ەسىمى رەسپۋبليكامىزعا كەڭىنەن تانىمال اقىن ەركەش يبراھيم تابيعاتتىڭ ارسى-گۇرسى مىنەزىنە تارتقان ولەڭدەرىن داۋىلعا بالاۋشى ەدى. قىزىعا جازاتىن, قىزبا مىنەزبەن جىردى نوسەرلەتە توگەتىن. اقىن جۇرەگى الدەنەگە الاڭ-دى. قىناداي قىرىپ سالعان كەزدى بىلەدى. قىرسىققان ساياسات كەساپاتىن استارلاپ بولسا دا شىعارماسىنا ارقاۋ ەتسە, ايىزى قانار ەدى. بىراق سول كەزەڭنىڭ ساياسات قىلىشى ويىن جارقىراتىپ اشىق ايتسا, قيىپ تۇسەتىنىنەن سەسكەنەدى. ويتكەنى اشتىق اپاتىن پوەما ەتىپ جازعان دارىندى اقىن جاقان سىزدىقوۆتىڭ اياق باسقانى اڭدۋدا ەكەنىنەن حاباردار. «اقىن ايتپاعاندا شىندىقتى مولدىرەتىپ كىم ايتادى. جەر بەتىنە بومبا جارىلدى. تىرشىلىك ءبىر ءتۇيىر تارىنىڭ قاۋىزىنا تىعىلىپ تارىلدى. اشتىق, ىندەت, سوعىس تالايدى جالمادى. تالاي تەكتىنىڭ تامىرى ءۇزىلدى, شاڭىراعى ورتاسىنا قۇلادى. ونىڭ سەبەپ, سالدارىن ءبىز ايتپاساق, تاريح شىندىعى شاڭ-توزاڭعا كومىلىپ, جاتىپ قالماق پا؟ مەن ءبارىن دە كوزىممەن كوردىم, قان كەشۋدىڭ ورتاسىندا جاستىعىمدى قالدىردىم» – دەپ اقىننىڭ كەڭ جۇرەگىندە ويلار قىلاڭداسا دا, ەكىنىڭ بىرىنە سىرىن اشىپ ايتپايتىن ەدى.
ەركەش اقىنمەن ەت جاقىن, ىنىسىندەي باۋىر باسىپ جۇرگەن كەزدە الدىمىزداعى بيىك شىڭدارعا ولەڭنىڭ اق وتاۋىن تىگىپ سامعاعان اعالارىمىزدىڭ قادامىنا ءسۇيسىنىپ, ەلىكتەپ وستىك. بىزگە ولاردىڭ ءاربىر ءسوزى, اقىل-كەڭەسى, كەيدە ەركەلەتكەنى, كوتەرمەلەپ ايتقانى اسا قىمبات, تالماس قانات ەدى. شىعارماشىلىقتىڭ التىن بالداعىن ۇستاعان ۇلكەن تۇلعا دەپ سەزىنەتىن ەدىك.
ەركەش كەيدە بىرەۋگە رەنجىسە ء«ىنىم, بوسسىڭ با, شارۋاشىلىقتارعا كەتتىك» دەۋشى ەدى. سونداي جولساپارلاردىڭ بىرىندە: «بالالىعىم اۋىر ءوتتى...اقىل جەڭگەڭ ەكەۋىمىز قاتار وستىك. جوقشىلىق, ءىشىپ اسقا, كيىپ كيىمگە جارىمادىق. وقۋلىق تاپشى....شۇبەرەك سومكە. اشقۇرساققا سول سومكە دە اۋىر. بىراق, بارلىعىنىڭ تىلەگى سوعىستى جەڭىسپەن اياقتاپ, تۇرمىستىڭ جاقسارۋىنا ءۇمىتتى. «جوقتىق كورگەن جەتەلى» دەگەن سول شىعار. سەنىمىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن شىرىتپەگەن اكەلەرىمىز بەن انالارىمىز و دۇنيەلىك بولسا دا ءبىزدى ۇمىتپاڭىزدار دەگەندەي, ءۇن شالىنادى قۇلاققا» دەگەن ويلارى جەتىم جۇرەكتىڭ سەڭىن قوزعايتىن. ۇيلەنگەنىنە ءبىر اي تولماي مايدانعا كەتكەن اعامىزدىڭ زايىبى بىرەۋ ءتۇننىڭ بەيۋاعىندا ەسىك قاقسا, جارى كەلىپ قالعانداي ەسىككە جۇگىرىپ, بەيتانىس بىرەۋ بولسا كوز جاسىن توگىپ جىلايتىن وقيعاسىن ايتقانىمدا ەركەش وسى شىندىق دەرەككە بايلانىستى اينالاسى ەكى-ءۇش كۇندە ء«بىر كەلىنشەك» دەگەن پوەما جازىپ, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جاريالاعاندا سوعىستا جاقىنىن جوعالتقانداردىڭ, جەسىرلەردىڭ قايعى-مۇڭىن قوزعاپ ءدۇر سىلكىندىرىپ ەدى.
بىردە ەركەش: «مۇزدى مۇحيتتى جارعان اتوم كەمەسىندەي پروزانىڭ قاتىپ قالعان قاعيداسىن بۇزىپ, وزگەشە قىرىمەن, ەرەكشە ەكپىنمەن كەلە جاتقان تالانتتى جازۋشى اكىم تارازيدىڭ «قۇيرىقتى جۇلدىز» دەگەن كىتابىن وقى, كوپ نارسە ۇيرەنەسىڭ, شىعارمادا باتىلدىق, العىرلىق بار» دەپ اكىمنىڭ جاڭا كىتابىن سىيلادى. كوكشەتاۋداعى رەداكتسيادا جومارت, مامان, تولەگەن, ەكى ساكەن سىقىلدى جاستار قىزمەت ىستەدىك. ءبارىمىزدى ەركەش تۋعان ىنىسىندەي جاقسى كورەتىن. ءسال قيىندىق كورسەك, ەركەش پەن ەستايدىڭ جانە ءومىرجان مەن تۇرسىنبايدىڭ جۇرەگىنىڭ جىلۋىنا مارقايىپ قالاتىن ەدىك. ۇستازدىڭ جىلىلىعى, ونىڭ ءمولدىر شۋاعى اتا-انانىڭ جۇمساق جۇرەگىنەن كەم بولمايتىن ەدى. ەركەشتىڭ:
– مەنىڭ ۇزەڭگىلەس ءىنى زامانداستارىم قادىر, تۇمانباي, ساعي, جۇمەكەن جانە باسقالارى ۇمىتىلار ما, ءبارىنىڭ دە قالىڭ وقىرمانى بار. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جازۋشىلىق, اقىندىق شەبەرلىگى الەمدىك دەڭگەيدە. ونى دۇنيەجۇزى تانيدى ءالى» دەگەنى جادىمىزدا.
كەيىن ۋاقىت العا وزىپ, اركىم ءوزىنىڭ باسىن كۇيتتەپ كەتكەن تۇستا ەركەش قاراعاندىعا اۋىستى. ارادا ءبىراز جىلدار ءوتتى. بىردە سول قالاعا اعايىم مۇسا جۋاسوۆتىڭ اۋىرىپ, ەمدەلىپ جاتقان كەزىندە جول ءتۇستى. اعادان دەنساۋلىعىن سۇراپ وتىرعاندا:
– ەركەش ەكەۋىمىز ءبىر پالاتادا جاتىپ ەدىك, مارقۇم جانى قينالىپ «اقىل, اقىل, اقىل» دەۋمەن كوز جۇمدى, – دەپ ەسكە الدى. «اقىل قارشادايىنان ءسۇيىپ قوسىلعان جارى», دەدىم. ادام دۇنيەدەن وتەردە ەڭ سۇيىكتىسىن كوز الدىنا ەلەستەتەدى ەكەن عوي.
«مەنى دە ۇمىتپاڭدار!؟» دەگەندەي اسەردە قالعانىمدى اقىن قايرات جۇماعاليەۆكە ايتقانىمدا:
–ەركەش ۇمىتىلاتىن اقىن ەمەس قوي, قازاق ادەبيەتىمەن بىرگە جاسايدى. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا «گۇلدەر» ءانسامبلىنىڭ شىعارماشىلىق باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن جازۋدى تاپسىردى. ونەر ۇلتتىق تاريحىمىزدى قامتىسىن دەگەن ويمەن وتكەن ناۋبەت جىلداردان اششى شىندىقتى ىزدەپ, ەركەشتىڭ «نان» دەگەن پوەماسىنان اشتىق تۋرالى ءۇزىندى الدىم. بۇل «تاپقىرلىعىم» تالقىلاۋ كەزىندە «ۇلكەن ۇيدەگىلەرگە» ۇنامادى. ەگەر سول كەزدە مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ پاراساتتى ءسوزى بولماعاندا كوممۋنيستىك تەگەۋرىن تەلپەگىمدى تەرىس قاراتاتىن ءتۇرى بار ەدى. سوندا وسىناۋ سۇراپىل كەزدى ەلەمەي, ەركەشتىڭ اشتىق تۋرالى باتىل جازعانى ماعان ۇلكەن ەرلىك بولىپ كورىندى», – دەگەن-ءدى.
ءيا, تولارساقتان قان كەشكەن كەزەڭدى تولعاۋ ەردىڭ ەرىنىڭ, ەگەۋدىڭ سىنىعىنىڭ قولىنان كەلگەنىن بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى تۇلعالارى, ەركەشتىڭ زامانداستارى ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ ايتارى انىق.
وسى كۇنگى اتاق-داڭق, باقتالاستىقتىڭ سىپسىڭىن ەستىگەندە ءوز باسىم ەركەش سىندى اقىننىڭ داڭقىن ەكى دۇنيەدە دە كىر شالمايتىنىن ءتۇسىنىپ, ونىڭ ارۋاعى «مەنى دە ۇمىتپاڭدار؟» دەپ مۇڭايا ءۇن قاتقانداي سەزىنەمىن. بۇل – ءبىر جاعىنان, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا, تۋعان جەرى – كورىكتى كوكشە ەلىنە امانات. ەڭ بولماسا, كۇنپاراق ارقىلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ومىردەرەگىن ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرسا دەيمىز-اۋ. مىسالعا, باۋىرلاس باشقۇرتستاندا ءاربىر جىلدىڭ كۇنپاراعىندا اقىن, جازۋشىلارىنىڭ ومىردەرەگىن بەرىپ, مەكتەپتەرىندەگى مۇراعات مۇيىستەرىنە كىتاپتارىن قويىپ, ونى وقۋشىلارعا تالداتىپ, جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭىرەدى ەكەن. ءبىز نەگە ويتپەيمىز, ولگەندەر داڭقتى بولىپ كەتەدى دەپ قىزعانامىز با؟
«1932 جىلى جەزقازعاندا حالىقتان تارتىپ العان مالدىڭ ەتى جونەلتىلمەي, ءبىر جىل بويى دالادا ورتەنىپ جاتتى. ال حالىقتىڭ اشتان قىرىلعانىنا ساياساتشىلاردىڭ باسى اۋىرعان جوق. سوندا اجال تاپقانداردىڭ ايانىشتى ءۇنى قۇلاعىمدا كۇڭگىرلەيتىندەي. بۇل – حالىقتىڭ شەمەن-شەرى, ەركەشتىڭ «نان» پوەماسىنىڭ زارى. سونداي زۇلمات ناۋبەتىن ۇرپاققا ەندى كەزدەستىرمەسىن», – دەپ تولعاعان.
ەركىن تومپيەۆ بالقاشتا اكەسىنىڭ ەسىمىنە كوشە اتاۋىن بەرۋگە بۇرىنعى وداققا تانىمال مەتاللۋرگ التىنبەك دارىباەۆ ەرەكشە ىقپال ەتكەنىن ايتادى. ال سول التىنبەك تۋرالى ەركەش ءيبراھيمنىڭ «اڭىز اعا» تۋىندىسى دا ءبىزدىڭ تولقىننىڭ ءسۇيىپ وقيتىن شىعارماسى بولعان ەدى. ءيا, ەركەش شىعارمالارىنىڭ ءمانى, ماڭىزى جويىلمايتىنى دا ءومىر شىندىعىن ورنەكتەپ قالدىرا بىلۋىندە جانە ەڭبەك ادامدارىنىڭ تاعدىرىن ولەڭمەن ءورىپ, تىرىلەردىڭ جۇرەگىندە وشپەستەي ساۋلە تاستاۋىندا ەدى. ومىردەن وتكەنىنە وتىز جىل وتسە دە نەبىر مەرەيتويى اتاپ وتىلمەي, نەبىر كوشە بۇيىرماي رۋحى قاپالانعان قازاقتىڭ ايكول اقىنىنىڭ ولەڭ-داستاندارىنداعى ادامدىق, ەرلىك, ىزگىلىك, ماحاببات ۇلىلىق باستاۋىنداي. ونى قالاي ۇمىتا الامىز؟!
تابىل قۇلياس, جازۋشى