ايتايىق دەگەنىمىز, سول ءىس-شارادا ونى ۇيىمداستىرۋشىلار قوناقتارعا وبلىس ورتالىعىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى مەن قالانىڭ حيميا قالاشىعى ماڭىنداعى ەرتىس وزەنى ەرنەۋىنەن وزىندىك ەرەكشەلىككە يە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىنان تابىلعان جادىگەرلەردى كورسەتتى. ول ەستە جوق ەسكى زاماندا بەلگىسىز سەبەپپەن قىرىلىپ, كەيىن قۇم مەن توپىراق قاباتتارى باسىپ قالعان مىڭداعان اڭ-قۇستىڭ سۇيەگى جاتقان جەر ەدى. بۇعان تاڭدانعان ماسكەۋلىك جۋرناليستەر ەكسكۋرسوۆود ماماندارعا سان ءتۇرلى سۇراقتاردى جاۋدىرتتى-اي دەيسىز. سوندا ولاردىڭ ايتقاندارىنان ۇققانىمىز مىناۋ بولدى.
1928 جىلى ماسكەۋلىك پالەونتولوگ يۋري ورلوۆ پاۆلودار قالاسىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى ەرتىس وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنان ەرەكشە ءبىر قورىمدى تابادى. ول جالپى كولەمى 2 گەكتارداي القاپتاعى 6-8 مەترلىك جەر قىرتىسىنىڭ استىندا 3-4 مەتر قالىڭدىقتى قۇراپ, توبە-توبە بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان ەجەلگى زامان جانۋارلارىنىڭ سۇيەكتەر جيىنتىعى ەدى. بۇل ماڭايدى تۇرعىلىقتى حالىق و باستان-اق «قازقوناق» («گۋسينىي پەرەلەت») دەپ اتاعان.
ونىڭ سەبەبى, كۇزدە جىلى جاققا بەت الىپ, ال كوكتەمدە كەرى ورالاتىن قاناتتىلار وسى جەرگە كەلىپ, دامىلدايدى ەكەن. يۋ.ورلوۆ پەن ول جۇمىس ىستەيتىن بۇكىلوداقتىق پالەونتولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جوعارىداعى ارحەولوگيالىق قازبادان كەيىن نە ىستەگەن دەيسىزدەر عوي. ولار 1930-1935 جىلدارى وسى توڭىرەكتەن بۇدان باسقا دا جاڭالىقتار اشىلىپ قالا ما دەگەن ۇمىتپەن تاعى دا ەكسپەديتسيا جاساقتاپ, تىنباي ەڭبەكتەنەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە عالىمدار اتالمىش وڭىردەن تەك قۇستار عانا ەمەس, 20-عا جۋىق بۇعى, 40 كەرىك, 130 مۇيىزتۇمسىق پەن 200 گيپپاريون جىلقىسى جانە سول ەجەلگى زاماندا ەرتىس وزەنى جاعالاۋىن مەكەن ەتكەن تاسباقا, قىلىش ءتىستى جولبارىس قاڭقالارىنا كەزىگەدى.
قازقوناق الابىنان تابىلعان جان-جانۋارلار سۇيەكتەرى حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى پالەونتولوگتار ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولادى. بۇل ەجەلگى دۇنيە تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى شامامەن 7-10 ميلليون جىل بۇرىنعى نەوگەن داۋىرىنە بارادى ەكەن. وسىدان كەيىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى جۇمىس ناتيجەسىنە ودان سايىن قىزىعىپ, باستاعان جۇمىستارىن تاعى دا جالعاستىرادى. وكىنىشكە قاراي, عالىمداردىڭ ماڭداي تەرىمەن كەلگەن تاماشا ءىس ءوزىنىڭ ناقتى باعاسىنا يە بولا المايدى. نەگە دەسەڭىزدەر, ارحەولوگتار تاپقان جوعارىداعى قۇندى جادىگەرلەر – 16 توننا اڭ-قۇس سۇيەكتەرى رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە اكەتىلىپ, ەشقايسىسى ءجوندى ساقتالمايدى. تالان-تاراجعا ۇشىرايدى. ول كەزدە پاۆلوداردا قانداي دا ءبىر قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە تابىلعان ولجالاردى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عىلىمي مەكەمەلەر مەن ولكەتانۋ مۇراجايى جوق ەدى. تەك 1960 جىلى عانا ماسكەۋ پالەونتولوگ يۋ.ورلوۆتىڭ باستاعان جۇمىسىن ءوز رەسپۋبليكامىزداعى زوولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پالەوبيولوگيا ءبولىمى ەكسپەديتسياسىنا جالعاستىرۋعا رۇقسات بەرەدى. بۇل مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە قازبا جۇمىستارى كەزىندە اتالمىش ايماقتاعى ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ كوپتەگەن سۇيەكتەرىن تابادى. وسى ورتالىق ماماندارىمەن تىزە قوسا قيمىلداعان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى ۇجىمى بولسا, ولار قازقوناق القابىنا ارنالعان ەكسپەديتسيانى جۇيەلى ۇيىمداستىرىپ, اتالمىش جەردىڭ تولىق انىقتاماسىن جاساۋعا قول جەتكىزەدى. اقىرى 1971 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى ونداعان مىڭ اڭ مەن قۇستىڭ سۇيەگى جاتقان بۇل ءوڭىردىڭ ەل مەن جەر تاريحى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە كەلىپ, ونى مەملەكەت قورعاۋىنا الادى.
ماماندار سوندا, ياعني 1983 جىلى بىزگە وسىلاردى بايانداي كەلىپ, دۇنيە جۇزىندەگى زوولوگيالىق جانە ورنيتولوگيالىق قازبا جۇمىستارىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىسقا يە اۋماقتى امان ساقتاپ قالۋدا ءبىر نارسەدەن قاتتى الاڭدايتىندىقتارىن ايتقان بولاتىن. ول – ەرتىس وزەنى سۋىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن قازقوناق الابىنا جاقىنداي ءتۇسۋى ەكەن. ارادا 27 جىل وتكەن سوڭ, ياعني 2010 جىلى بارىپ كورگەنىمىزدە اتالمىش جەردى سۋ شايۋ قاۋپىنەن باسقا, وندا ەكىنشى پروبلەمانىڭ پايدا بولعانىن بايقادىق. بۇل وبلىس ورتالىعىنداعى حيميا قالاشىعىنىڭ ءوسىپ, ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تۇسقا قاراي قانات جايۋى دەر ەدىك. ال ول شاعىن اۋداننان شىققان كۇل-قوقىس شە؟ ولار جەر استىندا توبە-توبە بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ءالى اياقتالماعان اۋماقتىڭ ۇستىنە توگىلە باستاعان.
مۇنداعى جاعداي كۇنى كەشەگە دەيىن وسىلاي بولىپ كەلدى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز. ولاي دەۋىمىزگە بىلتىرعى مامىر ايىندا «قازاقستان – پاۆلودار» تەلەارناسىندا كورسەتىلگەن حابار نەگىز بولىپ وتىر. وندا وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆتىڭ قالاداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى بەينەلەنگەن ەدى. كوپ ۇزاماي سول كەشتەن «كازاحستانسكايا پراۆدادا» حابار دا جاريالاندى. سونداعى سۇراق-جاۋاپ كەزىندە وعان قازقوناق الابىنداعى جاعداي تۋرالى ساۋال دا قويىلماي قالعان جوق. بۇعان ءوڭىر باسشىسى بىلاي دەدى: «بۇل جاعدايدى سىزدەر مەن بىزدەر اڭگىمە ەتكەلى قاشان. ەندى سوزدەن ىسكە كوشەتىن كەز كەلدى. وسىعان بايلانىستى بىرىنشىدەن, قالانىڭ قازىرگى كارتاسىنان قازقوناقتىڭ اۋماعىن ناقتىلاپ تۇرىپ بەلگىلەپ الۋىمىز كەرەك. سوسىن ونى ەجەلگى زامانداعى اڭ-قۇستاردىڭ سۇلبا-سيلۋەتى بار دۋالمەن قورشاپ, ول جەرگە باراتىن ءبىر عانا قاقپا قالدىرۋىمىز قاجەت. وسىمەن ءبىر مەزەتتە اتالمىش القاپتىڭ تاريحي ماڭىزى بار بولعاندىقتان مەملەكەت قاراۋىنا الىنعاندىعىن بىلدىرەتىن بيلبورد ءىلۋ جۇمىسى مەن اۋماق اينالاسىن كۇل-قوقىستان تازارتۋدى قاتار جۇرگىزسەك دەيمىز. بۇعان قالاداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن «جاسىل ەل» قوزعالىسىنىڭ جاساعىن جۇمىلدىرۋعا بولادى. وسىعان بايلانىستى ءبىز وبلىس ورتالىعىنداعى ۋنيۆەرسيتەت, ينستيتۋت رەكتورلارى مەن كوللەدج, ۋچيليششە ديرەكتورلارىنان جاندى ءىس قيمىلعا تولى كومەك كۇتەمىز».
وسىلاي دەگەن اكىم قازقوناق الابىن قىزىقتاپ كەلىپ كورەتىن تۋريستەر مەن ەنتۋزياستار بولسا, ولار جۇرەتىن ويلى-شۇقىرلى جەرگە باياناۋىلدىڭ جالپاق تاستارىن اكەپ توسەپ, جاياۋ جول سالۋدىڭ ارتىق ەمەس ەكەندىگىنە دە توقتالدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قالا اكىمدىگىنە اتالمىش اۋماقتى كوگالداندىرۋدى دەرەۋ قولعا الىپ, ونى جۇيەلى جۇرگىزۋگە كۇش سالۋدى تاپسىردى.
قاراپ وتىرساق, سودان بەرى مىنە, ءبىر جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. «وسى مەرزىم ىشىندە جوعارىداعى جاقسى وي جۇزەگە استى ما؟ ول ىزگى نيەتتىڭ ورىندالۋ بارىسى قالاي؟» دەگەن ساۋال كەلدى كوكەيىمىزگە. ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن ءبىلۋدى, اتاپ ايتقاندا, ەل مەن جەر ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار قازقوناق الابىن قورشاپ, انىقتامالىق تاقتا ءىلۋ, ونىڭ توڭىرەگىن تازارتىپ, كوگالداندىرۋ جانە جيەك جول جاساۋ جاعدايىن كورىپ قايتۋدى وسى وڭىردەگى مەنشىكتى ءتىلشىمىز فاريدا بىقايدان سۇراعان ەدىك. ارىپتەسىمىز بىلاي دەدى:
– ءيا, وتكەن جىلدان بەرى مۇنداعى جۇمىس جانداندى. وعان نەگىز بولعان نارسە, وبلىس اكىمىنىڭ ەل الدىندا بەرگەن ۋادەسى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازقوناق اينالاسىنا 1000 مەترلىك قورشاۋ تۇرعىزىلدى. كورنەكى جەرگە وسى تابيعي ەسكەرتكىشتىڭ تاريحي ماڭىزى سيپاتتالعان اقپاراتتىق تاقتا ورناتىلىپ, ەلەكتر جارىعى تارتىلدى. وي-شۇقىرلار تەگىستەلىپ, تۋريستەر جۇرەتىن جيەك جول جاساۋ دا ۇمىت قالعان جوق. ءسوز ورايىندا كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. اتقارىلعان وسى ىستەردە «جاسىل ەل» قوزعالىسىنىڭ جاساعى مەن پاۆلودار پەداگوگيكالىق مەملەكەتتىك ينستيتۋتى ستۋدەنتتەرى ەرەكشە بەلسەندىلىك كورسەتتى. جوعارىداعى جۇمىستاردىڭ ءبارى ءوڭىر كاسىپكەرلەرى مەن ەنتۋزياستاردىڭ دەمەۋشىلىك قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە استى. ال بيىل قازقوناق الابىنا دەگەن جاناشىرلىق ءوز جالعاسىن تاۋىپ, ول كوكتەمدەگى سەنبىلىكتە ايرىقشا كورىندى. ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان توڭىرەكتى تازالاپ, رەتكە كەلتىرۋدەگى سول كۇنگى جۇمىسقا 200-دەي ستۋدەنت قاتىستى. ونىڭ سوڭى ەلدىك رۋحتى كوتەرىپ, جاستاردىڭ وي-ءورىسىن دامىتاتىن ءارتۇرلى ويىن-ساۋىق باعدارلاماسىنا ۇلاستى.
ءسوزىمىزدى پاۆلودار گەوگرافيا ءۇيىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر ۆەرۆەكيننىڭ پىكىرىمەن قورىتىندىلايىق. «سوڭعى 25 جىلدان بەرى قازقوناق الابىن ساقتاۋ جونىندە ءارتۇرلى جيىنداردا قانشاما ۇسىنىستار ايتىلدى دەسەڭىزشى, – دەدى ول. – تابيعات جاناشىرلارىنىڭ سان رەت كوتەرگەن جوعارىداعىداي ماسەلەسىنە قاراماستان, ءىس العا جىلجىماي-اق قويعان ەدى. ال وتكەن جىلدان بەرگى قيمىل-قوزعالىس كوڭىلىمىزگە قۋانىش ۇيالاتىپ وتىر. سوزدەن ىسكە كوشكەن دەگەن, مىنە, وسى. سوعان كوڭىلىمىزدى دەمدەپ, ءىستى ىلگەرى جىلجىتۋشى اكىمدىك, قوعامدىق ۇيىمدار باسشىلارى مەن بەلسەندىلەرىنە ريزاشىلىق بىلدىرەمىز».
جانبولات اۋپباي,
"ەگەمەن قازاقستان".
پاۆلودار
سۋرەتتەردە: اققۋ ۇشىپ, قاز قونعان قايران ەرتىس; كوك جۇزىنەن تۇسىرىلگەن مىنا سۋرەتتەن وزەن بويىنداعى جارقاباق پەن حيميا قالاشىعى اراسىنداعى قازقوناق تەلىمىن كورۋگە بولادى. (بۇل اەروفوتو پاۆلودار وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنەن الىندى).