ادەتتەگىدەي, كوپ قوشەمەتتىڭ ورتاسىندا – جاسى وزگەلەردەن قىمقا ىلگەرىلەۋ تۇكەڭ - ءتۇسىپ اعامىز. پالەندەي ءزىلى جوق, بوس ءسوز, بوتا قالجىڭ دا سول كىسىنىڭ توڭىرەگىندە. بىلتىر كوكتەمگە سالىم ءوزى اۋزىنان قاعىنىپ, شەتىن شىعارعان ءبىر سىرى ەندى كەلىپ وسى ورتانىڭ ەرمەگىنە اينالعالى قاشان. قۇلاقتارىنا ءبىر تيگەن سوڭ ەرىگىپ جۇرگەن قۋلار قويا ما, ەكىنىڭ بىرىندە: «كوكە, سايلاۋگۇلدىڭ سارساڭىن ايتىڭىزشى» دەيتىندى شىعارىپ الىپتى پاتشاعارلار.
قايداعى سارساڭ, اكەم-اۋ؟ كەشەگى كەڭەستىڭ كەزىندە تۇكەڭ اۋدانداعى باسشى قىزمەتتىڭ ءبىر تىزگىنىنە يە بولعانى جانە سول تۇستا اۋداننىڭ شالعاي ەلدى مەكەندەرىندەگى دارىگەرلىك پۋنكتتىڭ ءبىرىن سايلاۋگۇل دەيتىن پەريزاتتىڭ باسقارعانى راس. وسى تۇكەڭنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, ء«ۇرىپ اۋىزعا سالعانداي توپ-تومپاق بولىپ, كوزدىڭ جاۋىن السا» كەرەك, قۇرىماعىر. اعامىزدىڭ دا كەلسەڭ كەل دەپ, ەكى يىعىن ج ۇلىپ جەپ جۇرگەن شاعى, سول قىزدىڭ ايدىنىنا قارماق سالىپ كورمەكشى بولادى عوي. قۇدەكەڭ ورايىن كەلتىرەيىن دەسە قيىن با, كۇندەردىڭ كۇنىندە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وبلىستىق سەمينارى دەيتىن شاقىرىلىپ, اۋدانداعى سول سالانىڭ جۇمىسىنا باسشىلىق جاسايتىن تۇكەڭنىڭ ايى وڭىنان تۋا قالماي ما. «ىزدەگەنگە – سۇراعان» بوپ, الدى-ارتىنا قاراتپاي, قيانداعى سايلاۋگۇلدى الدىرادى دا, «الماتى قايداسىڭ» دەپ تارتىپ وتىرادى. جولاي ەكەۋارا نە اڭگىمە ايتىلدى – ول جاعى جان بالاسىنا بەلگىسىز, تاريحتىڭ تىلسىم قويناۋىندا. جەدەلدەتىپ جەتىسىمەن «قازاقستان» قوناق ۇيىنەن ءبىر بولمەلى ورىن الىپ, قىزدى سوندا قالدىرادى دا, ءوزى الاقۇيىن القىنىپ جينالىسىنا كەتەدى. ەشنارسەنىڭ بايىبىنا بارا الماي, نە ىستەپ, نە قويارىن دا بىلمەي قىز قالادى. ال تۇكەڭ بولسا, سول كەتكەننەن مول كەتىپ, كوپتەن كورىسپەگەن ارىپتەستەرىمەن ايقارا قۇشاقتاسىپ, ماجىلىستەن سوڭ ارمانسىز «قومپاڭداتىپ», شامپانداتىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا اياعىن شالىس باسىپ بولمەسىنە كەلگەندە ەكى كوزى ءتورت بولىپ سارسىلعان قىزدى ءبىر-اق كورگەن عوي. ءارى اۋىلدان سىقاپ اكەلگەن جىلى-جۇمساق دامنەن اۋىز تيۋگە عانا شاماسى كەلىپ, وتىرعان جەرىندە ومالىپ, قىلجيا قالعان. سايلاۋگۇل جازعان ءتۇنى بويى اعاسىنىڭ اياق جاعىندا قالعىپ-شۇلعىپ وتىرادى دا الدىن الا كەلىسىلگەن ءتارتىپ بويىنشا ەكەۋى تاڭ الا كوبەڭنەن قايىرا جولعا شىعادى.
بارى – وسى عانا. ەندى سونى بىرەۋلەر تاعى ايتقىزباقشى. قايتا, بۇل جولى تۇكەڭنىڭ ءوزى تارتىنشاقتادى.
قايتەسىڭدەر سونى, تالاي ەستىگەن اڭگىمەلەرىڭ. جاڭعىرتا بەرگەننەن مايى شىعار دەيمىسىڭدەر, – دەگەنسىپ, ءبىراز كەرگىدى. دەگەنمەن, ءوزى دومبىراسىنىڭ قۇلاق كۇيىندەي بولعان ەستەلىگىن تاعى ءبىر ايتۋعا كەتارى ەمەستىگى قۋتىڭداعان كەيپىنەن انىق كورىنىپ تۇر. ايتسە دە: «ونى ەستىسە انا تاتەلەرىڭ توبەمدى ويار» دەپ, ابىسىن-اجىندارىنىڭ ورتاسىندا جارداي بوپ, جارتى الەمدى باسقارىپ وتىرعان ءايبات جەڭگەيگە قاراپ جالتاقتاعانداي بولدى. مۇندايدا ايەل بالاسىنىڭ قۇلاعى قانداي شالىمدى:
بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن نارسەڭدى جاسىرعانسىپ قايتەسىڭ, ايتا بەر ايتاتىنىڭدى, – دەپ, جەڭگەمىز پەيىلىن كەڭگە سالدى. بىراق تۇكەڭ داعدىلى اڭگىمەسىنىڭ بۇگە-شىگەسىن قازبالاعان جوق:
قالاي عانا قۇلاماسىن-اۋ سوۆەت وكىمەتى, ەلگە ونەگە بولادى دەگەن ءبىزدىڭ ىستەپ جۇرگەنىمىز سول بولسا, ىھى-ھى, ىھى-ھى... – دەپ, ءسوزدىڭ توقەتەرىن ءبىر-اق قايىردى دا جان-جاعىنا مەرەيلەنە قاراپ, قوشەمەت كۇتكەنسىپ, بىرشاماعا دەيىن باسىلا قويمادى. وزىندە دە, سوزىندە دە ءجا وكىنۋدەن, ءجا قىسىلۋدان ەشبىر بەلگى جوق, قايتا قىزارا ءبورتىپ, ايقۇلاقتانىپ العان. ەندى ءبىراز جەلپىنسە: «كەڭەستىڭ تۇبىنە جەتكەن مىنا ءبىز بولامىز!» دەپ كەۋدە سوعۋدان دا كەتارى ەمەس سياقتى.
سايراندى سالعان عوي دودەڭ!
ايتپا تەگى!...
وي, ءىشىم-اي! – دەسىپ, ەركەك-ۇرعاشى تۇگەل ءماز.
جاپپاي كۇلكىگە قوسىلماي, جاي عانا جىميىپ, شەتتەۋ وتىرعان وتەنگە تۇكەڭنىڭ كوزى وسى ساتتە ءتۇستى.
وۋ, سەنىڭ ەڭسەڭ نەگە ءتۇسىپ كەتكەن, بىردەمە دەمەيسىڭ بە؟ – دەدى.
نە دەيىم؟... سىزدەر كورگەن قىزىقتىڭ بارىنەن قۇر قالىپپىن عوي, تۇكە.
ايتارى جوق ادام دا بولادى ەكەن-اۋ, توبا, – دەپ سىزىلعان داۋىس شىقتى ايەلدەر جاقتان. بۇرىنعى كورشى كەڭشاردىڭ ورتالىعىنان بيىل عانا كوشىپ كەلگەن وتەننىڭ بۇل اۋىلعا ءالى ەركىن كىرىگە قويماعانى وسىدان-اق ءبىلىندى.
مىناداي ورتاعا سالارلىق ەشتەڭەڭ جوق پا, تۇگە؟ – دەپ تاقىمدادى تۇكەڭ.
جوق-اۋ دەيمىن...
وسى ارادى جاراس كيلىكتى:
«جوق-اۋ دەيمىنىڭ» نە-ەي سەنىڭ؟! تىم بولماسا مولاعا تۇنەگەنىڭدى ايتپايسىڭ با؟
وتەن قىزاراقتادى. ەتەكتىلەۋ كەلگەن مۇرنىنىڭ ۇشى تەرشىپ, دۋدىراعان شاشىن نەيبەتكە سيپاي بەردى. تەك سالدەن سوڭ بارىپ:
سو دا قىزىق بوپ پا... – دەدى. بىراق ونىسى الاقىزىپ العان توپتىڭ كوڭىلىن ودان ءارمان ەلەگىزىتتى. قادالعان جەرىنەن قان الماي قويمايتىن جاراس قانداي:
ايت دەگەندە ايتساڭشى, الدەقانداي بولماي!
ايتسا نەسى بار – وتەن وتىرعان ورنىنان قوزعالاقتاي بەرىپ, ءبىر جوتكىرىنىپ الدى دا:
وزدەرىڭ مىنا كەمەرتوعاندى بىلەتىن شىعارسىڭدار؟ – دەپ, كەمەرتوعانى مەنمۇندالاپ سونادايدا تۇرعانداي-اق باسىمەن باتىس جاقتى نۇسقادى.
ە, بىلمەي...
«ارمانىم مەن اڭسارىم كەمەرتوعان, قۇستاي ۇشىپ, قۇلشىنىپ كەلەم ساعان» دەپ, سونداعى جانار دەيتىن ءبىر قىزعا كوڭىلىم اۋىپ, ولەڭ جازىپ ەدىم. ول دا ءبىر زامان ەكەن عوي, – دەپ, قاشاندا لىپىپ تۇراتىن جۇقالتاڭ بەكجان ءوز ارمانىن قىستىرا قالدى.
ءجا, قويىڭدار! ءسوز ەندى تۇزەلىپ كەلەدى.
وتەن اڭگىمەسىن جالعاي بەردى:
بۇنىڭ ايت دەپ قولقالاپ وتىرعانى – بۇرناعى جىلدارى سوندا ءجۇرىپ باستان كەشكەن ءبىر قىسىلتاياڭ جاعداي ەدى.
ە, ايت سونىڭدى.
كۇن جازعا سالىم عوي, ەكى بالانىڭ مەكتەپتەگى جىلدىق قورىتىندىسىنا ارنالعان جينالىستان كەشتەتىپ شىعىپ, ۇيگە جاياۋ قايتپايمىن با. كەشكى اپاق-ساپاقتا داعدىلى سوقپاق جولمەن سىلاڭ ۇرىپ كەلە جاتىرمىن. اياعىم جەرگە ءبىر تيسە, ءبىر تيمەيدى. ولاي بولاتىنى – جاڭا الگىدە, مەكتەپتەن شىعاردا, كۇنباتىس بەتتەن تۇيدەكتەلە كوتەرىلگەن قارا بۇلت ءبىر دەگەننەن جۇرەگىمدى ماي ىشكەندەي قىلعان. «اپىر-اي, جاڭبىرعا قالماسام جارار ەدى» دەيتىن الاڭداۋشىلىق بويىمدى بيلەگەن. قاۋپىم بەكەر ەمەس ەكەن, الگى بۇلت ىلەزدە زورايىپ, اسپان الەمىن تۇتاسا باسىپ, انە-مىنە دەگەنشە دۇرلىكتىرە جەتتى. جولدىڭ جارىم-جارتىسىن ءوتتىم بە, وتپەدىم بە, قايدام, جازدىڭ العاشقى كول-كوسىر جاڭبىرى قۇيىپ كەپ بەرسىن. ەس تاپتىرماي توپەلەپ جاتىر. اسپاندى دار-دار ايىرارداي بوپ ناجاعاي وينادى. ءتىپتى بار ما, ادامنىڭ زارە-قۇتىن الادى. ءارى-بەرىدەن سوڭ ۇيرەنشىكتى جول سورابىنان ايىرىلىپ, قالىڭ قاۋ بوپ وسكەن الدە قۇلقايىر, الدە تۇيە جاپىراقتىڭ اراسىن كەشىپ بارا جاتتىم. الباستىداي باسقان قويۋ قاراڭعىلىق. ءبىر سارىنمەن توپەپ تۇرعان جاڭبىر. نە ءبىر ىقتاسىن نەمەسە قورالى اعاش بولسا كانەكي. ءارى مىناداي جاي ويناعان جاسىندا اعاش ءتۇبىن پانالاۋعا بولمايدى دەيتىن ەسكەرتۋ جانە بار كوكەيدە. جالعىز داتكە قۋاتى – وسىنداي ىلات نوسەردىڭ باسىلۋى تەز بولاتىنى عانا. ءبىر مەزەت ناجاعاي جارق ەتە قالعاندا سول جاعىمنان, سوناداي جەردەن قالىڭ قورىمنىڭ سۇلباسى كوزىمە وتتاي باسىلدى. ءيا, سول. ءوزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ زيراتى. «جاتىر سوندا جاقىنىڭ, تۋىسىڭ دا» دەپ اقىن جىرلايتىن ءبىر مەكەن بۇل دا. ادامنىڭ اقتىق مەكەنى دەيمىز عوي. جەتى تۇندە بارار جەر, باسار تاۋىڭ بولماسا مولاعا تۇنە دەگەندى بالا كەزدەن ەستىپ, ساناعا ءسىڭىرىپ وستىك ەمەس پە, جان قىسىلعاندا سول ءسوز ساپ ەتىپ ەسىمە تۇسە كەتسىن. اشەيىندە كوپ قايىرىلا بەرمەيتىن, استە ءبىر مۇسىلمانشىلىعىمىز ۇستاعاندا عانا تۇسىنان بەتتى ءبىر سيپاپ وتە شىعاتىن قالىڭ قورىمعا قالاي جەتكەنىمدى بىلمەي قالدىم دەسەم وتىرىكشى بولماسپىن دەيمىن. ء«بىسمىللانى» ءۇستى-ۇستىنە ايتا ءجۇرىپ, ءبىر بەيىتتىڭ ۇستىنە ەڭسەلەندىرە سالىنعان, ءىشى تاستاي قاراڭعى كۇمبەزدىڭ تابالدىرىعىنان اتتاي بەرە, اتا سالتىمەن:
اسسالاۋماعالەيكۋم! – دەگەن بولدىم. داۋسىم قۇمىعىپ, زورعا شىقتى بىلەم. ءوز جۇرەگىمنىڭ ءدۇرس-ءدۇرس سوققانى قۇلاعىمدى جارىپ جىبەرەر مە ەكەن دەپ ويلاپ ۇلگەردىم بە, جوق پا – قايدام, ايتەۋىر سول ساتتە:
ۋاعالەيكۋماسسالام! – دەگەن قويۋ ءۇن كور تۇبىنەن كۇڭىرەنىپ ەستىلگەندەي بولدى. ساناما سارت ەتىپ جەتكەنى دە, جادىمدا انىق قالعانى دا سول ءسوز. باسقا ەشتەڭەنى بىلمەيمىن. تاباندا ەستەن تانىپ قۇلاپ ءتۇسىپپىن. بالكىم, دارداي ازاماتتىڭ ونىسى نەسى دەرسىڭدەر. ونى تەك باسىنا تۇسكەن عانا بىلەتىن بولار. ءوزىڭ جاڭا عانا تابيعاتتىڭ الاعايى مەن بۇلاعايىن باستان كەشىپ كەلسەڭ ءارى جايشىلىقتىڭ وزىندە ادام بالاسى جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ كىرەتىن مولا ىشىنەن الگىندەي ۇرەيلى ءسوزدى ەستىسەڭ, قانشا جەردەن جۇرەگىڭ تۇكتى بولسا دا, قورىقپاي كور. وندايدا تەك ەرتەرەكتە ابىلايدىڭ قالىڭ قولى جورتۋىلدا ءجۇرىپ, سونداي نوسەر جاۋىننان با ەكەن, امالسىز ەرۋ جاساعاندا مولانىڭ اعاشىن قيراتىپ قۇرعاق وتىن الماققا قورىمعا كىرگەن اعىباي باتىردى سىناماقشى بوپ, ادەيى «تىنىشى كەتكەن ارۋاقتاردىڭ» كەيپىنە كىرگەنسىپ بىرەر سارباز الدىنان ورە تۇرەگەلگەندە: ء«ولى سەندەر تۇرماق, ءتىرى ابىلاي دا ىستىق شاي ىشە الماي ولەرمەن بوپ وتىر!» دەپ ايبالتاسىن الا جۇگىرىپتى دەگەندى ەستۋشى ەك. ال ەندى اعىباي كىم, ءبىز كىم...
سونىمەن, نە كەرەك, قانشا جاتقانىمدى دا بىلمەيمىن, ەمىس-ەمىس ەسىم كىرگەندەي بولعاندا قۇلاعىما كۇڭىرەنىپ الدەبىر دۇعا سوزدەرى جەتكەن سياقتاندى. سول ءسات كوزىمدى دە اشسام كەرەك, ءبىر قارت ادامنىڭ سۇلباسى كورىنگەندەي مە, قالاي... سەكەمشىل كوڭىل قانداي جۇيرىك: «اپىر-اي, ولگەن ەكەم عوي, جانازامدى و دۇنيەنىڭ تابالدىرىعىندا شىعارىپ جاتىر ەكەن عوي...» دەگەن سۇمدىق وي تۇلا بويىمدى وسىپ ءبىر ءوتتى. سونىمەن بىرگە, جاندارمەن باسىمدى كوتەرگەن دە بولارمىن:
ءباتىر-اۋ, زارەمدى ۇشىردىڭ عوي, تەگى! – دەپ, جاڭاعى قارتىم ارقامنان سۇيەمەلدەي بەردى. كادىمگى ادام!
ەس جيىپ, ءجون سۇراستىق. ءبىزدىڭ كەمەرتوعاندا جانار دەيتىن ساۋىنشى كەلىنشەك بار ەدى...
اڭگىمە وسىعان جەتكەندە بەكجان:
- جانار دەيمىسىڭ-ەي؟! قاي جانار؟! – دەپ ۇشىپ كەتە جازداپ ەدى, بىراق وتەن وعان ءماۋ دەمەستەن ءسوزىن جالعاي بەردى:
- الگى شالىم سونىڭ مىنا ورتالىقتا تۇراتىن اكەسى ەكەن. جيەن نەمەرەلەرىن ساعىنىپ, ءبىر كورىپ قايتپاقشى بوپ جولعا شىققاندا مەن قۇساپ جاڭبىرعا ۇرىنعان عوي. سودان باس ساۋعالاپ وسى كۇمبەزدى پانالاعان كورىنەدى.
بار بولعانى – سول. ۇلكەن ادام ۇقىپتى بولادى ەمەس پە, جولعا الا شىققان جەڭىل-جەلپى كيىم-كەشەگى بار ەكەن, سولاردى كيىپ, جان شاقىردىم. ەرتەسىنە ەكەۋلەپ اۋىلعا جەتتىك.
اڭگىمەڭ قىزىق ەكەن, – دەدى تۇكەڭ ۇلكەندىك جولىمەن.
اركىم ءوزى ەستىگەن نەمەسە ءبىر جەردەن وقىعان, وسىعان ۇقساس جايلاردان ءسوز قوزعاپ تاعى ءبىراز قاۋقىلداستىق. ءبىر مەزەتتە:
اسسالاۋ-مالي-كو-ءوم! – دەپ, داۋسىن ساندەي سوزىپ, گۇجبەن قارا اسانتاي كىردى ەسىكتەن. ارتىندا - ينەلىكتەي قاتقان كۇلشاراسى. ءبىر ءسات قانا ەلەڭ ەتىسكەن ءبارىمىز, ناق ءبىر ءباتۋالاسىپ العانداي-اق, كۇلكىنى قويىپ كەپ بەردىك. ەلىرمەگە ءىلا تاپپاي وتىرعان جۇرت قانداي كۇلەگەش, داستارقان باسى قىران-توپان. قاپەلىمدە ساسىڭقىراپ قالعان اسانتاي مەن كۇلشارا دا, ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارىپ ۇلگەرمەي جاتىپ-اق, كوپ دۇرمەككە قوسىلدى...
كۇنىنە راحاتتانىپ ءبىر كۇلگەنى ادامنىڭ جاسىن بىرشاماعا ۇزارتادى دەيدى عوي بىلەتىندەر. سول كۇنى ءبىزدىڭ جاسىمىز قانشاعا ۇزارعانىن ايتىپ بەرەتىن بىرەۋ بولسا عوي, شىركىن.
بەكبولات ادەتوۆ