شارعى قازاقتارىنىڭ شىتىرمان تاريحى

بۇل ولكەدە قازاقتار قالاي پايدا بولدى؟ ارينە, بۇل سۇراق ءبىزدى دە قىزىقتىرماي قويمادى. وتكەن كۇزدە شارعىلىق قانداس­تارعا ارنايى ات باسىن بۇردىق. بار­دىق, كوردىك, تاعدىر-تاريحى­نا نازار اۋداردىق...

شارعى قازاقتارى تۋرالى كولەمدى زەرتتەۋ جاساعان عالىم رەسەي عىلىم اكادەمياسى في­لو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەتنوگرا­فيا سەكتورىنىڭ عىلىمي قىز­مەتكەرى ي.وكتيابرسكايا حانىم. وسى كى­سىنىڭ 2005 جىلى نوۆو­سىبىردە جا­رىق كورگەن «كرە­ششەنىە كازاحي التايا. كونفەس­سيونالنىي فاكتور ۆ ەتنيچەسكي يستوري ءحىح-حح ۆەكوۆ» اتتى ەڭبەگىندە انۋي وزەنىنىڭ بويىنداعى شارعى جەرىنە قا­زاقتار ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جار­تىسىندا, ياعني 1760-70 جىل­­دارى قونىستانعانى جايلى اي­تىلىپتى. سول سياقتى, 1990-شى جىلداردىڭ سوڭىندا رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر بولىمشەسى فيلولوگيا ينستي­تۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقى­­عان جاس عالىم تي­مۋر كو­زە­رەۆتىڭ 1997 جىلى «شال­قار» گازەتىندە جارىق كورگەن «تۇ­راتى قازاقتارى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى بار. وسىنداعى دەرەكتە – شار­عى وڭىرىنە قازاقتار قو­نىس­تانعانىنا 250 جىلدان استى دەلىنگەن.

جوعارىداعى قۇجاتتار شار­­عى قازاق­تارىنىڭ قونىس­تا­نۋ ت­اريحى تىم تەرەڭدە جات­قا­­نىن كورسەتسە, جەرگىلىكتى قانداس­تارىمىزدىڭ ايتۋى بويىنشا, سوناۋ ەرتە كەزدە ءبىر جىگىت كوڭىلى جاراسقان قىزدى ايتتىرىپ قويعان جەرىنەن الىپ قاشىپ, وسىندا كەلىپ تىعىلعان-مىس. بۇلاردىڭ سوڭىنان ۇلىقتاردان ءجابىر كورگەن نەمەسە بارىمتا-سىرىمتاعا بايلانىستى ەلدەن قاشقان, ءحىح عاسىردىڭ باسىندا پاتشا ۇكىمىنە قارسى كەلىپ جاندارالدىڭ كارىنە ۇشىراعان قازاقتار كەلىپ قوسىلىپ, ۋا­قىت وتە كەلە ءبىر قاۋىم ەلگە اي­نال­عان. اكىمشىلىك جاعىنان توم گۋبەرنياسى بيسك ۋەزىنە قاراعان.

بۇل قازاقتار وتە ءبىر شۇرايلى قونىسقا يەلىك ەتكەندىكتەن, ءارى پات­شالىق رەسەي ساياساتىنا قار­سى­­لىق تانىتۋشى ادامدار توبىنان بولعاندىقتان ورىستىڭ بار­­لاۋشى-ساياحاتشىلارى­نىڭ (ف.م.كراەۆ, گ.و.وسسوۆسكي, س.پ.زۆياگين, ن.ۆ.توماشكەۆيچ ت.ب.) نا­زارىندا بولعان. ويت­كەنى, بۇل باتىر قازاقتار ماڭا­يىن­داعى قالماق-حاكاس تەكتەس­تەردى قويداي ورگىزىپ, قوزىداي جۋساتاتىن بولعان. ءتىپتى  كەيبىر جازبالاردان انۋي بويىندا «ۇرەيلى قازاقتار» ءومىر سۇرەتىنى جايلى دەرەكتى كورۋگە بولادى.

قازىردىڭ وزىندە شارعى­لىق­تار­دىڭ بويىنان بايىر­عى باتىر اتالارىنىڭ مىنە­زىن اڭعارۋعا بولادى. ءبىز جولىق­تىرعان ءبىر قاريا بالا كۇنىندەگى حيكايالارىن ايتىپ ەدى, راسىندا ادام تاڭدانارلىق ەرلىككە تولى ەكەن.

شوقىندىرۋ ناۋقانى

تاريح ءۇشىن ايتا كەتكەن ءجون شىعار, پاتشالىق رەسەي ءوز وتا­رىنداعى حالىقتاردى شوقىن­دىرۋ ءىسىن قولعا الىپ, 1719 جى­لى سەنات بۇراتانالاردى شوقىن­دىرۋ ارقىلى ورىسقا اينال­دىرۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك دا­رە­­جەدە كۇن تارتىبىنە قويدى. ءسوي­­تىپ, 1731 جىلى سەناتتىڭ قاسى­نان «شوقىندىرۋ كەڭسەسى» قۇرىلىپ, 1846 جىلى قازان قالاسىندا رۋحانيات (دۋحوۆنىي) اكادەمياسى اشىلدى. 1861 جىلى اكادەميانىڭ «مۇسىل­مانشىلىققا قارسى كۇرەس» كافەدراسى پايدا بولدى. 1864 جىلى 20 جەلتوقسان كۇنى ءسىبىر قازاقتارى اسكەري گۋبەرناتورى تاراپىنان باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنا «قازاقتار اراسىنا حريستيان ءدىنىن تاراتۋ جايى» دەيتىن قۇپيا جوسپار ۇسىنىلدى. 1865 جىلى ناۋرىز ايىندا ءى الەكساندر پاتشا قازاق­تاردى شوقىندىرۋ ءھام ورىس­تاندىرۋ قۇجاتىنا قول قوي­دى. بۇل قۇجات بويىنشا شو­قىندىرۋ جانە ورىستاندىرۋ ءىسى اسىقپاي جۇيەلى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس بولدى.

وسى شوقىندىرۋ ارەكەتى ەڭ اۋەلى شارعىدا شالقىپ جات­قان قا­زاقتاردى شارپىدى. وسى ماق­ساتتا شوقىندىرۋدىڭ «التاي ميسسياسى» قۇرىلىپ, ورتالىعى رەتىندە بيسك قالاسى تاڭدالدى. ءسويتىپ, 1870 جىلداردان باستاپ شارعىنىڭ قازاقتارىن شوقىن­دىرۋ ءىسى قارقىندى جۇرگىزىلدى.

حح عاسىر باسىندا حالىقتىڭ كوز-قۇلاعى سانالعان «قازاق» گازە­تىنىڭ 1917 جىلعى №235 سا­نىن­­دا توم گۋبەرنياسى, بيسك ۋەزى, شارعى اۋىلىندا تۇراتىن يۆان سەمەنوۆيچ كۋسكوۆ دەگەن قازاق­تىڭ (قازاقشا اتى-ءجونى – سا­عىندىق تۇياق ۇلى) ماقالاسى جاريالانعان. وندا: ء«بىز 100 ۇيدەن استام قازاق بارمىز. اتا-بابامىز ورىسقا كىرىپتار بولىپ شوقىنىپ كەتتى» دەپ مۇڭىن شاعىپ, بارشا قازاققا حات جولداپتى (مامبەت قويگەلديەۆ. الاش قوز­عالىسى. الماتى, «سانات», 1995 ج. 76-ب).

جوعارىداعى التاي ميسسيا­سى نەگىزىندە 1882 جىلى سە­مەي وبلىسىندا قازاقتاردى شوقىن­دىراتىن «قازاق ميسسيا­سى» قۇرىلىپ, يامىشەۆكا (تۇز­قالا) بەكىنىسىندە جۇمىسىن جۇر­گىز­گەن. وسى ىسكە شارعىلىق اعايىنداردى تارتقانى باي­قالادى. قالاي دەسەك تە, قازاق تاري­حىندا العاشقى شوقىنعان باۋىر­لارىمىز وسىلار بولعانى انىق.

شارعى قازاقتارىنىڭ ءدىني احۋالىن ۇزاق جىل زەرتتەگەن ي.ۆ.وكتيابرسكايا حانىم مىنا ءبىر قىزىق دەرەكتى كەلتىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقتار حريس­تيان ءدىنىنىڭ نەگىزى يكوندارعا ءبىر سىيىنىپ الىپ, ارتىنان قو­لىن جايىپ وزدەرى بىلەتىن ايات-دۇعالاردى وقىپ, تاڭىردەن قازاقشا مەدەت تىلەيتىن بولعان. وسىعان قاراعاندا مۇنداعى قان­داستارىمىز قوس ءدىندى قويىرت­پاق قۇلشىلىقتا بولعان ءتارىزدى. جالپى, رەسەيلىك شوقىندىرۋ ساياسا­تىنىڭ ۇستانىمى – جات دىن­دەگىلەر حريستياندى قابىل­داعان جاعدايدا ولاردىڭ اتى-ءجو­نىن ورىسشالاۋ بولاتىن. بۇل ءۇر­دىس شارعىدا تولىق جۇزە­گە استى دەۋ­گە بولادى. قازىرگى تاڭ­نىڭ وزىندە بۇل قانداستاردىڭ قۇجاتتىق اتى-ءجونى نەگىزىنەن ورىسشا.

شارعىلىق قازاقتاردىڭ ءبىر­لى-جارىمى بولماسا, تۇگەل­دەي شوقىنباعان سىڭايلى. قار­سىلىق تانىتقاندار كوپ بول­عان. ياعني, شوقىنعىسى كەلمە­گەندەر شارعىدان ءتۇپ قوپا­رى­لىپ كوشكەن. ولار تىم ۇزاپ كەت­پەي, قوزىكوش جەرگە قوستا­رىن تىگىپ, جاڭادان تاعى قازاق اۋىلىنىڭ ىرگەسىن قالاعان. ول قازىرگى تۇراتى اۋىلى. وسىندا ولار تىرلىگىن تۇزەپ, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلارىن كۇزەپ, كۇللى توم گۋبەرنياسىن قىمىزبەن قامداپ وتىرعان. توم ارحيۆتەرىندە بۇلار­دىڭ قىمىزى جايلى جاقسى مالى­مەتتەر ساقتالعان.

قازاق اۆتونومياسىنا ارتىلعان ءۇمىت

 رەسەيدەگى پاتشالىق بي­لىك­تىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, قابىر­عا­سى قا­قى­راعان 1917 جىلدارى بۇرىن­عى بودان حالىقتار ەركىندىككە ۇمتىلدى. وسىلاردىڭ قاتارىن­دا قازاق وقىعاندارى دا ەل بولۋ­دىڭ قامىن كۇيتتەپ, 1917 جىلى 5-13 جەلتوقسان ارالىعىندا ورىنبوردا جالپى قازاق سەزىن شاقىرادى. جيىنعا سامارقان وبلىسى مەن التاي گۋبەرنياسى (بۇل گۋبەرنيا 1917 جىلى توم گۋب. ءبولىنىپ, جاڭادان قۇرىلعان) اتىنان – 58 وكىل, ءارتۇرلى قازاق ۇيىمدارىنان – 8 وكىل, ارنايى شاقىرۋمەن – 15 ادام, بارلىعى  81 ادام قاتىسقانى جايلى تاريحتان جاقسى بىلەمىز.

وسىنداعى مارتەبەلى جيىندا شار­عىلىق وكىلدەر اتىنان ءسوز العان ساعادات شاعيمار­دا­نوۆ دەگەن ازامات التاي گۋبەر­نيا­سى بيسك ۋەزىنە قاراس­تى قازاق­تاردى قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا الۋ جايلى ۇسىنىس ايتىپ, ونىسى ءبىراۋىزدان ماقۇلدانعان كورىنەدى.

ءسويتىپ, قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا – بوكەي ورداسى, ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ, سىرداريا, فەرعانا, سامارقان وبلىستارى, امۋداريا, زاكاس­پي وبلىستارىنداعى قازاق ۋەزدەرىمەن قاتار التاي گۋبەر­نياسىنداعى شارعىلىق قازاقتار دا كىرگەن.

بۇل دەرەكتەن ءبىز شارعىلىق اعايىنداردىڭ ۇلت ماسەلەسىندە قىراعىلىق تانىتىپ, سوناۋ يتار­قا­سى قيانداعى التايدان التى مىڭ شا­قىرىمدىق جول ورىن­بورعا كەلىپ, جيىنعا قاتى­سىپ, ءبۇتىن قازاقتىڭ قۇرامىنان ورىن الۋعا دەگەن تالپىنىسىن اڭعارۋعا بولادى. بىراق كەڭەس وكىمەتى ورناۋىنا بايلانىستى قازاق اۆتونومياسى جۇمىسىن توقتاتىپ, بۇل ءۇمىت اقتالمادى.

تۇراتىلىق تۇرعىندار

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, شارعى­داعى شوقىندىرۋدان قاش­قان قازاقتار تۋعانباي جا­نە ەلە­ۋىس دەگەن ادامداردىڭ باستاۋى­مەن قوزىكوش جەر تۇرا­تى وزەنىڭ بويىنا كەلىپ قونىس­تانىپ, بايىرعى اتا كاسىبى جىل­قى ساۋداسىمەن اينالىسىپ, قى­مىز ءوندىرىسىن جولعا قويعان.

كەڭەس وكىمەتى ورناپ, كول­حوزداس­تىرۋ جۇرگىزىلگەن تۇس­تا وڭىردەگى ەڭ باي شارۋا­شىلىق وسى تۇراتى بولىپتى. بۇلاردىڭ شات-شادىمان ءومى­رىن 1937 جىلعى رەپرەسسيا تالقانداپ كەتكەن سىڭايلى. بۇرىندا «بارىمتاشى نەمەسە ۇرەيلى قازاقتار» دەگەن اتى بار اعايىندارىمىزدى قىناداي قىرعان. وسى جىلدارى تەك تۇراتىدان 61 ادامدى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاعان. وسىلاردان 2 ەر, 1 ايەل ادام عانا ءتىرى كەلىپ, 58-ءى اتىلعان. قالعان ەركەك كىندىكتىلەردى 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنا ايداعان. سوعىسقا تۇراتىدان 74 ادام اتتانىپ, وسىلاردان 4 ادام عانا ەلىنە ورالىپتى.

ءبىر قىزىعى, الاقانداي تۇ­را­­تىدان سوعىس جىلدارى 3 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىق­قان. ولار شوقىندىرۋ شاراسى­نا قارسى شىعىپ, ەلدى باستاپ كوش­كەن تۋعانباي مەن ەلەۋىستىڭ نەمە­رە­لەرى – قادىران مەن جانى­­بەك جانە ۇلتى التاي يۆان شۋكلين.

قادىران تۋعانباەۆ 1942 جىلى مايدانعا الىنعان. كەڭەس ارميا­سىنىڭ 333-ءشى ديۆيزيا­سى, 1116-شى اتقىشتار پولكىن­دە جاۋىن­گەرلىك مىندەتىن اتقارا­دى. 1943 جىلى كەڭەس ار­مياسى دنەپرگە كەلىپ تىرەلەدى. نەمىس­تەر وزەننىڭ ارعى جاعا­لاۋىنا وتە كۇشتى قورعانىس شەبىن ورنا­­تىپ, كەڭەس اسكەرىنە قار­سى سوق­قى بەرۋگە كوپ ۋاقىت دايىن­دا­لادى. ۇلى وتان سوعى­سى تاري­حىنداعى ەڭ شەشۋشى شايقاس­تاردىڭ ءبىرى وسى. اسكەر­لەر­دىڭ ارعى جاعالاۋعا امان-ەسەن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ 333-ءشى ديۆيزياعا جۇكتەلىپتى.

ارعى جاعالاۋدا بيىكتە ورنا­لاسقان جاۋ پۋلەمەتى كەڭەس اس­كەر­­­لەرىنە وق بۇركىپ, اتتاپ باس­تىرماي قينايدى. جاۋدىڭ پۋلەمەتىنە قارسى شاپقان قازاق قادىران گراناتا لاقتىرىپ, تاجالدىڭ ءۇنىن وشىرەدى. ءوزى دە اۋىر جارالانادى. 1944 جىلى 19 ناۋرىزدا قادىران تۋعانباەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى.

جانىبەك احات ۇلى ەلەۋىسوۆ 1925 جىلى تۋعان. 1942 جىلى 17 جاسىندا مايدانعا سۇرانادى. ونىڭ ءوتىنىشىن 1943 جىلى قا­بىل­داپ, 6 ايلىق مەرگەندەر كۋرسى­نا جىبەرەدى. كەشىكپەي ۆورونەج مايدانىنىڭ 6-شى گۆار­ديالىق ديۆيزياسىنىڭ 25-ءشى پۋلەمەت پولكىنە كوماندير بو­لىپ بارادى. 1943 جىلى دنەپر وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بو­لا­دى.

جانىبەك احات ۇلى 1946 جى­لى مايداننان امان-ەسەن ورالىپ, تۋعان اۋىلى تۇراتىدا ورتا مەك­تەپ ديرەكتورى بولادى. 1954 جىلى قازاقستانعا قونىس اۋدارعان. باتىردىڭ بالالارى قازىر ءارتۇرلى اسكەري سالادا ويداعىداي قىزمەت ەتىپ ءجۇر.

قانداستاردىڭ قازىرگى احۋالى

قازىرگى تاڭدا شارعى ەلدى مە­كە­نى (چەرنىي انۋي) اۋىل­دىق وكرۋگتىڭ ورتالىعى. وعان باعى­نىشتى تۇراتى جانە قاراقول بولىمشەلەرى بار. وكرۋگكە قا­راس­تى 8000-عا تارتا تۇرعىن بار. وسىلار­دىڭ 30 پايىزى قازاق, 30 پايى­زى ورىس, 30 پا-يىزى التايلىقتار. شارعىدا ق.تۋعانباەۆ اتىنداعى 10 جىل­دىق ورتا مەكتەپ جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا 109 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. وسىلاردىڭ 30-ى قازاق. وقۋ باعدارى تۇگەلدەي ورىس­شا. مەكتەپ ديرەكتورى تاتيانا كۋساكوۆا دەگەن قازاق قىزى. اۋىل اكىمى دە (گلاۆا) كۇني­پا الەكساندروۆنا دەيتىن قازاق ايەلى.

تۇراتىدا جانىبەك ەلەۋى­سوۆ­تىڭ اتىندا مەكتەپ بار. بۇل ءبىلىم وشاعى بۇرىن 8 جىلدىق ءارى قازاقشا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بولعان. سوعىستان كەيىن سوناۋ 1950-ءشى جىلدارى سەمەي وڭىرىنەن ارنايى مۇعالىمدەر كەلىپ, قازاقشا ساباق بەرگەن. بۇل ۇستازدار وتاۋ كوتەرىپ, وسىندا قالىپ قويعان. قازىر «ازعانا ءۇي ارعىن» دەگەن اتاۋمەن ۇرپاعى ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.

سوڭعى جىلدارى بۇنداعى قانداستار اراسىندا مۇسىل­مان­شىلىققا بەت بۇرۋ سياقتى جاقسى ۇردىستەر جاندانىپ كەلە­دى. بۇرىن مايىتتەردى تابىتقا سالىپ جەرلەيتىن بولسا, قازىر بۇل ءىس تيىلعان. كادىمگى مۇسىل­مانشا جانازا وقىلادى, ولىكتى كەبىندەپ جەرگە تاپسىرادى.

تۇراتى اۋىلىندا بىرنەشە جىل بۇرىن مەشىت سالىنىپتى. ماقالانىڭ باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي سوناۋ 1917 جىلى «قازاق» گازەتىنە ماقالا جىبەرىپ, شوقىندىرۋ جايىن اي­تىپ جار سالعان ساعىندىق تۇيا­ق ۇلى دەيتىن ادامنىڭ شوبەرەسى جولدىباي تۇياقوۆ اقساقال مەشىتتە يمامدىق ەتىپ ءجۇر.

ءبىر قۋانارلىق جاعداي, مۇن­­­داعى قانداستارىمىز ءبىر-بىرى­مەن وتە تاتۋ-ءتاتتى تۇرادى. مۇن­دا رۋ-ءجۇز دەگەن ۇعىم جوق. ءتىپ­تى ون­داي سوزدەردى ەستىمەگەن. «رۋىڭ كىم؟» دەسەڭىز تۇسىنبەۋى مۇم­­كىن «سۇيەگىڭدى ايتشى؟» دەسەڭىز ءبىلىپ تۇر. «كەرەي», «بۋ­را» نەمەسە «سارىجومارت» دەپ تاق ەتكىزەدى. امان-ساۋلىق سۇراسقاندا «جاقسىسىز با؟», «جاقسىمىسىز؟» دەگەندى كوپ ايتادى. بۇل ارەكەتتەرى ءدال قوبدا (موڭ­عوليا) جانە قوساعاش قا­زاق­­تارىنا قاتتى ۇقسايدى.

شارعى ورتا مەكتەبىندە تا­ريح پانىنەن ساباق بەرەتىن تاتيا­نا ەلەۋىسوۆا (جانىبەك با­تىر­دىڭ نەمەرە قارىنداسى) دەيتىن قانداسىمىز مۇنداعى قازاقتاردىڭ فولكلورىن جانە رۋ­­لىق تەگىن قاعازعا ءتۇسى­رىپ, جي­ناپ ءجۇر ەكەن. وسى تاتيانا­نىڭ قولىنداعى دەرەكتەردە ايتىل­عانداي, شارعى مەن تۇراتىدا تۇراتىن قازاقتار اراسىندا ەڭ كوپ سۇيەك (بىزشە رۋ) – بۋرا ەكەن. بۋرا سۇيەكتى ادام سانى – 420, كەرەي – 310, جارىنبەت – 300, سارى­جومارت – 270, تىرىس-تامبا – 240, تورتقارا-كەرەي – 200, ما­تاي – 130, ارعىن – 60, اجە – 60, داۋلەت – 40, كەرەي-سەباندا – 30, جانىبەك – 25, ۋاق – 30, تەرتول – 25, كەرەي-اجە – 20, كە­رەي-قۇتتىباي – 20, كەرەي-تاق – 15, كونەك – 15, سارعالداق –10.

ءتۇيىن

شارعى مەن تۇراتى قازاق­تا­رى­نىڭ ازىرگە قارنى اشاتىن ءتۇرى جوق. ءاربىر ۇيدە جۇزدەگەن جىلقى بار. ولكەنىڭ ءشوبى شۇيگىن, توپىراعى قۇنارلى. بىراق, بۇنىمەن ماسەلە شەشىل­مەيدى. ەندىگى كۇردەلى دۇنيە – ءتىل جانە وقۋ ماسەلەسى. سوڭعى جىلدارى تۇراتى تۇرعىندارى اكىمشىلىك ورتالىق شارعىعا كوپ­تەپ قونىستانۋىنا بايلانىس­تى تۇراتى ورتا مەكتەبى جابىلۋعا شاق تۇر. قازىر مۇندا ونشاقتى عا­نا بالا وقيدى.

ەكىنشى ءبىر اڭعارعانىمىز, قانداستارىمىزدىڭ ءبىز سياقتى جولشىباي جۋرناليستەرگە وك­پەسى بار. كەلىپ-كەتكەندەر مۇن­­داعى جاقسىلىقتى ايتپاي­دى, «ويباي, شوقىنعان قازاق­تاردى كور­دىك» دەپ جارتى الەم­گە جار سالادى. وتكەن جىل­دا­رى تۇرا­تى اۋىلىندا مەشىت­تىڭ اشىلۋ راسىمىنە بارعان كەرەكۋ­لىك تىلشىلەر «شوقىنعان قازاق­تار مەشىت سالدى» دەگەن تاقى­رىپپەن اقپارات تاراتتى. وسىعان رەن­جۋ­لى. ءوز باسىم ەكى اۋىل­دان شو­قى­نىپ جاتقان قا­زاق­تى كورمە­دىم. بۇرىن­عى شىر­كەۋ ەرتەدە قۇلا­تى­لىپ, ونىڭ ورنىندا قازاق­تىڭ قوس باتىرىنا ارناپ اللەيا اشىلعان.

شارعى بويىن جاعالاپ جۇر­­گەن بىزگە جولاي كەزدەس­كەن تاۋ­لى التاي قالاسىندا تۇراتىن امان­­كەلدى قوب­داباەۆ دەگەن ازا­­­مات بى­­لاي دەپ امانات ايتتى: «بۇل قان­­­داستار باياعىدان بەرى ءوز بەتى­­مەن ءومىر ءسۇرىپ ۇي­رەن­گەن جان­دار. سىرتتان كو­مەك-قول­­داۋ كۇ­تىپ, قول جايا­تىن­دار قاتا­رىنان ەمەس. سون­دىق­تان دا بولار قازاق­ستاندا بو­لىپ جات­­­قان جاق­سى­لىق-جا­ڭا­­­لىق­­تاردان بەيحابار. ەگەر سىزدە­ر جاقتان (قازاقستاندى ايتادى) دەمەۋ­شىلەر تابىلىپ, وتاۋ تۆ نەمەسە الما تۆ-ءنىڭ ونشاقتى تاباقشاسىن اكەلىپ, 10 ۇيگە ورناتىپ كەتسە بولعانى. سول ارقىلى «ۇلتتىق ارنا», «بالاپان» ت.ب. رۋحاني-اعارتۋشىلىق حابار تاراتاتىن ارنالاردى ءبىر كورسەتسە جەتىپ جاتىر. ون جىلدان كەيىن شارعىلىقتار تازا قازاق بوپ شىعا كەلەر ەدى».

ەندەشە, حالقىم دەگەندە, ءتۇن ۇيقىسىن ءبولىپ, قازاق دەگەندە, قابىرعاسى قايىساتىن ازاماتتار بولسا بۇل سونشالىق قيىن شارۋا ەمەس سەكىلدى.

بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»