ارحيۆ ادام

قازاقتا ارحيۆ قازىناسىن اقتارۋعا جان-تانىمەن بەرىلگەن جانكەشتى كىم دەسەڭىز, البەتتە, اۋەلى ايگىلى ابىز عالىم الكەي مارعۇلان ەسىمى اۋىزعا الىنسا كەرەك. ارحيۆ ءىسىنىڭ قىزىعى دا, شىجىعى دا كوپ دەسەدى. ازابى دا مول, جانعا قۋانىش سىيلايتىن عاجابى دا جەتەرلىك. مىنە, وسى ازاپ پەن عاجاپتى ءوز باسىنان قاتار كەشىرىپ, قاپتال ارقالاپ جۇرگەن قارانار قاجىرلى قازىرگى قازاق قارجى-سالىق سالاسىنىڭ ارداگەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قۇرمەتتى پروفەسسور بولاتبەك جارىلعاسىن ۇلى ناسەنوۆ دەپ ايتا الامىز. 

ال ەندى بۇعان ايعاق قايدا دەيسىز-اۋ, جايشىلىقتا اڭعال دا سەنىمپاز, تەك وسىندايدا جوق جەردەن كۇمانشىل بولا قالاتىن اينالايىن اعايىن. ايعاقتى دا الدىعا جايىپ سالايىق. ول دەگەنىڭىز – قازاقتىڭ سوڭعى ەكى, ءۇش عا­سىر­لىق قاتپارلى قىم-قي­عاش تا­ري­حىن قوپارعان, مۇراعات دە­رەك­تەرىنىڭ قازاققا, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق تۇل­­عالارىنا قا­تىستى مايەك-مارجانىن ءسۇزىپ قوتارعان, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعارىلعان قالىڭ-قالىڭ 28 توم! مۇنىڭ سىرتىندا جانكەشتىلىكپەن بارابار عالامات ەڭبەك جاتقانىن دۇلەي ءدالدۇرىش قانا ۇقپاس. بۇل تومدارعا ەنگەن مۇراعاتتىق ماتەريالدار, قۇجات-دەرەكتەر سوڭعى جيىرما شاقتى جىل بويى ءۇزىلىسسىز ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, ءنوۆوسىبىر, بارناۋل, الماتى, سەمەي, تاعى باسقا قالالاردىڭ 20-دان استام ارحيۆتەرىنىڭ ايلار بويى شاڭىن جۇتىپ, كوز مايىن تاۋىسا وتىرىپ تىرنەكتەپ جينالدى. ەڭ عاجابى سول, بۇل كۇندەردە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان بولاتبەك اعامىز وسى جانى سۇيگەن جۇمىستى سونشالىقتى ىقى­لاس-ىنتا, قۇشتارلىقپەن ءالى دە ءارى قاراي جالعاستىرۋدا. قيىندىعىنا قارا­مايدى. ارتىق-كەمى جوق, ارحيۆ ادامى. ارحيۆ – اعانىڭ ەكىنشى ءۇيى. قازاقتىڭ ءنومىر ءبىرىنشى ارحيۆاريۋسى دەمەسكە, تولايىم تولاسسىز تاۋ قوپارعان ارەكەتىنە تاڭدانباسقا ءاددىمىز جوق.

ءتايىر-اي, ءبىزدىڭ تاڭدانىسىمىز اسسا جاي ادامي ەموتسيا, ىنىلىك ءىلتي­پات, پەندەلىك كوڭىل كۇيى بولار. ءبىز ەمەس, بۇل كى­سى­نىڭ ەڭبەگى ەلەۋلى ەكەن­دىگىن, قازاقتىڭ تاريح عىلىمىنا اي­تار­لىقتاي ۇلكەن ۇلەس قوسقاندىعىن, قانشاما جاڭالىقتار اشقاندىعىن ارداقتى ابىز اكادەميكتەرىمىز, عۇ­لا­ما دوكتورلارىمىز, قۇرمەتتى پرو­فەسسورلارىمىز, اقىن-جازۋشى زيالىلارىمىز ايتىپ, مويىنداپ, اقىر ايا­عىن­دا, تانىپ, باعالاپ قويعان ەكەن. جاي اۋىز­ەكى سوزبەن ەمەس, قول­دا­رىن قويىپ, مورلەرىن باسىپ, جازباشا پىكىرلەرىن بىلدىرگەن. وسى قا­تار­دان سا­لىق زيمانوۆ, رابيعا سىز­دىقوۆا, سەرىك قيراباەۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ, شوت-امان ءۋاليحانوۆ, ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆ, امانجول قوشانوۆ, ءتولتاي بالاقاەۆ, ساعىندىق كەنجەباەۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ, ءنابيجان مۇقامەتجان ۇلى, ماقاش ءتاتىموۆ سىندى عىلىم ساڭلاقتارىن, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ سىندى ادەبيەت-مادەنيەت اقساقالدارىن كورەر ەدىك. ولار بوكەڭدى باسقا عالىمداردىڭ قىرىق جىلىنا بارابار, ءبىر ءوزى ءبىر ينستيتۋتتىڭ ەڭبەگىن اتقارىپتى دەي­­دى. وسىن­داي ايگىلى ادامدار تاراپى­نان زور ىرزاشىلىقپەن جوعارى باعا­لان­عان ەڭبەك شىن مانىندە دە تاتىمسىز, ارزىمايتىن دۇنيە بولماسا كەرەك-ءتى.

ەندى سول ەڭبەكتەردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇس­تەۋ­دىڭ كەزەگى كەلگەندەي. ار­قاي­سى­سى قورعاسىن سالماقپەن قول تارت­قان كەت­پەك­تەي كىتاپ­تاردىڭ اتاۋ­لا­­رى­نىڭ ءوزى-اق قازاق تاريحىنىڭ بايىرعى قارا ورمانىنا جەتەلەپ كىرگىزىپ جىبەرگەندەي. ارالاي بەرگىڭ كەلەدى. قىزىقتاپ, كورىپ, تانىسىپ, جەمىسىن تەرە بەرگىڭ كەلەدى, اتا-بابا, ەل مەن جەر تاريحىنىڭ بۇرىن بەل­گىسىز بولىپ كەلگەن, جاڭا تابىلعان قا­زى­نا-دەرەكتەرىنە, قويۋ سىرلارىنا قانىعا بەرگىڭ كەلەدى. ول التىن كومبەلى, رۋحىڭدى اتقا قوندىرار اشامايلى كىتاپتار: «ابىرالى – سارىارقانىڭ كىندىگى», «تاتتىمبەت – ءمادي», «كەنەسارى – دالا مارشالى», «ابىرالى كوتەرىلىسى», «حالىق جاۋلارى», «بيلەر», «باتىرلار», «حاندار», ءۇش تومدىق «ابىلاي حان», ءۇش تومدىق ء«ابىلحايىر حان», «شاپى­راشتى ناۋرىزباي باتىر», «تۇڭ­عىش پرەزيدەنت – نۇرسۇلتان», «باراق سۇلتان ساتقىن ەمەس, ناعىز باتىر», «جانقوجا باتىر», «كامپەس­كەلەنگەندەر» (130 ادام), ءۇش تومدىق «الاش», تاعى باسقالارى 15 جىلدان بەرى بىرەر جىل ارالاتىپ, جۇيەلى تۇردە ۇزدىكسىز شىعىپ جاتىر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن بارلىعى 28 تومى جارىق كوردى. ولاردى كىتاپ ەتىپ باستىرۋ مەن تاراتۋ بولەك حيكايا. 

ءبىر تاڭقالارلىعى, بولاتبەك ناسە­نوۆ زەرتتەۋشىلىكپەن شۇعىلدان­عان 18 جىلدىڭ ىشىندە رەسەي مەن قازاقستان ارحيۆ­تەرىندە تا­بان اۋدار­ماي 12 جىل جۇ­مىس ىستەگەن. سونىڭ ىشىندە الماتى­داعى مەملەكەت­تىك ارحيۆ­تە ۇزىن-ىرعاسى 5 جىل, قاۋىپسىز­دىك كومي­تە­تىنىڭ ارحيۆىندە – 4 اي, ماس­كەۋدىڭ 7 ارحيۆىندە – 2 جىلداي, سانكت-پەتەربۋرگتىڭ 3 ارحيۆىندە – 3 اي, ءنوۆوسىبىر ارحيۆتەرىندە – 2,5 جىل, ومبى مۇراعاتتارىندا – 4 اي, سەمەيدىڭ وبلىستىق, قاۋىپسىزدىك باسقارماسى, تۇرمە جانە قالالىق ميليتسيا ارحيۆتەرىندە  1,5 جىل وتىرىپ, اسا باعالى دەرەكتەردى جيناۋىنان دا اسقان تاباندىلىعى تانىلىپ تۇرعان جوق پا. ءسويتىپ, وسى تاباندىلىقتىڭ ارقاسىندا عالىمدارىمىزدىڭ قولى جەتپەي, ال باز بىرەۋلەرى جاي بەتىنەن قالقىعانىنا ءماز بولىپ بوس دومبىتىپ جۇرگەن مىڭداعان قۇجاتتاردى قولىمەن كوشىرىپ, قانشاما قۇندى فوتوسۋرەتتەر الادى, جۇزدەگەن حات­تار­دىڭ اراب الىپبيىندەگى, كونە ورىس-­سلاۆيان تىلىندەگى حاتتارىنىڭ كوشىر­مەلەرىن الىپ, ولاردى ورىس جانە قا­زاق تىل­دەرىنە اۋدارادى. مۇندايدا قىزعانىش ەتەرلىك قىزىل يتتەن ادا, كوڭىلى كەڭ دالا تۇرسىنبەك كاكىشەۆ اعا سياقتى ءىرى عالىمدار بوكەڭە: «قا­را­عىم, ءبىزدىڭ ارحيۆتەردە قىرىق جىل تىربانعانىمىزدان الدەقايدا ارتىق ءىس ءبىتىرىپسىڭ» دەپ قۋانىش-رازىلىعىن دا بىلدىرمەي قالماعان-دى. ال ەندى ارحيۆ قۇجاتىن وقۋ ءۇشىن قينالعاندا وزىنشە الفاۆيت ءتۇزىپ, ەسكى سلاۆيان تىلىنەن ورىس تىلىنە, ودان قازاق تىلىنە 10 مىڭ بەتتەن ارتىق اۋدارمالار جاساۋى دا عىلىمعا بەرىلگەندىكتىڭ ءبىر ۇلگىسى ەمەس پە.

مۇحتار ماعاۋيننىڭ «ارحيۆ حيكاياسى» اتتى ەرتەرەكتەگى اڭگىمەسىنىڭ مۇراعاتپەن ميداي ارالاسقان ءبىر كەيىپ­كەرى: «مەندە ءبارى بار!» دەپ كەت­كەن ەكەن. سول ايتقانداي, ءبىزدىڭ بولات­بەك اعامىزدا دا ءبارى بار, ارحيۆتەن تاپ­پاعان, كوشىرىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, نە بول­ماسا ءوزىنىڭ اقشاسىنا ساتىپ الما­عان نارسەسى كەمدە-كەم. ءبىر عانا ايىرماشىلىعى, ماعاۋين كەيىپكەرى تاپقانىنىڭ ءبارىن جۇمىرتقاسىن قىزعانعان كۇركە تاۋىقشا قورىپ باۋىرىنا باسىپ, ەشكىمدى جولاتپاسا, ەشكىمگە كورسەتپەسە, بوكەڭ ارحيۆتەن اشقان بار قازىناسىن, قۇندى قۇجات-دەرەكتەرىن, مايەكتى مالىمەتتەرىن تۇگەلدەي ەل يگىلىگىنە, قازاق عىلىمى­نىڭ يگىلىگىنە جارقىراتىپ جايىپ سا­لىپ وتىر, «قاراقتارىم, الىڭ­دار, وقىڭدار, زەرت­تەڭدەر, ەڭبەك قور­عاڭ­دار, وسى مە­­نىڭ تاپ­قان­دارىمدى عى­لىم يگى­لى­گىنە جاراتىڭدار» دەپ قان­شا­ما باي مۇ­رانى قاتتاپ-شوتتاپ, ءوز قارجىسىنا كىتاپ قىپ شىعارىپ, قولىمىزعا بەرىپ, ەلدىڭ بار وڭىرلەرىنىڭ كىتاپحانالارىنا تاراتىپ وتىر. قاراۋلىق جاساپ, قىزعانىش ەتۋ ويىندا دا جوق. عالىم ءىنى-قارىنداستارعا, بالالارىنا شىن ىقىلاسپەن رياسىز رۇقساتىن بەرىپ وتىر. ايتەۋىر قازاق عىلىمىنىڭ كوسەگەسى كوگەرە بەرسىن دەيدى. مىنە, ناعىز العاۋسىز ادالدىق, اقساقالدىق!

تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: «ناسەنوۆ شى­عار­عان ءاربىر تومدى دوكتورلىق ديس­سەر­تا­تسياعا لايىقتى رەفەرات, مو­نو­گرافيا دەپ ساناۋعا بولادى» دە­گەن پا­­يىمدى پىكىرىن جازىپ قال­دىرعان ەكەن. ەندەشە, كەلەشەكتە بوكەڭ كىتاپتارىندا جيناقتالعان, ءالى زەرت اينالىمىنا تۇسپەگەن قىر­ۋار تىڭ ماتەريالدار نەگىزىندە دوك­تورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا­لار قورعالىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. ال بولاتبەك جارىلعاسىن ۇلىنىڭ وزىنە عىلىمي جۇرتشىلىقتىڭ ءوتىنىش-تىلەگى مەن وسىنشالىق ۇلان-عايىر ەڭ­بەگى  ەسكەرىلە وتىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى قاداعالاۋ جا­نە اتتەستاتتاۋ كوميتەتىنىڭ 2005 جىل­عى 26 ناۋرىزداعى شەشىمىمەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسى بەرىلىپ قويىلعان. سونىمەن بىرگە, ول كىسى سەمەيدەگى شاكارىم اتىنداعى جانە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى. ارينە, ەڭبەكتىڭ وسىلاي ەلەنگەنى دە ءبىر عانيبەت.

ەندى ءبىر مەزەت ناسەنوۆ مۇراعات­شىلدىعىنىڭ قاۋزاعان تاقىرىبى, قوزعاعان سەڭى, اشقان ماعلۇماتتارىنا زەر سالىپ بايقايىق. ولار حVIII عا­سىر­دىڭ باس كەزىنەن باستاپ حح عاسىر­دىڭ 60-شى جىلدارىنا دەيىنگى ەكى ءجۇز ەلۋ جىلدىق بىرنەشە داۋىرلىك ۋاقىت كەزەڭدەرىن, وسى كەزدەگى ەلەۋلى تاريحي وقيعالاردى قامتيدى. جۇرت­شىلىققا بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن مىڭ­داعان حات, قۇجاتتار. قا­زاق دالاسىندا حان­دىقتىڭ جويىلۋى, العاشقى وكرۋگ­تىك پريكازدار, اعا سۇل­تانداردىڭ ساي­لانۋى, بولىس-تار, رەسەيدىڭ وتار­لىق ساياساتىنىڭ قيتۇرقىلارى, قارا­شەكپەندەردىڭ كەلۋى تۋرالى قان­شاما جاڭا مالىمەتتەردى اينالىمعا قوستى. مەككەگە بارۋشىلار, اعا سۇلتان قۇنانباي, تاتتىمبەت, ءمادي, اباي تۋرالى بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز قۇجاتتاردى تاپتى. سونداي-اق 1916 جىلعى كوتەرىلىس, 1928 جىلعى كامپەسكە, 1931 جىلعى كوتەرىلىستەر, 1937 جىلعى «حالىق جاۋى» اتانىپ, جازىقسىز قۇربان بولعان بوزداقتار تۋرالى ەش جەردە كەزدەسپەگەن قۇجاتتاردى تۇڭعىش جاريالادى. مۇنىڭ كوپشىلىگى تاريحشى قاۋىم ءۇشىن جاڭالىق ەدى.

بوكەڭنىڭ ىزدەنىسى ودان ءارى تەرەڭدەي بەردى. مۇراعاتتاردا ابىلاي حان, ءابىلحايىر حان, باراق سۇلتان, تولە بي, قازىبەك بي, بوگەنباي باتىر, قابانباي باتىر, شاقشاق جانىبەك تارحان, بوكەنباي باتىر, ەسەت باتىر, كەنەسارى حان, جانعوجا باتىر, تاعى باسقا ارداقتىلارىمىز تۋرالى كوپتەن-كوپ بەلگىسىز جايلاردىڭ بەتىن اشتى. سولار جايىندا شۇعىل ماقالالار جاريالادى, كىتاپتارىنا ەنگىزۋ ارقىلى حالىققا جەتكىزدى. اسىرەسە, تولە بي مەن قازىبەك ءبيدىڭ 10 شاقتى حاتىن, رىس­قۇلوۆ پەن جاندوسوۆتىڭ تەر­گەۋ­شىگە بەرگەن جاۋاپتارىن, شاكا­رىمگە بايلانىستى قۇپيا ىستەردى تابۋى, ەل كىتاپحانالارىندا جوق 22 كى­تاپتىڭ كوشىرمەسىن اكەلۋى, ابايدىڭ پەتەربۋرگتەن كەلگەن ارحيەرەيمەن پىكىرتالاسى – ءبارى دە قازاق عىلىمىنا بوكەڭ سالعان ولجالار, قۇندى عىلىمي جاڭالىقتار دەپ قابىل الىندى.

ارينە, ءبىر ماقالادا مۇراعاتشى ناسەنوۆتىڭ جيعان-تەرگەن مۇكاممالىن تۇگەل شولىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. تەڭىز ءدامى تامشىدان بىلىنە جاتار دەپ ۇمىتتەنەمىز. ال بۇدان ءارى ءبىز بوكەڭنىڭ تەك جيناۋشى, جاداعاي مۇراعاتشى ەمەستىگىن باسا ايتقىمىز كەلەدى. ول سونىمەن قاتار ارحيۆتەردەن تاپقان اسا قۇندى ماعلۇمات-دەرەكتەرىن زەردە كوزىنەن وتكىزىپ, زەيىنگە جەتكىزگەن, پايىمدى پىكىر-تۇجىرىمدار ايتا بىلگەن ىرگەلى ىزدەنۋشى, زەردەلى زەرتتەۋشى دەڭگەيىنە دە كوتەرىلە الدى. بۇل – ءومىر بويى قارجى-سالىق سالاسىندا ىستەگەن بولاتبەك جارىلعاسىن ۇلىنىڭ بۇرالاڭ-قىلتاسى كوپ, تايعاق كەشۋلى عىلىم جولىنداعى تاعى ءبىر ەرلىگى دەپ ساناعانىمىز ابزال. وزگە ەمەس, ءوز ماڭداي تەرىمەن شاڭ قاۋىپ ءوزى جي­ناعان اسا باي دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە جازىلعان ساليقالى عىلىمي تانىمدىق ماقالالارى رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان», «قازاق ادە­بيەتى», «انا ءتىلى», «ايقىن», «پرەزي­دەنت جانە حالىق», ت.ب. گازەتتەردە, «مىسل», «اقيقات», «الاش», «دارا­بوز» جۋر­نالدارىندا ون بەس جىل بويى جۇ­يەلى جاريالانىپ كەلەدى. مۇن­داي مايەكتى, عىلىمي تۇرعىدان دايەك­تى ماقالالارىنىڭ سانى 200-دەن اسقان, تەك دەرەكپەن سويلەيتىن اقيقاتشىل ءارحيۆشى عالىمنىڭ ءارى عىلىمي, ءارى ازاماتتىق بەلسەندىلىگى ەش كۇمانسىز. ايتالىق, ءابىلحايىر حاندى ولتىرگەن باراق سۇلتان ەمەس, باسەنتيىن سىرىمبەت باتىر ەكەندىگىن ب.ناسەنوۆ بۇلتارتپاس ايعاقتارمەن دالەلدەپ, تاريحشىلار اراسىنداعى ۇزاق جىلعى سان-ساققا جۇگىرتىلگەن داۋ-دامايعا نۇكتە قويدى. قابانباي باتىردىڭ قايدا جەرلەنگەنى تۋرالى قيسىندارى قۇلاققا قونىمدى. سونىمەن بىرگە, ابىلاي حاننىڭ رەسەي يمپەرياسىمەن 2 رەت, قىتاي بوعدىحانىمەن 2 رەت كەلىسىمشارت جاساسىپ, قولاستارىڭىزدامىز دەپ ەسەپتەگەنى سول زاماننىڭ حالىقارالىق تالاپ-شارتىنا سايكەس «اسكەري وداقتا بولدىق» دەگەنى ەكەندىگىن دە ءبىزدىڭ اۆتور وزىنە ءتان تاباندى ىقتياتتىلىقپەن دالەلدەي بىلگەن. «جاي ءارحيۆشى عوي» دەگەن جەلەۋمەن بوكەڭنىڭ تاريحشى عالىمدىعىن مويىنداعىسى كەلمەي­تىن كەيبىر عالىمداردىڭ وزدەرى جاڭا­عىداي تىڭ دەرەكتەردى ودان بۇرىن تاۋىپ, جاڭالىقتى بۇرىن اشسا قايدا قالىپتى دەگەن بازىنامىزدى دا وسى ارادا ايتپاي تۇرا المادىق. ال قايران تۇرسەكەڭ كاكىشەۆ اعامىز: «ونىڭ عىلىمعا قوسقان جاڭالىقتارى وتە مول. عالىمدار دۇرىس پايدالانا بىلسە, بولاتبەك مۇراعاتتارداعى كوپتەگەن قۇجاتتاردى ومبىدان, ماسكەۋدەن, سانكت-پەتەربۋرگتەن قازاق جەرىنە, ءاربىر اۋىلعا كوشىرىپ الىپ كەلدى دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز» دەپ ءبىر-اق قايىرىپ تۋراسىن ايتىپ, ناسەنوۆتىڭ شىن عالىم رەتىندەگى ءادىل باعاسىن بەرەدى.

ولاي بولسا, ءبىز دە كوڭىلدە كىرشىك قالدىرماي, اقىرىنا دەيىن ءادىلىن ايتىپ باعايىق. بوكەڭ وسى ءىستى باستاعان كەزدە: «بۇرىنعى قارجى-سالىق مامانىنىڭ قولىنان مۇنداي, تاريحقا قاتىستى تالىستاي كىتاپتاردى شىعارۋ قايدان كەلەدى, مۇنىڭ تۇبىندە ءبىر شيكىلىك بار» دەگەن سىڭايداعى نەشە ساققا جۇگىرتكەن سەنبەستىك, كۇمان-كۇدىك تۋعىزارلىق اڭگىمەلەر دە قوسا شىققان. بىراق تۇرسىنبەك كاكىشەۆ سىندى ءبىرتۋار ازامات اعالار ناسەنوۆتىڭ جالعان ەمەس, اتاق-داڭق ءۇشىن جۇرگەن كولدەنەڭ كوك اتتى ەمەس, ناعىز قارا تەرىن سىپىرىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن شىن عالىم, ادال ءارحيۆشى ەكەنىن ادەيىلەپ تەكسەرىپ انىقتاعان. ءتىپتى, عىلىمداعى تازالىقتى اركەز قىزعىشتاي قورىعان تۇرسەكەڭنىڭ ءدۇمپۋى قاتتى بولعان وسى ماسەلەگە دەن قويعانى سونشالىق, بوكەڭ قازاقستان ەلشىلىگىندەگى ءبىر بولمەدە تۇرىپ ماسكەۋ ارحيۆتەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان كەزىندە ىزدەپ بارىپ كەزدەسىپ, ناسەنوۆتىڭ عىلىمداعى ءنامارت ەمەس, ءمارت ەكەندىگىنە, ارحيۆ ىسىندەگى ادالدىعىنا, ءارحيۆتىڭ ءوز ادامى ەكەندىگىنە كوزىن ابدەن جەتكىزگەن سوڭ شىن كوڭىلدەن رازىلىعىن ايتىپ, اقساقالدىق, ابىزدىق اق باتاسىن بەرگەن عوي. وسى تۇرسەكەڭدەي اقنيەت اعالاردىڭ اق باتاسى, سەنىمى مەن قولداۋى بوكەڭدى ءاۋ باستاعى ءازيز مۇراتىنا جەتكىزىپ تە كەلەدى دەۋىمىز كەرەك.

ەندىگى ءبىر اڭگىمە قارجىگەر بولات­بەك ناسەنوۆتىڭ ارحيۆكە, سول ارقىلى قازاقتىڭ تاريح عىلىمىنا قالاي كەلگەن­دىگى حاقىندا. 1939 جىلى جا­زىق­سىز سوتتالىپ, ءبىر جىلدان كەيىن ۇرىپ-سوعۋ, اۋىر جۇمىس ازابىنان ساحا­ليندە ولگەن كەڭەستىك قىزىل قۋ­عىن-سۇرگىن قۇربانىنىڭ تۇياعى بولات­بەكتىڭ الدىنان ۇنەمى «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن كەمسىتۋ, قورلىق شىعا بەرەدى. سول ءۇشىن مەكتەپ بىتىرەردە وزات وقۋشى التىن مەدالدەن قاعىلادى. تاشكەنتتىڭ قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە دە اكەسىنىڭ «حالىق جاۋى» ەكەندىگى الدىنان شىعىپ, جاندارمەن جوعارىعا جازىپ ىزدەنىپ, اقتالعان قاعازىن اكەلىپ كورسەتكەنشە وقۋدان شىعىپ قالا جازدايدى. وسى جاعداي كەيىن پارتياعا ءوتۋ كەزىندە دە كەدەرگى بولعانعا ۇقسايدى.

وسىلاي اكە تاعدىرىنا, ونىڭ نە ءۇشىن «حالىق جاۋى» اتانعانىنا قىزىعۋشىلىعى تۋادى. اكەسى جارىلعاسىن ناسەنوۆكە «جاپون اگەنتى, جاسىرىن ۇيىم مۇشەسى» دەپ تاعىلعان ابسۋرد ايىپتىڭ اقيقاتىن ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقان كەزدە سەمەيدەگى, الماتىداعى ۇقق ارحيۆتەرىنەن انىقتايدى. سوعان قوسا تۋعان جەرى ابىرالىدان «حالىق جاۋى» دەپ سوتتالعان 118 ادامنىڭ ءىسىن تىك كوتە­رىپ كوشىرىپ الادى. سول ارقىلى ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ جاي-جاپسارىن قوپارادى, جەكە كىتاپقا قوتارادى. ودان ءارى بارعان سايىن يىرىمىنە تارتىپ, ەلىكتىرە قۇلشىندىرعان قازاقتىڭ باسقا دا قيلى تاريحىنا تەرەڭدەي بەرگەن ەكەن. سول ەڭبەكتىڭ 28 تومدىق تولايىم ءتۇيىنىن, مىنە, كوزبەن كورىپ وتىرمىز.

ءسوز سوڭىندا بوكەڭنىڭ ءومىر بويى قارجى-سالىق سالاسىندا ابىرويلى قىزمەت ىستەگەنىن, جوعارى لاۋازىمداردا بولعانىن, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانىن, 1989 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سالىق زاڭىنىڭ جوباسىن دايىنداۋعا جەتەكشىلىك ەتكەنىن ايتقان لازىم. الپىسىنشى جىل­داردىڭ ورتاسىندا بىرەر جىل سەمەي­دىڭ وبلىستىق گازەتىندە ادەبي قىزمەت­كەر بولىپ, جۋرناليستيكاعا دا ات ءىزىن سالادى. سول تۇستا قالاداعى شۇ­عا كومبيناتىنىڭ قازاق قىز-كەلىن­شەكتەرىن جۇمىسقا المايتىن شوۆي­نيست ديرەكتورىنىڭ كەجىرلىگىن تويتارعان كۇرەسكەرلىگى دە ءبىر ۇلگىلى ءتامسىل. ءيا, بوكەڭنىڭ تەكتىلىگى تامىردا, قانىندا جاتىر. ارحيۆكە دە الىپ كەلگەن سول كۇرەسكەرلىگى, قيا­نات­قا توزبەستىگى, زياتتىلىعى. قازىر­دە ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, الماتى مۇراعاتتارىنان ازاپتى ەڭبەكپەن ولجالاپ العان قۇجاتتاردى سويلەتىپ, قازاق مەملەكەتىنىڭ كەرەي حان زامانىنان بەرگى سالىق ساياساتىن, ودان 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن زەرتتەپ, زەردەلەي كەلە, سول تاقىرىپتاردا بىرنەشە توم كىتاپ دايىنداۋ ۇستىندە. ءيا, بولاتبەك ناسەنوۆ ءارحيۆتىڭ دە, عىلىمنىڭ دا ونەگەسى مول ءوز ادامى...

قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»