اڭىز بەن اقيقات
ارحيتەكتۋرانىڭ الەمدىك مودەرن, باروككو ۇلگىلەرىمەن جانە ۇلتتىق ناقىشپەن استاسىپ تۇرعىزىلعان ساۋلەتتى ەسكەرتكىشتەر وبلىس ورتالىعىندا كوپ ەمەس. قالاعا ەرەكشە ءسان بەرەتىن مۇنداي نىسانداردىڭ شەجىرەسى تەرەڭنەن باستالادى. ولاردىڭ كەيبىرى عانا مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان. كوپشىلىگى جەكەمەنشىك يەلىكتەرىندە. قاي-قايسىسى بولسىن ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن, قايتالانباس مانەرمەن ەرەكشەلەنەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن وزىندىك ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتكە يە بايىرعى نىساندار تاريحي-مادەني مۇرا, ساۋلەت ونەرى رەتىندە باعالانىپ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ءحىح عاسىردا حاليت يانگۋزاروۆ قىزىل اعاشتان قيىپ سالعان, ەل اۋزىندا «قالىڭدىق ءۇيى» اتالىپ كەتكەن ەكى قاباتتى ەڭسەلى عيمارات تا بار. تاتار كوپەسى مال ونىمدەرىن وڭدەيتىن زاۋىتتار اشىپ, بەرىسى ماسكەۋ, پەتەربۋرگكە, ءارىسى قىتايعا دەيىن ساۋدا-ساتتىق جاساعان. جەتىم-جەسىرلەرگە, جارلى-جاقىبايلارعا كومەكتەسۋ, تاعى باسقا قايىرىمدىلىق شارالارىنا بەلسەنە قاتىسىپ وتىرعان.
كونە باسپانانىڭ سالىنۋى, اۋلەتتىڭ كەيىنگى تاعدىرى جايلى اڭگىمەلەر كوپ. كەيبىرى اڭىزعا بەرگىسىز بولسا دا, اقيقاتپەن تامىرلاس جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبىرى رومانتيكالىق لەپپەن اياقتالسا, ەكىنشىسى ادام جانىنا مۇڭ ۇيالاتادى. كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سۋىق قارۋمەن قارۋلانعان باسكەسەرلەر يانگۋزاروۆتاردىڭ وتباسىن توناۋ ماقساتىمەن قاراقشىلىق شابۋىل جاساپ, قويداي جۋساتىپ سالادى. كورەر جارىعى بار 16 جاستاعى حاليت عايىپتان امان قالادى. ول كەيىن ماسكەۋگە كەلىپ, حۇسايىن بۋرناشەۆ دەگەن ساۋداگەردىڭ قاراماعىندا قىزمەت ىستەيدى. ونىڭ توتىدايىن تارانعان, سۇڭقاردايىن سىلانعان ايداي سۇلۋ قىزى گۇلسىمگە كوزى ءتۇسىپ, ەسى كەتەردەي عاشىق بولادى. بايدىڭ ءبىر جىل تەگىن جۇمىس اتقارساڭ, تىلەگىڭدى ورىندايمىن دەگەن تالابىنا مويىنۇسىنىپ, ۋادەلى مەرزىم بىتكەن سوڭ قالىڭدىعىن ەلگە الىپ قايتادى. سودان يتاليالىق شەبەردى الدىرىپ, جان جارىنا ارناپ ەرەكشە سىي جاسايدى. كورگەن ادامنىڭ كوز جاۋىن الاتىن اسەم ءۇي ءمارمار تاستارمەن, قىش تاقتالارمەن, كەراميكامەن ورنەكتەلىپ, شەتەلدەن اسىل بۇيىمدار مەن جيھازدار الدىرتىلادى. ەندى ءبىر ءاپسانا بويىنشا ۇيلەنۋ تويىنا ساناۋلى كۇندەر قالعاندا قالىڭدىق اياقاستى قايتىس بولىپ, سونىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان دەسەدى. نەمەرەلەرىنىڭ ايتۋىنشا, اق پەن قىزىلدىڭ سوعىسى كەزىندە اتاسى مەن اجەسى وزگە باي وتباسىلارعا ىلەسىپ, قىتاي اسپاق بولعان. الايدا, بۇل ويلارى جۇزەگە اسپاي قارقارالىنى تۇراقتاپ قالعان. كەيىن وزبەكستان جاققا قونىس اۋدارىپ, ودان ارعى تاعدىرلارى بەلگىسىز كورىنەدى.
ساعىزشا سوزىلعان سەرگەلدەڭ
ساۋلەتتى عيمارات 1982 جىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر ساناتىنا كىرگىزىلگەنىمەن, كوپ ۋاقىت بويى نازاردان تىس قالىپ كەلگەن. تاريحي قۇندىلىعىن ايعاقتايتىن ارنايى مارتەبەسى بولا تۇرا ءتيىستى ورىندار تاراپىنان قورعاۋ, ساقتاۋ جايىنا ءمان بەرىلمەگەن. بىردە-ءبىر رەت جوندەۋ كورمەگەندىكتەن توزىپ, بۇرىنعى كەلبەتىنەن ايرىلا باستاعان . مادەنيەت باسقارماسى نە ىستەدى دەيسىز عوي؟ تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى رەتىندە جالعا بەرۋمەن شەكتەلىپ تىنعان. ء«ىس ءبىتتى, قۋ كەتتى» دەگەن وسى. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز, «مەملەكەت قامقورلىعىنا الىندى» دەگەن نىسان بۇگىندە قازاقستان مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ تىركەۋىندە, وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ ەسەبىندە. ال پايدالانۋشى رەتىندە بار «شىجىعىن» «نۇر» قالالىق مەشىتى تارتىپ وتىرعان جايى بار.
– پەتروپاۆل قالاسىندا بىردە-ءبىر مەدرەسە جوعى ەسكەرىلىپ, اراب ءتىلىن ۇيرەنۋ, قۇران اياتتارىن, شاريعات ىلىمدەرىن مەڭگەرۋ عيباداتحاناسى رەتىندە قۇرىلعان بولاتىن. قانشا شىعىنعا باتسا دا, يماني ىستەردىڭ ساۋابىن ارقالاپ كەلدى. ال 2013 جىلدان بەرى جالعا الۋ قۇقىنان دا ايرىلىپ قالدىق. سوعان قاراماستان كوممۋنالدىق, تاعى باسقا بەرەشەك قارىزدار 600 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. كىمنىڭ وتەرى بەلگىسىز, – دەيدى قالالىق «نۇر» مەشىتىنىڭ يمامى ازامات سارسەنوۆ.
ءيا, بۇل مەكەمەنى كىمدەر قونىستانبادى دەسەڭشى؟ دەپۋتاتتار سوۆەتى, ارنايى وترياد شتابى, قارجى ءبولىمى, ساقتاندىرۋ ۇيىمى, جەكە فيرمالار ...ءتىزىم وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بىردە-بىرەۋى شىبىق باسىن سىندىرىپ, قول ۇشىن بەرىپ كورمەپتى. يەسى بولماعاندىقتان, كيەسى دە جوعالا باستاعان سىڭايلى. مەشىتتەگىلەر رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشكە جوندەۋ قۇقىلارى جوقتىعىن, ونداي مۇمكىندىك بولعاننىڭ وزىندە قارجىلىق جاعداي كەلمەيتىنىن العا تارتادى. ەندى «پالەدەن ماشايىق قاشىپتىنىڭ» كەرىمەن قاشان قۇتىلعانشا اسىق. مادەنيەت مينيسترلىگى جۇرتشىلىقتىڭ عيماراتتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ءوتىنىش-تىلەكتەرىن ەسكەرسە كەرەك, 2010 جىلى جوبالاۋ-رەستاۆراتسيا ماسەلەلەرىنە ماماندانعان «كۇمبەز» جشس-ءىن جىبەرەدى. ونىڭ ماماندارى اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ كولەمىن ەسەپتەپ, 63 ميلليون تەڭگە قاجەت دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. الايدا, ۆەدوموستۆو قارجى تاپشىلىعىن سەبەپ ەتىپ, جاقسى جوبانى كەيىنگە شەگەرەدى. ءسويتىپ, باقانداي ءۇش جىل سارىلا توسۋعا تۋرا كەلەدى. 2013 جىلى «قازرەستاۆراتسيا» مەكەمەسى باتىس قازاقستان فيليالى تەندەر جەڭىمپازى رەتىندە بەلگىلەنگەن سوڭ ونىڭ تاراپىنان شيراق قيمىل, ساپالى ىس كۇتىلگەن بولاتىن. بىراق بىلتىر اياقتالدى دەپ ەسەپتەلگەن رەستاۆراتسيا جۇمىستارىنىڭ ساپاسىز جۇرگىزىلگەنى سونشالىق, جەرگىلىكتى كوميسسيا قابىلداۋدان باس تارتقان. ال مينيسترلىكتەگىلەر «مەردىگەردىڭ جۇمىسىندا ءمىن جوق» دەگەن شەشىم شىعارىپ قويعانعا ۇقسايدى. – مەن رەستاۆراتورلارمەن كۇندە دەرلىك ۇشىراسىپ ءجۇردىم. ءبىر-ەكى مامانعا ەرىپ وزبەكستاندىق گاستاربايتەرلەر كەلدى. جارىتىپ جالاقى تولەمەگەن سوڭ ولار دا كوپ تۇراقتامادى. كوكتەمدە بولماسا كۇزدە عانا توبە كورسەتەتىن 3-4 ادامنان نە ءۇمىت, نە قايىر؟ 60 ميلليون تەڭگەگە اتقارىلعان شارۋانىڭ سيقى مىناۋ! ەش سىن كوتەرمەيدى. كوكتەمدە شاتىردان سۋ اعىپ, قابىرعا, ەدەن ب ۇلىنە باستادى. لينولەۋم قالاي بولسا سولاي توسەلگەن. جەتپەگەن جەرلەرگە تاقتاي قاعا سالعان. تەرەزە, ەسىك, اينەكتەردىڭ كوبى اۋىستىرىلماعان. دۇرىس اشىلىپ, جابىلمايدى. توبەلەردىڭ ۇسقىنى قاشىپ تۇر, سالتاق-سالتاق. كارىز جۇيەسىندەگى اقاۋ سول قالپى. قايتا بۇرىنعى كەيپى جاقسى ەدى,–دەيدى مەشىتتىڭ كۇزەتشىسى سەرىك كوجۇلداقوۆ.
مادەنيەت جانە قۇجاتتامالار باسقارماسى تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى راحات مامبەتاليەۆ اكتىگە ءالى قول قويىلماعانىن ايتىپ اقتالعانىمەن, ارادا قانشاما ۋاقىت وتسە دە, كوزگە شۇقىپ كورسەتىلگەن ولقىلىقتاردىڭ تۇزەتىلمەۋىن ءتۇسىندىرىپ بەرە المادى.
ەلباسى اتاپ وتكەندەي, وركەنيەتتى ۇلت ەڭ الدىمەن, تاريحىمەن, مادەنيەتىمەن, ۇلتىن ۇلىقتاعان ۇلى تۇلعالارىمەن, الەمدىك مادەنيەتتىڭ التىن قورىنا قوسقان ۇلكەندى-كىشىلى ۇلەسىمەن ماقتانادى. وكىنىشكە قاراي, مەردىگەر كومپانيانىڭ وسى جاعىن ۇمىت قالدىرعانى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتى رەستاۆراتسيالاۋداعى اسىعىستىقتار مەن اعاتتىقتار, تاپسىرىلعان ىسكە ءاتۇستى, جاۋاپسىز قاراۋ ەشقانداي ابىروي اپەرمەسى انىق. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى