ەلىمىز بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى قۇرىلىس سالاسىندا الدىڭعى ورىندا كەلەدى. ايماقتا ونەركاسىپتىك قۇرىلىسپەن قاتار, ازاماتتىق قۇرىلىس تا قارقىندى دامۋدا. وسىعان بايلانىستى ءداستۇرلى قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن بىرگە بارلىق جاعىنان تيىمدىلىگى جوعارى, از شىعىندى قاجەت ەتەتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى زاڭدى. وسى رەتتە قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ قۇرىلىس ماتەريالدارى سالاسى بويىنشا جۇرگىزگەن بىرنەشە جىلدىق زەرتتەۋ جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرگەنىن ايتۋىمىز كەرەك. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ اۆتورلىق ۇجىممەن جۇرگىزگەن «قۇرىلىس جانە مۇناي سالالارىندا قۋات جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» تاقىرىبىنداعى عىلىمي جۇمىسىنىڭ نەگىزگى ءتورت باعىتىنىڭ ءبىرى سىرتقى قابىرعالاردىڭ جىلۋ وتكىزگىشتىگىن 3-3,5 ەسەگە دەيىن ءوسىرىپ, عيماراتتاردى جىلىتۋعا جۇمسالاتىن شىعىندى 40 پايىزعا دەيىن ازايتۋدى كوزدەيدى. سىرتقى قابىرعالاردى تۇرعىزۋدا جىلۋ وتكىزگىشتىگى تومەن كوبىكبەتوننىڭ ماڭىزى زور. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە وندىرىسكە ەنگەن كوبىكبەتون قازىردىڭ وزىندە امبەباپ قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر.
كوبىكبەتوندار ءتۇرلى ۇيلەر مەن عيماراتتار ءۇشىن جىلۋ وتكىزگىشتىگى تومەن ەڭ ءتيىمدى ماتەريال. ورتاشا تىعىزدىعىنىڭ تومەندىگىنە قاراماستان, ونىڭ سىعىلۋعا بەرىكتىگى مەن ايازعا توزىمدىلىگى باسقا قۇرىلىس ماتەريالدارىنا قويىلاتىن تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرەدى. كوبىكبەتوننان جاسالعان سىرتقى قابىرعالاردىڭ سالماعى كەراميكالىق قىشتان جاسالعان قابىرعالارعا قاراعاندا 2,5-3,5 ەسە جەڭىل, جىلۋ قورعاۋ شارتتارى بويىنشا قابىرعا قالىڭدىعى, كەرامزيتبەتون نەمەسە سيليكاتتى قىشتان جاسالعان قابىرعا قالىڭدىعىنان 1,5-2,5 ەسە از.
كوبىكبەتوننان جاسالعان بۇيىمدار كليماتتىق جاعدايلارعا جانە سەيسميكالىق ايماقتارعا قاراماستان, بارلىق كونتينەنتتەردە ازاماتتىق جانە وندىرىستىك قۇرىلىستا كەڭىنەن قولدانىلادى. كوبىكبەتوننان ءتورت قاباتقا دەيىنگى نەمەسە تەمىر-بەتون قاڭقانى قولدانۋ ارقىلى ودان دا كوپ قاباتتى عيماراتتار تۇرعىزۋعا بولادى. كوبىكبەتون سالىستىرمالى تۇردە ارزان كوبىكتەندىرگىشتەردى پايدالانۋ ارقىلى قولجەتىمدى جانە تابيعاتتا كەڭىنەن تاراعان شيكىزاتتار (كۆارتستى قۇم, اك, سۋ) نەگىزىندە وندىرىلەدى. ونىڭ تەحنيكالىق قاسيەتتەرىن انىقتايتىن ماڭىزدى سيپاتتامالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كولەمدىك ماسساسىن ايتساق بولادى. مىسالى, كوبىكبەتوننىڭ 1 تەكشە مەترىندە شامامان 5 تەكشە مەتر اۋا بولادى, ال ول ءوز كەزەگىندە ماتەريالدىڭ جوعارى جىلۋتەحنيكالىق قاسيەتتەرىن قامتاماسىز ەتەدى. كوبىكبەتون جوعارى كەۋەكتى سترۋكتۋراسىنا قاراماستان, ايازعا دا ءتوزىمدى بولىپ كەلەدى.
قازىرگى كەزدە كوبىكبەتون ارالاسپاسىن توپىراققا توگىلگەن مۇناي قالدىقتارىنان تازارتۋعا دا قولدانۋ مۇمكىندىكتەرى انىقتالىنىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. نەگىزگى ماقسات تسەمەنت بايلانىستىرعىشىن قولدانىپ دايىندالعان ورتا تىعىزدىقتاعى كوبىكبەتون ارالاسپاسىنىڭ قاتايۋ پروتسەسى حيميالىق بايلانىس كۇشتەرىنىڭ جانە وسموس قۇبىلىسىنىڭ اسەرىنەن توپىراق بەتىندەگى توگىلگەن مۇناي ونىمدەرىن ءوز بويىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى ءبىر مەزگىلدە جۇرەدى. ناتيجەسىندە توپىراقتاعى مۇناي ونىمدەرى كوبىكبەتوننىڭ كەۋەكتى قۇرىلىمىنىڭ بويىمەن كوتەرىلىپ قۇرامىنا ەنەدى. اتالمىش ماتەريالدان تۇرعىزىلاتىن ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن باعالاۋدا ولاردىڭ ىرگەتاستارىنا تۇسەتىن جالپى سالماقتىڭ ايتارلىقتاي ازاياتىندىعىن ەسكەرۋ قاجەت. سەبەبى, ول سىعىلاتىن بوس توپىراقتاردا از شىعىندارمەن قۇرىلىس نىساندارىن سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە تالدانعان مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزىلگەن كوپ جىلدىق عىلىمي-زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە كوبىكبەتوننان جاسالعان بۇيىمدار مەن كونسترۋكتسيالاردىڭ قاتايۋىن تەزدەتۋ ءۇشىن كۇن ەنەرگياسىن ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن گەليوتەحنولوگيا ازىرلەندى. گەليپوليگوندارداعى كوبىكبەتون ءوندىرىسىن جىلدىڭ كوپ بولىگىندە ىستىق جانە جىلى اۋا رايلى بولاتىن, قولايلى-كليماتتىق جاعداي قالىپتاسقان ايماقتاردا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك بولىگى, كۇن رادياتسياسىنىڭ مولشەرى 6 كۆت ساع/م2 اساتىن, سىرتقى قالىپتى اۋا تەمپەراتۋراسى 300س-تان جوعارى بولاتىن اپتاپ ىستىقتارمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنداي كليماتتىق جاعدايلار كوبىكبەتون ءوندىرىسى ءۇشىن گەليپوليگوندار سالۋعا سەنىمدى العىشارتتار تۋعىزادى.
سونىمەن قاتار, گەليوپوليگوننىڭ جۇمىس ىستەۋ ۇزاقتىعى تەك كوكتەم-جاز-كۇز مەزگىلدەرىمەن عانا شەكتەلمەيدى, ياعني جىلدىڭ قالعان ايلارىندا دا وسى گەليوپوليگوندى كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋمەن (كەمى 20%-عا دەيىن) قاتار قوسىمشا ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىن (مىسالى, ەلەكترەنەرگياسىن), اۋا رايىنا بايلانىستى 80%-عا دەيىن, قوسارلانا پايدالانۋ ارقىلى ءوندىرىستى ءتيىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ەلىمىزدەگى قولايلى-كليماتتىق ايماقتاردىڭ ايتارلىقتاي ۇلكەن اۋماعىن ەسكەرە وتىرىپ, كوبىكبەتون وندىرىسىندە ونىڭ قاتايۋىن تەزدەتۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىن كۇن ەنەرگياسىمەن الماستىرۋدىڭ ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ماڭىزى مەن كەلەشەگى زور.
مۇناي, گاز جانە كومىر سياقتى ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىنىڭ قورلارى شەكتەۋلى, ولاردى پايدالانۋ ۇزاقتىعى تۇتىنۋ شاپشاڭدىعى مەن اۋقىمىنا بايلانىستى. بۇكىل الەمدە ءداستۇرلى ەمەس قۋات كوزدەرىن پايدالانۋ ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. سوندىقتان ەلىمىزدەگى ەكسپو-2017 كورمەسى دە تۇراقتى قۋات كوزدەرىن دامىتۋعا, قۋات ۇنەمدەۋ سەنىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالاردى, باعدارلامالار مەن تەحنولو- گيالاردى زەرتتەۋگە بەيىمدەلگەن. ونىڭ ماقساتى – جاڭارمالى قۋات كوزدەرىن پايدالانۋدى جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى تۇتىنۋدى ىنتالاندىرۋ. بۇل تەك ءداستۇرلى قۋات قورلارىنىڭ ازايۋىمەن تۇسىندىرىلمەيدى, سونداي-اق ورگانيكالىق وتىندى جاعۋدان بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازىنىڭ اتموسفەرانى لاستاۋىنان بولاتىن ەكولوگيالىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋ قاجەتتىگىنەن تۋىنداپ وتىر. سوندىقتان قورشاعان ورتانى ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى ادىستەرىنىڭ ءبىرى ول ورگانيكالىق وتىندى جاعۋدى مەيلىنشە ازايتىپ, ونىڭ ورنىنا قالپىنا كەلەتىن قۋات قورلارىن كەڭىنەن پايدالانۋ بولىپ تابىلادى.
وسىعان وراي, قازىرگى تاڭدا كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ الەمدە ەكى باعىتى ءورىس الۋدا, ءبىرىنشى باعىت – ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ, ەكىنشىسى – جىلۋ ەنەرگياسىن الۋ. وندىرىستىك ماسشتابتاعى ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن قازىرگى تاڭدا ءبىرىنشى ادىسكە سايكەس جوعارى تيىمدىلىكتى تەحنولوگيالار دامۋدىڭ العاشقى ساتىسىندا بولسا, ال كۇن ەنەرگياسىن عيماراتتاردى جىلىتۋ ءۇشىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالار شەت ەلدەردە كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزىلگەن.
جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە كۇن ەنەرگياسىن كوبىكبەتون وندىرىسىندە قولدانۋ بۇيىمداردى قىزدىرۋ مەن سۋىتۋدىڭ جۇمساق رەجىمدەرى ارقىلى بەتوننىڭ ىشكى قۋات كوزى تسەمەنت ەكزوتەرمياسىن ءتيىمدى قولدانۋعا ىقپال ەتەتىندىگى انىقتالدى. ال ول ءوز كەزەگىندە الىناتىن كوبىكبەتون بۇيىمدارىنىڭ جوعارى ساپالى بولىپ شىعۋىنىڭ كەپىلى بولا الادى.
كۇن ەنەرگياسىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزدى شارتى – قولدانىستاعى جابدىقتاردى پايدالانۋ مۇمكىندىگى. پوليگونداردا بۇيىمداردى گەليوتەرمووڭدەۋ ءۇشىن نەگىزى قاراپايىم مەتالل قالىپتاردان قۇرالعان گەليوقالىپتار قولدانىلادى. سوعان سايكەس پوليگون جاعدايىندا بۇيىمدى كامەراسىز جىلۋمەن وڭدەۋگە كوشۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بۇيىمدى گەليوتەرمووڭدەۋگە كوشكەندە, كامەرالار مەن فورمالاردى جابدىقتايتىن قوسىمشا ەلەمەنتتەردى ورناتۋ ءۇشىن ەلەۋلى قارجى سالۋ تالاپ ەتىلمەيدى جانە ول ادەتتە كاسىپورىنداردىڭ ءوز كۇشتەرىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىنا ۇزاق, ىستىق. تۇراقتى تەمپەراتۋراسى شامامان 40-450س. وسى ايماقتاعى كۇن رادياتسياسىنىڭ كورسەتكىشى كەمى 6 كۆت ساع/م2 دەيىن جەتەدى. مۇنداي كليماتتىق جاعدايلارى كوبىكبەتون بۇيىمدارى مەن كونسترۋكتسيالارىن وندىرۋگە ارنالعان گەليوپوليگونداردى ۇيىمداستىرۋعا سەنىمدى العىشارتتار جاسايدى. سوندىقتان كۇن ەنەرگياسىن كوبىكبەتون وندىرىسىندە ءداستۇرلى قۋات تۇرلەرىن اۋىستىرۋعا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قولايلى اۋا رايى كليماتتىق جاعدايلارى بار ايماقتاردىڭ كولەمىنىڭ ۇلكەن اۋقىمىن ەسكەرە وتىرىپ, گەليوتەحنولوگيانىڭ زور كەلەشەگىن بولجاۋعا بولادى.
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىلىشباي بيسەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن «قۇرىلىس جانە مۇناي سالالارىندا قۋات جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» تاقىرىبىنداعى عىلىمي جۇمىستى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى الۋعا لايىق دەپ سانايمىن.
اقبولات احمەتوۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پوفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
قىزىلوردا وبلىسى