ابىرويى, ايبىنى ارتىق شىڭعىستى 40 جاسىندا حالىق ۇلى سالتانات جاساپ, حان كوتەردى. سوندا «عايىپتان تۇسكەن اق بوز اتقا قونىپ, تاڭىرىمەن تىلدەسەتىن» كوكشە دەيتىن ساۋەگەي (ەل ونى ء«تاڭىردىڭ بەتى» دەپ اتاعان) بىلايشا تولعاپتى: «ماعان تاڭىرىدەن يشارات بولدى. تەمۋچينعا بار, ەلگە, حالىققا «بۇ كۇننەن سوڭ, تەمۋچين دەمەسىن, شىڭىز دەسىن, جەر ءجۇزىنىڭ پاتشالىعىن شىڭىزعا, ونىڭ بالالارى مەن تۇقىمىنا بەردىم» دەپ ايتتى, – دەدى». وسىناۋ سيمۆوليكالىق اسسوتسياتسيا حالىق پەن تاريحتىڭ قۇرمەتىنەن تۋىنداعان تەرەڭ تامىرلى قۇبىلىس دەسەك تە بولادى. بۇل تۇستا, «تەمۋچين» موڭعول تىلىنەن الىنسا, ال مۇنىڭ ءتۇبىرى «تەمىر» تۇركى-موڭعول تىلدەرىنە ءتان. سونىمەن, شىڭعىس حان (نە شىڭىز) يمپەريانىڭ «ۇستاسى», «تەمىر دىڭگەگى», «مۇحيت-حان» دەگەن كوپ قىرلى ماعىنانى تانىتادى.
شىڭعىس حاننىڭ تاريحىندا الدەنەشە ەپوپەياعا لايىق مىڭ قۇپيا, مىڭ سىر, مىڭ ءتامسىل بار. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن اڭگىمەلەيىك. الدىمەن ۇلى پاتشانىڭ دەنەسىنىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنى جونىندە. ابىلعازىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, شىڭعىس حان سەيىلگە شىعىپ, ءزاۋلىم بايتەرەكتىڭ باۋىرىندا وتىرىپ: «مەن ولسەم, وسى اعاشتىڭ تۇبىنە جەرلەرسىڭدەر» دەپتى. ول جەردى بۋرحان-حالدۋن دەر ەدى. كەيىن يت مۇرىنى وتپەيتىن قالىڭ ورمانعا اينالعان. جانە دە بۇل وڭىردە جۇزدەگەن ومىرتقاشا تىزىلگەن جوتا-شوقىلار بار ەكەن.
جەردىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىن بيلەگەن شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ تاريحىن جازعان وقىمىستىلار لين فون پال, حوانگ ميشەل, رەنە گرۋسسە, پوليا پەلليو, ا.ا.دومانيندەر ونىڭ 1227 جىلدىڭ 18 تامىزىندا ءپينليننىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى لونگتۋ اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىگىندە, تزينشۋە وزەنى ماڭىندا پانيدەن باقيعا كوشكەندىگىن جازادى. ۇلى حاننىڭ التىن سۇيەگىن اعاش استاۋعا سالعان اسكەري ەليتا مەن قۇرمەتتى گۆاردياسى بار قارالى كوش ۇلى قورعان-سارى وزەن-گوبي ءشولى ارقىلى قاراقورىمعا جەتكىزىپ, سونان سوڭ, تاڭىرىگە قۇلشىلىق ەتكەن ونون مەن كەرۋلەن وزەندەرىنىڭ باستاۋىندا, كەنتەي وزەنى جانىنداعى بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ توپىراعىنا ماڭگىلىككە تاپسىرادى.
ەگەر دە دانانىڭ ءتىلىن, اۋليە ءسوزىن ءپىر تۇتساڭ, شىڭعىس حاننىڭ تەڭدەسسىز جاراتىلىسىنىڭ بىرەگەي قابىلەتتەرىنىڭ ءبىرى – ويىنىڭ تاپقىرلىعى, ءسوزىنىڭ اسىلدىعى, اقىلىنىڭ, تاجىريبەسىنىڭ, تۇيسىگىنىڭ عارىش كەڭىستىگىندەي كەڭدىگى. بۇعان ونىڭ مەملەكەت, حالىق, مادەنيەت, كوركەم وي, تۇلعاتانۋ تاريحىنداعى جالپىادامزاتتىق ءھام ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا يە ناقىلدارى ايعاق: «كىم ءوز ءۇيىن دۇرىس باسقارا السا, ول مەملەكەتتى دە باسقارا الار, كىم ون ادامعا ءوز ءسوزىن تىڭداتا السا, ول ۇلكەن اسكەرگە دە باسشىلىق ەتە الار. كىم دە كىم وزىندەگى جامان قىلىقتارىنان ارىلسا, مەملەكەت قامىن ويلاي الار». «التىن دەنەم قالعىسا دا, ارداقتى ەلىم سولماسىن. بۇگىن دەنەم قاجىسا دا, بۇكىل ەلىم توزباسىن. التىن دەنەم شارشاسا, شارشاسىن, ابزال ەلىمنىڭ داڭقى ارتسىن. ءبۇتىن دەنەم قينالسا, قينالسىن, بۇكىل ەلىم توپتانسىن» (بۇل ءسوز قاراقورىمداعى جارتاسقا قاشالىپ جازىلعان). «تەگىڭدى ۇمىتپاۋدى – ۇرپاعىڭا, ىشكەن سۋىڭدى ۇمىتپاۋدى – دوسىڭا ۇيرەت». «ادام تۋسا – ءبىر داۋىرلىك, كوك شىقسا – ءبىر مەزگىلدىك», «ەگەر اركىم ءوز پيعىلىن ارامدىق ويدان تازارتاتىن بولسا, بۇكىل ەل ۇرى-قارىدان, زياندى ادەتتەن پاك بولار ەدى», «مومىن حالىقتىڭ اراسىندا جۇرگەندە, قوشاقانداي مومىن بول, ال شايقاسقا شىققاندا جەمتىك كورگەن اش بۇركىتتەي شۇيلىك», ء«سوزدى ايتتىڭ با, ول جاقسى ما, جامان با, شىن با, ءازىل مە, ءبارىبىر قايتارا المايسىڭ. سوندىقتان, ءسوزىڭدى بەزبەنمەن ولشەگەندەي سالماقتاپ بارىپ ايت», دەپ قايىرادى.
ودان ءارى زەردەلەسەك: «ەگەر ۇل اكەسىنىڭ جولىن قۋماسا, ىنىلەرى اعاسىنىڭ ءسوزىن تىڭداماسا, كۇيەۋىنىڭ ايەلىنە سەنىمى بولماسا, ايەلى كۇيەۋىن جۇرە تىڭداسا, ەنەلەرى كەلىندەرىن ۇناتپاسا, كەلىندەر ەنەلەرىن قۇرمەت تۇتپاسا, ۇلى ادامدار قورعانسىزعا پانا بولماسا, پاقىرلار دانالار ءسوزىن قۇپتاماسا, باسشىلار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇرەگىنە جول تاپپاسا, اينالاسىنداعى ادامداردى سوڭىنان ەرتە الماسا, حالىقتىڭ ادەت-عۇرپى مەن زاڭىنا, اقىل-پاراساتى مەن ادامگەرشىلىگىنە مەنمەندىكپەن قاراسا, مەملەكەت ءتارتىبىن مويىنداماسا, ونداي ەلدە ۇرىلار مەن سۋايتتار, قىلمىسكەرلەر مەن باسقا دا بۇزىق جولعا تۇسكەندەر ءوز وتانىنىڭ باسىنا قارا تۇنەك ورناتادى. باسقاشا ايتقاندا, ول ەلدىڭ بايلىعى – ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتەدى, جىلقىلارى مەن تابىندارىنىڭ تىنىشتىعى بۇزىلادى, جورىققا مىنگەن اتتارى زورىعىپ ولەدى, ءسويتىپ, بۇكىل حالىق تۇككە تۇرمايتىن دارمەنسىز بەيشاراعا اينالادى».
ءسوز جوق, شىڭعىس حاننىڭ قاعيداتتارى – تاريح پەن مادەنيەت دەرەگى, حالىق قازىناسى, زامانا داۋىسى, كەلەشەكتىڭ كەڭەسشىسى.
سەرىك نەگيموۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى