سام دالاسىندا بەرىسى ولكە تاريحىنا, ءارىسى قازاق تاريحىنا قاتىستى جادىگەرلەر اقتاۋ ماڭىنداعى ايتۋلى ەسكەرتكىشتەردەن وقشاۋلانا, كۇن مەن جەلدىڭ وتىندە ءۇنسىز مۇلگىپ تۇر. كىم بىلگەن, ارعى تاريحتى قازبالاي بەرسە بۇل جادىگەرلەردەن ەجەلگى وركەنيەتپەن بايلانىس, ءبىز بىلمەيتىن, ءبىز كۇتپەگەن نەبىر كەرەمەت سىرلار تابىلىپ تا قالار...
بۇگىنگى ماڭعىستاۋ تەك مۇناي, باسقا دا جەراستى قازبا بايلىقتارىمەن ەمەس, شەتەلدىك جانە وتاندىق قوناقتاردى تاڭقالدىرا الار تابيعاتىمەن, وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا ۇمتىلۋدا. الداعى ۋاقىتتا ماڭعىستاۋدىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى – ايماق ءتۋريزمى دامۋىنىڭ تىرەگى بولادى دەپ ەسەپتەلەدى.
بۇل ماقساتقا وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىنان ەڭ شالعاي جاتقان – بەينەۋ اۋدانى دا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن. سەبەبى, اۋدان اۋماعى كورسە كوز قىزىقتىرىپ, كوڭىل توعايتاتىن ەسكەرتكىشتەرگە باي. ال ول ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىلىن تاۋىپ, سىرىن ءبىلۋ – ءوز الدىنا بولەك ماسەلە.
ءبىر قۋانارلىعى, بەينەۋ وڭىرىندەگى ەسكەرتكىشتەردى, ەسكىلىكتى ورىنداردى قورعاۋعا, ناسيحاتتاۋعا اتالمىش اۋدان اكىمدىگى ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ايتپەسە, ولارعا جەتكىلىكتى ناسيحات بولعان جوق, سول سەبەپتى الىس اۋدانداعى «دالا انسامبلدەرى» تۋرالى بۇگىنگە دەيىن باسقا تۇگىلى, ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ءوزى جەتە بىلە بەرمەيدى. ماڭعىستاۋدىڭ «اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي» اتانۋىندا بەينەۋ وڭىرىندەگى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ۇلەسى بار ەكەندىگىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. 2011 جىلى اۋداندىق اكىمدىكتىڭ باستاماسىمەن «ارحەولوگيا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى دەمەۋشىلەر قارجىسىنا بەينەۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى «اقپاننىڭ ۇيىگى» مەن «سام قالاسىنا» ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سول ءوڭىردى مەكەن ەتۋشى جەرگىلىكتى تۇرعىندار «اقپاننىڭ ۇيىگى» دەپ باعزىدان اتايتىن ورىندى – ەسكەرتكىشتى العاش رەت 2006 جىلى ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ا.استافەۆ پەن م.قالمەنوۆ اشقان.
بالا كەزىمىزدە مال شارۋاشىلىعىمەن كوشىپ-قونىپ, كەڭ دالادا اكەم قوي باعىپ, ءوزىمىز اسىر سالعان مەكەننىڭ تاريحي اتاۋلارى بىزگە قۇلاقسىڭدى جانە جانىمىزعا جاقىن بولعانىمەن, ولاردىڭ قات-قابات تاريحىن بىلە بەرمەيتىندىگىمىز وكىنىشتى.
مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, «اقپاننىڭ ۇيىگى» تۇرىش اۋىلىنان سولتۇستىك-باتىستا 25 شاقىرىم جەردەگى اينالاسىنداعى التى-سەگىز شاقىرىم جەر كورىنەتىن بيىكتىكتە ورنالاسقان. ۇيىكتىڭ وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىسى مەن سولتۇستىگىنەن باسقا بولىگىندە اينالا ور بار. ۇيىكتىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا XIX عاسىرعا جاتاتىن جيىرمادان استام زيراتتان تۇراتىن رۋلىق قورىم بار. زيراتتاردىڭ قابىر ءۇستى قورشاۋى ۇيىكتەن الىنعان ۇلۋتاستاردان قالانعان.
«اقپان ۇيىگىنىڭ» ور سىرتىندا, وڭتۇستىك-باتىس, وڭتۇستىك جانە شىعىس جاعىندا بەس-التى قورشاۋ ساقتالعان. بۇل ديامەترلەرى ءبىر-ەكى مەتردەن اسپايتىن قورشاۋلار عۇرىپتىق مانگە يە بولۋى مۇمكىن.
ۇيىك وسى ولكەدەگى ەڭ ەجەلگى ەسكەرتكىشتىڭ بىرىنە جاتادى. سالىنۋ ەرەكشەلىگىنە سايكەس ب.د. دەيىنگى بەسىنشى عاسىرداعى الەۋمەتتىك دارەجەسى جوعارى ادامدى جەرلەۋ مەن ونىڭ قۇرمەتىنە ارنايى سالىنعان دەگەن بولجام بار. ۇيىكتى ارشىعان كەزدە كەزدەسكەن ۇلۋتاستى وڭدەپ قاجەتكە جاراتۋ, شەبەر قيىلىستىرىپ قالاۋ ءىسى, جالپى تاس وڭدەۋ بۇل ولكەدە ەجەلدەن باستالعان ونەر دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
ارشىلعان قۇرىلىستىڭ ديامەترى 20 مەتر, بيىكتىگى 7-9 مەتردەن كەم ەمەس, قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 6,5 مەتر تاسپەن قالانعان. كەزىندە كۇمبەزى بولىپ, بيىك كۇمبەز جىلدار وتە ورتاسىنا قۇلاپ, كەيىن ۇيىككە اينالعان دەگەن بولجام بار. قازبا جۇمىستارى كەزىندە مازاردىڭ ىشىنەن التىن اشەكەيلى كيىممەن جەرلەنگەن ادامنىڭ سۇيەگى, سۇيەكتىڭ ماڭايىنان شاشىلىپ قالعان التىن اشەكەيدىڭ بىرنەشە داناسى تابىلعان. ماماندار «التىن كيىمدى ادام جەرلەنگەن قابىر الدەبىر زامانداردا تونالعان, شاشىلىپ قالعان بۇيىم سونى ايعاقتايدى» دەگەن ءۋاج كەلتىرەدى. كۇمبەزدەپ سوعىلعان, كيىمگە تاعۋعا ارنالعان باۋىرداقتارى بار التىن جادىگەر. ۇيىكتىڭ توڭىرەگىندە ارنايى ورىندارعا وت جاعىلىپ, كوپ مولشەردە قۇرباندىق شالىنىپ, شۇڭقىرلارعا كومىلىپ وتىرعان. توڭكەرىلگەن ءبۇتىن ىدىستار, قىش قازاندار تابىلدى. مىنە, مۇنىڭ ءبارى بۇل ورىن سوناۋ زامانداردا ۇلكەن ءبىر تايپانىڭ قاسيەتتى ورىنى بولعانىن دالەلدەيدى. ۇزاق ۋاقىت بويى كوشپەندىلەر تايپاسى وزدەرىنىڭ كوسەمدەرى جەرلەنگەن ورىنعا كەلىپ, سىيىنىپ قۇرباندىق شالىپ وتىرعان. بۇدان باسقا ۇيىكتىڭ توڭىرەگىنەن ورنەكتى ىدىستاردىڭ سىنىقتارى, جەبەنىڭ ۇشتارى تابىلىپتى.
وڭىردەگى تاعى ءبىر ايتۋلى ورىن – «سام قالاسى». ول تۇرىش ەلدى مەكەنىنەن سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 20 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ەسكەرتكىشتىڭ شىعىسى جانىنان اۋىلارالىق جول وتەدى. كەرۋەن-ساراي ويىس جەردە قونىس تەپكەن.
«سام قالاسىنىڭ» ورنى بەينەۋدەن 65 شاقىرىم شىعىستاعى «بەلدەۋلi» دەگەن جەردە. سام قۇمىنىڭ ەتەگiندەگi جەرگiلiكتi حالىق «بەلدەۋلi», «ۇشۇيiك», «مولاق» دەپ اتايتىن ەنi بەس, ۇزىندىعى ون شاقىرىمداي بۇل ايماقتا بۇگiندە قۇلاپ ۇيiككە اينالعان, كەزiندە كۇيدiرiلگەن قىزىل كiرپiشتەن سالىنعان قىرىققا تارتا كەرۋەن سارايدىڭ ورنى, قار مەن جاڭبىر سۋىن ساقتاۋعا ارنالعان تاسپەن شەگەندەلگەن وتىزدان اسا ايكەلسiز قۇدىق-قويما «ساردوبا» بار, ۇيiكتەرگە جاقىن جەرلەردە قىشتان ورنەكتەلiپ جاسالعان قۇمىرا سىنىقتارى كەزدەسەدi. مالىمەتتەر «سام – سولتۇستiك ۇستiرتتە ورنالاسقان, XIV-XVI عاسىرلاردا كەرۋەن جولدارىنىڭ توعىسىنداعى iرi ساۋدا ورتالىعى ەسەبىندە كوپشىلىككە كەڭiنەن تانىمال بولعان ورتاعاسىرلىق قالا» ەكەندىگىن ايتادى. «سام قالاسى» التىن وردانىڭ «ساراي باتۋ», «ساراي بەركە», «سارايشىق» قالالارىمەن قاتار اتالادى. قالا ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىنىڭ «نوعاي جولى» دەلىنەتىن سالاسىنىڭ بويىندا بولعان.
– «سام قالاسىندا» كەرۋەن جولى ءۇش ايىرىلادى. ونىڭ باتىسقا باعىت العانى قاقپاقتى, شيلاندى ارقىلى ەسەتتەگى قوسقۇدىقتان ويعا قۇلاپ, ۇشقانعا سوعىپ, باقاشى اۋليە ماڭىنان جەم وزەنىنەن, تاسكەشۋ ارقىلى ساعىز وزەنىنەن ءوتىپ, سارايشىققا جەتىپ, ءارى قاراي ورىس جەرىنە ىلىگەدى دە, وڭتۇستىككە بەتتەگەنى سام قۇمىن كەسىپ ءوتىپ قۇسشى, شۇرىق, بىلەۋلى, قوسبۇلاق, اجىگەلدى, ۇشقۇدىق ارقىلى ۇستىرتتەن قۇلاپ ۇرگەنىشكە جەتەدى. تالاي جىل تۇيە تابانىمەن تاپتالعان, كەي جەرلەردە ەنى ون, تەرەڭدىگى جارتى مەتردەن اساتىن كەرۋەن جولىنىڭ ەسكى سۇرلەۋى تۇرىش ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتە قوسقۇدىق پەن قوسبۇلاق اراسىنداعى جول سىلەمى اپ-ايقىن كورىنەدى. ال شىعىسقا بەتتەگەن كەرۋەن جولى جەزدىگە جەتىپ, جانكەنت, سارايشىقتان شىققان كەرۋەننىڭ وسى جولمەن ەلۋ كۇندە وتىرار قالاسىنا جەتىپ, ودان ءارى موڭعوليا ارقىلى قىتايعا اساتىنىن ايتادى, دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-مادەني قورىق ديرەكتورى, ولكەتانۋشى ن.قۇلباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كونەنى قاستەرلەپ, جاڭانى جاساۋعا شاقىرعان بولاتىن. ايماقتا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇمىسى بارىسىندا كورىكتەندىرۋ, ەسكى جانە ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيالىق ەسكى قالانىڭ ورنى مەن مەكەنىن تۋريستىك ماقساتتا قولدانۋ, سونداي-اق, ولاردى ناسيحاتتاۋ جانە تاريحي-مادەني قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, مادەني ينفراقۇرىلىم كەڭەيتىلۋدە, مادەني مۇرالاردى زەرتتەۋدىڭ تولىقتاي جۇيەسىن قۇرۋدىڭ امالدارى ىسكە اسىرىلۋدا. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ە.توعجانوۆتىڭ الىستاعى اتالمىش ەسكەرتكىشتەرگە ارنايى بارۋى دا كوڭىل قۋانتادى.
عاسىرلار بويى سامنىڭ سارى دالاسىندا سارعايعان ەسكەرتكىشتەر – ەلىمىزدىڭ تۋريستىك نىساندارىنا اينالىپ, ءوز لايىقتى باعاسىن الاتىن, ءوز دەڭگەيىنە ساي ۇلىقتالاتىن كۇن كەلەدى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, ەسكەرتكىشتەر – ومىرشەڭ, ولار ۋاقىت وتكەن سايىن سانادان جوعالماي, كەرىسىنشە سىرى مەن سيپاتىنا, ساۋلەتىنە جۇرتتى تارتا, قىزىقتىرا تۇسەدى. سام ەسكەرتكىشتەرى دە – وسى ساناتتان تابىلاتىن قۇندىلىقتار. جەردىڭ شالعايلىعى, جولدىڭ قيىندىعى ەسكەرتكىشتەردىڭ ەلەۋسىز قالۋىنا سەبەپ بولماۋى ءتيىس.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى