڭ بارلىعىن مەن قازاقستاندىق حالىقارالىق اربيتراجعا ەنگىزدىم. مەدياتسيا مەن اربيتراجعا ەنەتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنە تالاس-تارتىستى شەشۋدىڭ بالامالى ءادىستەرىن بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنىڭ ءوزى سوتتار جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە جانە جەمقورلىقپەن كۇرەستەگى ەڭ ءتيىمدى ءارى ىقپالدى قۇرال.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقىت بالعارينا.
الماتى.