بەعازى بيىگى تۋرالى
ورتالىق قازاقستاندا, دالىرەك ايتساق, اقتوعاي اۋدانىنداعى جىلاندى تاۋىنىڭ ەتەگىندە تۋىپ, وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن ىسقاق سۇلەيمەن ۇلى دەگەن بوقتامپاز ادام بولعان. تەنتەك ادامدى جۇرت «جىندى ىسقاق» اتاپ كەتكەن. ونىڭ بوقاۋىز سوزدەرىن جۇرت تاڭسىق كورىپ, رەتى كەلسە وتكەن-كەتكەن ادامداردى سىباتىپ الىپ وتىرعان. مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز دا ءوزى تىلەنىپ بارىپ, جىندى ىسقاقتىڭ بوقتىعىن ەستىپ قايتقان دەسەدى. كەيىن اڭگىمەسىنە كەيىپكەر دە قىلعان. ىسقاق قاريا ءۇي-ىشىنەن بولەك, ەل ىشىندەگى قيسىق-قىڭىر, تەلى-تەنتەكتەردى سول بوقاۋىز سوزىمەن تىيىپ وتىرعان. تاريحشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي «قۇنانباي» اتتى كىتابىندا جازعانداي, قىر باسىندا بالالارمەن ويناپ تۇرعان قياسبايدىڭ ەرسى قىلىعىنا ابايدىڭ رەنجىپ ايتاتىن اڭگىمەسىنە قياسباي اقىلدى كەيىپتە قارسى رەنجىپ: «مەن دۇنيەنىڭ ءوزىن مازاق ەتىپ جۇرگەن جوقپىن با؟» دەيتىنى بار. ءبىز ايتىپ وتىرعان جىندى ىسقاق تا سول قياسباي سياقتى كەر زاماندى كەلىستىرىپ سىناپ-سىباپ العانداردىڭ ءبىرى.
ءيا, جىندى ىسقاقتى نە ءۇشىن ەسكە الدىق؟ تۇنەۋ كۇنى ارقانىڭ التىن قازىعى اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى, قۇت قونعان قىزىلاراي دەيتىن اۋىلدىڭ تورقالى توقسان جىلدىق ءدۇبىرلى تويى ءوتتى. ءبىر توپ قالامداس دوستار سول ءدۇبىرلى اسقا باردىق. تەكتى توپىراقتا كىمدەر تۋمادى دەسەڭىزشى!.. ارقاداعى بەس قازىلىقتىڭ ءبىرى سانالاتىن قىزىلاراي قازىلىقتا تۋعان ەلدىڭ ازاماتتارى تۇلعالارىن بىلاي تۇگەندەيدى: الاش ارىستارى ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەك ۇلى, اقبايدىڭ جاقىبى تۋعان, ايگىلى اقىن-ءانشى-سازگەر اسەت نايمانباي ۇلى دۇنيە ەسىگىن اشقان, باياعى لەنا قىرعىنىنا قاتىسۋشى ۋگار جانىبەكوۆ, xالىق اقىنى عابديمان يگەنسارتوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان, قاراعاندى وڭىرىندە 1939 جىلى ءبىرىنشى بولىپ لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان ۇستاز ءابدىراحىم سماعۇل ۇلى, اسىلدىڭ سىنىعى, اتاقتى عالىمدار ماعاۋيا مەن ءمۇسىلىم ەرمەكوۆتەر, اتاقتى سۋرەتشىلەر ساحي رومانوۆ پەن قالقامان تىلەۋحان ۇلى, سونداي-اق, قازاق پوەزياسىنىڭ بىرەگەي وكىلى اقسۇڭقاردىڭ سەرىگى تۇلەگەن تەكتى توڭىرەككە كەلە جاتىرمىز. وندايدا جول-جونەكەي ارعى-بەرگى تاريح تارازىعا تارتىلىپ, تاۋ-تاس تۇگەندەلىپ قالادى. اڭگىمە-دۇكەن قىزعان تۇستىڭ بىرىندە اقتوعايعا اپارا جاتقان سارا جولدىڭ سول قاپتالىنان جىلاندى تاۋى كورىندى. ءبىز ايتقان جىندى ىسقاق تا وسى القاپتىڭ الىبى. جىندى ىسقاقتى جىرىمىزعا قوسۋىمىزدىڭ سەبەبى دە سول, بارا جاتقان قىزىلاراي تاۋلارىمىزدىڭ ءبىر سىلەمى, اتاقتى بەعازى بيىگىنە وسىدان شامامەن 1947-1952 جىلدار ارالىعىندا اتاقتى ارحەولوگ عالىم الكەي مارعۇلان قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. تۋرا سول ۋاقىتتا بۇكىل ەۋرازيا اۋماعىنا تاراعان بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جاتاتىنى انىقتالىپ, وسى مادەنيەتتىڭ ەسكەرتكىشتەرىن اقتوعاي اۋدانىندا العاش رەت الكەي مارعۇلان اشقان ەكەن.
قازبا جۇمىستارى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋگە الىنعان تۇستا عالىمدار اۋىلدىڭ كونەكوز قاريالارىن, بىلگىر تاريحشىلارىن, سوزگە شەشەن اۋىلدىڭ ايتقىشتارىن سويلەتەدى. سونداي ءبىر قازبا جۇمىستارى ۇستىندە الكەي عالىم جىندى ىسقاقتى كەزدەستىرىپ, اتاقتى بوقتامپاز سىقاقشى ەكەنىن الدىندا ەستىگەن بولسا كەرەك, ىسقاق شالعا ادەيى ءتيىسىپ: – ءسىزدىڭ ارعى اتالارىڭىزدا ورىسقا شاتىس ەشكىم جوق پا؟ شاشىڭىز شيكىل سارى, كوزىڭىز تۇزداي كوك ەكەن, – دەپ قاعىتىپ ءوتىپتى. سويتسە, سوزدەن سۇرىنگەن ىسقاق بولسىن با, سالعان جەردە: – ءاي, الكەي! مەنىڭ ارعى تەگىمدى بىلگىڭ كەلىپ بارا جاتسا, اقىرى مولا اقتارىپ ءجۇرسىڭ عوي, كوردە جاتقان شەشەمدى قازىپ الىپ, وزىنەن سۇرا! –دەگەن ەكەن.
ءيا, ءبىز اۋەلدەن-اق اڭگىمەمىزدى الكەيدەن باستاعىمىز كەلگەن. سەبەبى, ءبىز بارا جاتقان قىزىلاراي, قاراتال اۋىلدارىنا الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ نۇسقاۋىمەن الكەي مارعۇلان بىرنەشە مارتە بارىپ, ونداعى تاڭبالى تاستاردى, كونە قورىمداردى, اسەم تابيعات پەن وركەنيەت وشاقتارىنىڭ ورىندارىن ءوز زەرتتەۋىنە الىپ, ول قاسيەتتى توپىراقتى الەمدىك تاريح عىلىمىنا بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى دەگەن اتپەن ايقىن تاڭبالاعان بولاتىن. ەسىمىزگە بەعازى اڭىزى مەن اقيقاتى تۋرالى بىرنەشە اڭگىمە قاتار كەلدى. ءوز زەرتتەۋىندە الكەي مارعۇلان اتاقتى ماناس باتىر ارقاعا كەلگەندە بەعازى تاۋىنىڭ بوكتەرىن جايلاعانىن جازادى. اۋەلدە بەعازى – جاۋعا شاپقان باتىر قىزدىڭ ەسىمى ەكەن. تاۋدىڭ اتى سول باتىر قىزدىڭ ەرلىگى قۇرمەتىنە قويىلعان دەگەن اڭىز بار ەل اۋزىندا. جانە ءبىر ءاپسانادا بەعازى تاۋىنىڭ باسىندا ماناس باتىردىڭ اققۇلا تۇلپارىنىڭ تاس اقىرى بولعان دەلىنەدى. قاسيەتتى مەكەن جايلى سول توپىراقتىڭ سوم التىنى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ قىل وتپەس قيماس دوستارى گريگوري پوتانين مەن فەدور ۋسوۆ تا قويىن داپتەرلەرىنە قوماقتى قۇجات بولارلىق ءتۇرلى اڭىزداردى ءتۇرتىپ العان. بىرەۋلەر «اقتوعايعا تەمىر جول تارتىلماي, وركەنيەت كوشىنەن كەيىن قالعان» دەپ قالادى. ءبىز سوندا شامدانىپ «اقتوعاي – ناعىز وركەنيەتتىڭ ورىندە تۇرعان وتە مادەنيەتتى ايماق» دەر ەدىك. تۇپتەپ كەلگەندە مادەنيەتتىڭ اتاسى وسى اقتوعايداعى بەعازى تاۋىنان باستاۋ الىپ وتىرعانىن بۇگىنگى تاريح عىلىمى ابدەن دالەلدەپ قويدى. قازىرگى تاڭدا وسى ەۋرازيا قۇرلىعىن جايلاعان بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى ەۋروپا جەرلەرىنە, سوناۋ اۋعانستان, يرانعا دەيىن سوزىلعان. زور ماقتانىشپەن ايتاتىنىمىز, سونشالىقتى الىپ ايماقتى الىپ جاتقان ۇلى وركەنيەتتىڭ وشاعى – ءبىزدىڭ بەعازىدان باستاۋ الاتىندىعى. قايبىر جىلى ارحەولوگ عالىم ساعىندىق جاۋىمباەۆ باستاعان قارمۋ-دىڭ جاس تاريحشىلارى گەرمانيادان كەلگەن ارحەولوگ عالىمدارمەن بىرلەسىپ, اتالمىش ايماقتى زەرتتەگەن بولاتىن. ونىڭ ناتيجەسىندە الگى عالىمداردىڭ تاڭ قالعاندىعى, بەعازى قورىمىنان تابىلعان مەتالل سىنىقتارىنىڭ ءتۇرى ەۋروپا جەرلەرىنەن تابىلعان قولدان جاسالعان بۇيىمداردىڭ مەتالىمەن سايكەس بولىپ شىققان. ءتىپتى بەعازىداعى كونە بۇيىمداردىڭ جاسالۋ ءتاسىلى ەرتەرەكتە قولمەن قۇيىلعاندىعىمەن وزىق تۇر. بۇدان جاسالعان بولجام – بەعازى-ءداندىباي داۋىرىندەگى ادامداردىڭ ازيا مەن ەۋروپاعا جاۋگەرشىلىك جورىقتار نەمەسە ساۋدا-ساتتىق قاتىناستارىن ءجيى جاساپ تۇرعاندىعى. بۇل – وركەنيەت ەمەي نەمەنە؟! سونداي-اق, بەعازى قورىمدارىن ارالاعان ۋاقىتتا, ونىڭ زامانىندا الىپ ماۆزولەي بولعاندىعىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. بەرتىنگى تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي, قازاقتان شىققان اتاقتى تۇلعالاردى تۇركىستانعا جەرلەپ كەلگەن بولسا, سول زاماننىڭ ۇلى كوسەمدەرى مەن داڭقتى پاتشالارىن بەعازى قورىمىنا جەرلەپ وتىرعان. ونى الكەي مارعۇلان زەرتتەۋلەرى دە راستايدى. اۋماعى كىشىگىرىم اۋىلدى قامتيتىن الىپ قورىمنىڭ تۋرا ورتاسىندا قۇرىلىس ساۋلەتى وزگەشە التى كوسەمنىڭ بەيىتىن انىق كورۋگە بولادى.
وسى دەرەكتەرمەن ساباقتاس اقتوعايلىق ولكەتانۋشى تۇڭعىشباي مۇقان ايتقان تاعى ءبىر اڭگىمە بار. ءاليحان بوكەيحان جازبالارىندا ءوزى تۋىپ-وسكەن قاراتال وزەنى مەن جەلتاۋدان ءارى جامباي دەگەن بالۋاننىڭ بەيىتى بولعان. قوزى باعىپ جۇرگەن جاس ءاليحان سوندا الگى بالۋاننىڭ بەيىتىنە بارىپ, جەتى قارىس ساپتىاياعىن كورگەنىن جازادى. ايتپاعىمىز, سوناۋ الىستاعى اتاقتى جامبايدىڭ بەيىتىن كورگەن ءاليحان قوزىكوش جەردەگى بەعازى تاۋلارىن, ونداعى تاڭبالى تاريحتى كوزى شالماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. جەلتاۋدىڭ ەكى بەتى تولعان تاڭبالى تاستار. ولاردىڭ قالعانى بار, قيراعانى بار, بۇگىنگى تاڭدا بەس جۇزگە تارتا تاڭبالى تاستار تاريحتىڭ ءتىلسىز كۋاگەرلەرى بولىپ عاسىرلاردى عاسىرلارعا جالعاپ جاتىر. ءاليحان تۋعان جەلتاۋدان باستاپ, قاراشوقىنى ورلەي قارقارالىنىڭ اپپاز اۋىلىنا دەيىن قىرىققا تارتا ادام كەيپىندەگى تۇرىك ءداۋىرىنىڭ بالبال مۇسىندەرى جانە سىلەيىپ تۇر. بارى بار بولعانىمەن, اۋىل اقساقالدارى كەيىنگى ۋاقىتتا ول تاريحي جادىگەرلەردى كەيبىر جەكە كاسىپكەرلەر جاڭا سالىنعان تويحانالارى مەن قوناق ۇيلەرىنىڭ الدىنا ورناتۋدى ادەتكە اينالدىرا باستاعاندىعىن رەنىشپەن ايتىپ قالدى.
ءاليحانتانۋشى عالىم سۇلتانحان اقق ۇلى زەرتتەۋىندە كورسەتكەندەي, اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ ەستەلىگىنە سايكەس, 1926 جىلدىڭ جازىندا كسرو عا-نىڭ انتروپولوگيالىق ەكسپەديتسياسىمەن بارعانىندا اداي ەلى ءاليحاندى زور قۇرمەتپەن, قوشەمەتپەن كۇتىپ, ۇستىنە جارعاقتان شاپان جاپقانىن ايتادى. ءاليحان مەن الكەيدىڭ سول ساپاردا بىرگە تۇسكەن سۋرەتتەرى دە بار. ونى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, سول ۋاقىتتاردا الاش كوسەمى ءاليحاننىڭ ءىزباسار ءىنىسى الكەي مارعۇلانعا اقتوعايداعى قىزىلاراي, اقسوراڭ, اۋليەاتا, تەسىكتاس, بەعازى تاۋلارىن زەرتتەۋدى ءبىرىنشى كەزەكتە تاپسىرما قىلىپ بەرمەسىنە كىم كەپىل؟ ول سولاي بولعان دا ەدى... تاريحتى سويلەتەر بولساق, 1947 جىلى ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا قۇرامى جاساقتالىپ, وعان الكەي مارعۇلان باسشىلىق جاسايدى. ول باسشى سول ۋاقىتتا نەگە بىردەن يەسىز دالا اقتوعايدان قازبا جۇمىستارىن باستايدى دەپ ويلايسىز؟ دەمەك, وسى جەردەن-اق, الكەي عالىم ءاليحاننىڭ ۇلى مۇراتتارىن تىكەلەي جالعاستىرۋشى تۇلعا بولىپ وتىرعاندىعى ايقىندالادى. ودان بەرگى تاريحتا دا ءاليحاننىڭ تۋعان ءىنىسى سماحان تورەمەن الكەي وتىز جىلداي ارالاسىپ, حات-حابار ۇزىلمەگەن. سماحان تورەنىڭ بالاسى بالابارشىن سول كەزدەردى ەسىنە الىپ, الكەي مەن سماحان اكەسىنىڭ تورگى ءۇيدىڭ ەسىگىن جاۋىپ الىپ ۇزاق اڭگىمەلەسەتىنىن ايتقان بولاتىن.
تاعى ءبىر دەرەك, سول بەعازىعا جاپسارلاس جوعارىدا دا ايتىلعان اۋليەتاۋ دەگەن قاسيەتتى بيىك بار. وندا نەوليت ءداۋىرىنىڭ تاڭبالارى بار جاقپار تاستار دا ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتقانى شىندىق. ونداي تاڭبالار وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاننىڭ ءبىر-اق جەرىندە, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقباۋىر دەگەن جەرىندە عانا بولىپ كەلگەن. ول سۋرەتتەردى زەرتتەۋشىلەر بيىك تاقتا تاستارعا جوسانى يتمۇرىنعا ەزىپ تاڭبالاعانىن انىقتاپتى. وكىنىشتىسى سول, قىدىرىپ, دەمالۋعا بارعان تۋريستەر ول سۋرەتتەردى اياۋسىز شيمايلاپ جاتىر. بىرىنشىدەن, ارينە, اقتوعايدىڭ قىزىلاراي سىلەمدەرىن تاماشالاعان ادامنىڭ نازارى تويماۋى, جازارى تاۋسىلماۋى زاڭدى. سوندىقتان, ول ايماقتارعا ءتۋريزمنىڭ تۋى تىگىلىپ, التى قۇرلىقتىڭ نازارىن اۋدارۋ قاجەت. سايكەسىنشە, قىمبات مەكەننىڭ ءاربىر جادىگەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, بولاشاق ۇرپاققا بۇلدىرمەي تابىستاۋ بورىشىمىز ەكەنىن دە ۇمىتپاعان دۇرىس.
ءالىمحان تۇعىرى
جوعارىدا دا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, اقتوعايدى الاشتىڭ رۋحاني استاناسى دەسەك, سول اقتوعايدىڭ قاسيەتتى تۇراقتارى جەلتاۋدا ءاليحان بوكەيحان, بورىكتاستا ءالىمحان, توڭىرەكتاستا جاقىپ تۋىپتى. بارلىعى ءبىر-ءبىر بيىكتە دۇنيە ەسىگىن اشىپ, ومىرلەرى دە بيىك-بيىك مىنبەلەردە وتكەن ەسىل تۇلعالار. قىزىلارايدىڭ تويىنا كەلە جاتىپ تاعى ءبىر ءسۇيىنشىلى حاباردى قاراتال جۇرتىنان ەستىدىك. بۇگىندە شابانباي بي اۋىلى اتالاتىن قاراتالداعى ورتا مەكتەپتىڭ الدىندا الاش الىپتارىنىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى ءالىمحان ەرمەك ۇلىنىڭ ءبيۋستى اشىلىپتى. ايتۋلى وقيعا الاش ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان. اتالعان مەكتەپ الەكەڭ ەسىمىن يەلەنگەن. سوندىقتان, بابا ءبيۋستىنىڭ عيمارات الدىنان ورىن الۋى – زاڭدى. مەكتەپ ديرەكتورى تەڭدىك قاراشولاقوۆ باستاعان ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇجىمى ۇلاعاتتى ىسكە ۇيىتقى بولا بىلگەن. سالتاناتتى راسىمگە اۋدان اكىمى س.ابەۋوۆا, بابا ۇرپاقتارى – ف.ىسقاقوۆا, و.ەرمەكوۆ, مەكتەپ تۇلەكتەرى مەن اۋىل تۇرعىندارى قاتىسىپتى. سالتانات مىراسىلقىزى قاتىسۋشىلاردى قايراتكەر ءبيۋستىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, بۇل شارانىڭ جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدەگى ماڭىزىنا توقتالعان جيىن ءوتىپتى. پروفەسسور, وسى اۋىلدىڭ تۋماسى جاندوس سماعۇلوۆ ەرمەكوۆ ەڭبەگىن, تاعىلىمدى ءومىر جولىن جان-جاقتى قامتىعان بايانداما جاساپ, پەرزەنت پارىزىن وتەگەن. سونداي-اق, بيىل الاش قايراتكەرىنىڭ تۋعانىنا 126 جىل تولىپ وتىر. الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرى ساپىندا قازاعىنا قىزمەت ەتكەن تۇلعاعا حالقى ماڭگى قارىزدار. قازاق مەملەكەتىنىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋدە ولشەۋسىز تەر توككەن الەكەڭ ەسىمى ۇمىتىلماسى انىق. بيۋست ورناتۋداعى نەگىزگى ماقسات – باباعا دەگەن سول بيىك قۇرمەتتى تانىتۋ عوي. بابانىڭ ۇرپاقتارى بەلسەندىلىك تانىتىپ, بارلىق شىعىنداردى كوتەرىپ العان. بۇل ورايدا, الەكەڭنىڭ ۇرپاعى, كاسىپكەر ەرجان نۇرتازينگە قاراتالداعى اعايىن ءدان ريزا. ءالىمحانداي ۇل قازاققا ءاردايىم كەرەك. الەكەڭ ءمۇسىنىن كۇندە كورىپ وسكەن وسكىندەر اراسىنان باباعا لايىق ۇل شىعارىنا سەنىمىمىز كامىل. ەلباسى ايتقان, «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!» دەگەن قازاق قاعيداسى وسىنداي شاراپاتتى شارالاردان باستاۋ الارى ءسوزسىز.
قىزىلاراي قىزىقتارى
«توي اتىنان تون تىگىلەدى» دەگەندەي, قارا جەردىڭ اق توزاڭىن كوك اسپانعا كوتەرىپ جاتقان قىزىلارايدىڭ ءبىرىنشى جاڭالىعى – قىزىق قارساڭىندا اشىلعان جاستار ساياباعى مەن بالالاردىڭ ويىن الاڭى بولدى. بىرلىگى بەكەم بۇل اۋىلدا كەلەر جىلى سپورت كەشەنى مەن مەشىتتىڭ قۇرىلىسى دا كەزەك كۇتتىرمەي باستالعالى تۇرعان كورىنەدى. اۋىل اقساقالدارى الەۋمەتتىك نىساننىڭ العاشقى كىرپىشىن قالادى. سالتاناتتى ءراسىمدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اقتوعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى رىمبەك ءجۇنىسوۆ جانە اقتوعاي اۋدانىنىڭ اكىمى سالتانات مىراسىلقىزى ارنايى جاسادى. ال قىركۇيەكتە ۇيالى بايلانىس جۇيەسى ورنايدى دەپ ەل ءماز. بۇنىڭ بارلىعى – وسى جەردەن تۇلەپ ۇشقان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ تۋعان جەرگە دەگەن تارتۋى. ارقانىڭ اسقار تاۋى اقسوراڭنىڭ باۋىرىن ەن جايلاعان قاسيەتتى اقجارىق وسىلايشا توقسان جىلدىق تورقالى تويىن باستاپ كەتتى. اۋىلدىڭ اردا ازاماتتارىنىڭ, سونداي-اق قىزىلاراي اۋىلىندا تۋعان بارلىق حالىق دەمەۋشىلىگىمەن ۇيىمداسقان توي ءوز دەڭگەيىندە دارەجەلەندى. اياداي اۋىل 21 اقشاڭقان كيىز ءۇي تىگىپ, العاشقى كۇنى 1000 لوتورەيا بيلەتى ويناتىلىپ, باس جۇلدەگە تۋ بيە تىگىپتى. اتان وگىز, قوشقار, سەركە جəنە توڭازىتقىش, تەلەديدار سياقتى 350-گە تارتا تۇرمىستىق تەحنيكا ۇتىسقا تىگىلىپ, كەلگەن قوناقتار سىيلىققا قارىق بولىپ جاتتى. مەرەيتوي تانىمدىق كونفەرەنتسيامەن اشىلدى. كولەمدى باياندامالار جاسالىپ, اۋىلدان شىققان ازاماتتار اقجارما تىلەكتەرىن ارنادى. قازاقتىڭ سارى تەنتەك اقىنى قۋانىش ماقسۇتوۆ تويعا جىردان شاشۋ شاشىپ, قىزىلارايعا ارنالعان əن بايقاۋى ءوتتى. مەرەكەلىك ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋدا ءانشى-سازگەر ەربولات سەركەباەۆ, ءانشى بالاۋسا ابدۋاليەۆا, جۋرناليست اياۋلىم سوۆەت باستاعان ونەرلى جاستاردىڭ ونەگەلى ىستەرى جۇرتتى ەرەكشە تامسانتتى. القالى جيىن اينالاسىندا ولكەتانۋشى تورعاي اقپانباەۆا قۇراستىرعان «قىزىلاراي» كىتابىنىڭ, 90 جىلدىققا ارنالعان ءفيلمنىڭ جانە ءان جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ال اقجارىقتىڭ ەكىنشى بەتىندە اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ساياباق اشىلىپ, 450 ءتۇپ اعاش ەگىلدى. مەرەيلى مەرەيتوي ودان ءارى, «توقىراۋىن تولقىندارى» حالىقتىق ءان-بي ءانسامبلىنىڭ كونتسەرتتىك باعدارلاماسىمەن ءساندى جالعاستى.
سول كۇنى 90 جىلدىق تاريحى بار قىزىلارايدىڭ توپىراعى تۇلپار تۇياعىمەن ءدۇر سىلكىندى. ونداعى سىلكىنگەن توپىراق, قازاقتىڭ تالاي ءدۇلد ۇلى دۇنيەگە كەلگەن, قايتالاپ ايتساق ارزىماس اقىن, ءانشى اسەت نايمانباەۆ پەن قازاقتان شىققان تۇڭعىش ماتەماتيك, پروفەسسور ءالىمحان ەرمەكوۆتى تۋدىرعان توپىراق ەدى. وسى جەردە ايتا كەتكەن ءجون, سەگىز قىرلى سەرى اسەتتىڭ, ايتۋلى الاشورداشىل تۇلعانىڭ تۋعانىنا بيىل 150 جىل تولىپ وتىر. ول توي دا بەرگىسى اۋدان كولەمىندە, ارعىسى رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇلىقتالادى دەگەن ۇلكەن ءۇمىتىمىز بار. قىزىلارايدىڭ 90 جىلدىق تورقالى تويىن وتكىزۋگە اۋىل بولىپ اتسالىسقان. دەگەنمەن, وسى مەرەيتويدىڭ ءوز دەڭگەيىندە وتكىزىلۋىنە قوماقتى قارجىلاي ۇلەس قوسىپ, قولداۋ كورسەتكەن, ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن ازاماتتار توي قارساڭىندا «بەيبىتشىلىك الەمى» حالىقارالىق قازاق تۆورچەستۆولىق بىرلەستىگىنىڭ «ەل ارداقتىسى» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ول قاتاردا ت.اقپانباەۆا, ب.سىزدىقوۆ, س.قاسىمبەكوۆ, ە.نۇرتازين, ا.مايقىبەكوۆ, م.الىپبەرگەنوۆ بار.
– وسى جەردە كەلەسى جىلى جاستارعا ارنالعان سپورت كەشەنىن باستايمىز. سوسىن اۋىل اقساقالدارى مەشىت سالىپ بەرۋدى سۇراپ وتىر, مەشىت كىشكەنتاي. سوندىقتان مەشىت سالاتىن شىعارمىز. تاعى دا الەۋمەتتىك شارالار جاساي بەرەمىز. توي جاساۋداعى باستى ماقسات – اۋىلدى كوركەيتۋ, – دەيدى قىزىلارايلىق جەكە كاسىپكەر سەرىك قاسىمبەكوۆ. سونىمەن قاتار, اۋىل اكىمى شەكەر تولەپبەكوۆا ايتقانداي, – بۇل ەندى ەلباسىمىزدىڭ اۋىلدى كوركەيتۋ, جاڭارتۋ جونىندەگى جوباسىنىڭ يگى ىستەرى دەپ ويلايمىز. ەلدەن كەتكەن جان-جاققا, سىرتقا كوشىپ كەتكەن ازاماتتار اۋىلىمىزدىڭ كوركەيۋىنە, تورقالى 90 جىلدىق تويعا اتسالىسىپ, بارلىعى كومەكتەسىپ, اۋىلدى كوركەيتىپ جاتىر, ناعىز رۋحاني جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ وسى شىعار, – دەيدى. تويدىڭ ناعىز قىزعان تۇسىندا ويرانتاۋدىڭ باۋىرىندا ۇلتتىق سپورتتىڭ بىرنەشە تۇرىنەن جارىس باستالىپ كەتتى. 40-قا جۋىق سايگ ۇلىك قاتىسقان الامان بايگەنىڭ باس جۇلدەسىن بالقاش قالاسىنان كەلگەن شاباندوز يەلەنىپ, ەلدوس ناۋانوۆتىڭ ءبىرىنشى كەلگەن ات يەسى كولىك ءمىندى. تۇيە بالۋاندا جاڭارقالىق بالۋان اقسۇڭقار نۇركەەۆ باس بايگەنى قانجىعالادى. جالپى, قىزىلارايدىڭ تاريحىمەن قاتار تابيعاتى دا كوركەم. ورتالىق قازاقستانداعى ەڭ بيىك اقسوراڭ شىڭى وسى اۋىلدا ەكەنىن بىلەتىن ءبىر توپ شىعارماشىل جاستار تويدىڭ ەرتەڭىندە ارقانىڭ تورىنە تۋ قادادى. جانە ءبىر جاڭالىق, ولكەنىڭ وسىناۋ اسەم جاراتىلىسىن سۋرەتتەيتىن جاڭا بەينەبايان بۇل كۇنى جۇرتقا تانىستىرىلدى. سەرىك اقسۇڭقار ۇلى جىرلاعانداي, «دۇنيەجۇزىلىك كارتادا, جۇرەككە ىستىق ءبىر نۇكتە دەيتىن» قىزىلارايدى تاعى بىردە:
اتىڭدى ىلعي اڭىز عىپ ايتىپتى ولەڭ, سونىڭ ءبارىن ءبىر جەرگە قايتىپ تەرەم؟ مەن وزىڭنەن ءجۇز رەت كەتىپ قالىپ, ءجۇز مىڭ مارتە قايتادان قايتىپ كەلەم, – دەپ ءبىز دە قيماي اتتانىستىق.
ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانى