التىن بەسىك

ەجەلگى داستۇرىمىزدەگى كىندىك شەشە تاڭ­داۋ, بەسىك جىرىنىڭ رۋحىندا تار­بي­ەلەۋ, ءتىل سىندىرۋ ءھام ۇستارتۋ, سا­ناماقتى ۇيرەتۋ, تايعا مىنگىزىپ, ايدا­رى­نان جەل ەسىپ, ات ويناتار, دالانى دۇبىرلەتەر ەر بولار ما ەكەنسىڭ دەۋ, جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ, ءتورت تۇ­لىك اتاۋلىنىڭ دىبىس شىعارۋ ەرەك­شە­لىكتەرىن ۇيرەتۋ, ۇياڭدىققا باۋلۋ, ۇل­كەنگە ىزەت كورسەتۋ جانە قاريانى ات ۇس­تىنەن ءتۇسىرىپ الۋ, كىسى الدىن كەسپەۋ, بەت جىرتىسپاۋ, «قۋسىنىپ سويلەمەۋ, قۇل­شىنىپ جەمەۋ» سياقتى جاقسى قا­سي­ەتتەردى بولمىسىنا دارىتادى.  ءومىردىڭ بازارى, قىزىقتى تىرشىلىكتىڭ, حالىق ءتىلىنىڭ ەجەلگى كەنىشتەرىنىڭ قا­سي­ەت­تى ورداسى – اۋىل. ءان ونەرى, ايتىس ونە­رى, ەرتەگىشىلىك, داستانشىلدىق, جىر­شى­لىق, ويىنشىلىق, ات بايگەسى, بالۋان كۇرەسى – اۋىلدىڭ رۋحاني كەلبەتىن اي­قىندايدى. يا بولماسا ۇلتتىق سالت-داس­تۇرلەر, ويىن-ساۋىقتار, مەيرامدار, تۇرمىستىق ادەت-عۇرىپتار, ىدىس-اياق­تار, كيىم-كەشەكتەر, ات-ابزەل, ءۇي جانۋ­ارى اتاۋلارى, ويۋ تۇرلەرى, اسەمدىك بۇي­ىمدارى, ۇلتتىق تاعامدار, كيىز ءۇي اۋىل بەينەسىن ەلەستەتەدى.  نەگىزىندە, حIح عاسىر باسىندا ينجە­نەر ي.شانگين نۇرا بويىندا شو­عىر­لان­عان 4 مىڭ كيىز ءۇي كورگەنىن جازعان. ەسىل-نۇراداعى «توعاناستىڭ 92 كولىندە قا­لىڭ ەل بولعان. قازاق اۋىلىنىڭ سا­ۋ­لەتى قانداي دەسەڭىزشى! بۇلار اۋىل با­لاسىنىڭ ۇلت تاريحىنا, ءداستۇرلى ما­دە­نيەتىنە, ەتنوگرافياسىنا قاتىستى ءبى­لىم-بىلىگىن تولىقتىرىپ بايىتادى. ءبىر مىسال. 10-12 ءۇيى عانا بار شاپ-شاعىن اۋىلدا شاكارىمنىڭ شەجىرەسىن ەشكىمگە ءتىس جارماي وقيتىن ءوزى اپەندى, اڭقاۋ, مايدانگەر قابدەش اقساقال: «ميىم شاعىپ, كوزىم قاراۋىتىپ, قۇلاعىم شۋىلداپ, وكپەم سىرىلداپ, جۇرەگىم قاعىپ, اسقازانىم كۇيىپ, تىزەم قالتىراپ, بالتىرىم سىزداپ, سەگىزكوزىم سىرەسىپ, تا­بانىم قىزىپ» دەپ, نەشە الۋان فرا­زەولوگيزمدەردى تىزەتىن-ءدى. قابىل دەي­تىن اتامىز كورىپكەل, ەرتەگىشى ەدى. ەل ابى­زى ءاۋتالىپ تۇتاس اۋىلدىڭ جاناشىر, قايىرىمدى قامقورى بولدى. و كىسى اتتىڭ ۇستىندە جۇرسە دە اكەم كا­دە­لى سىباعاسىن ماعان اپارعىزاتىن. جا­رىق­تىق, توگىلدىرىپ باتاسىن بەرۋشى ەدى.  قازاق: «جىلقىنىڭ ەتى دە – جەل, ءسۇتى دە – جەل, ءۇستى دە – جەل» دەپ قۇرمەتتەگەن. اق اۋىلدىڭ ءسانى جوق,توپتالىپ جىلقى ۇيەز­دەپ, نوقتالى ق ۇلىن كۇيەزدەپ, تار­ت­قان جەلى بولماسا, − دەگەن دۋلات با­با­تاي ۇلىنىڭ لەبىزىندە اۋىل اجارى اي­قىن ورنەكتەلگەن. مىڭدى ايداعان قا­زاقتىڭ اتاقتى بايلارى بىروڭكەي اقبوز, نە بىروڭكەي قاراكوك, يا بولماسا بىروڭكەي س ۇلىك قارادان جيناعان, ىرىكتەگەن. سەبەبى, بايتاق دالانىڭ ءوڭىن تەڭىزدەي تولقىعان بوياۋ-تۇستەرمەن كەلىستىرە ءتۇسۋ ماقساتىندا. بۇ دا اۋىل بالاسىن تاڭعاجايىپ ءبىر كوركەمدىك كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى ەمەس پە.  اۋىل بالاسى – «جالاڭ اياق جار كە­شىپ, قىزىل اياق قىر كەشكەن» تابيعات پەر­زەنتى. جاستايىنان جاراتىلىس سى­رىنا, ۇلكەندەردىڭ تاجىريبەسىنە ورتاق­تاسادى, حالىق تىلىنەن سۋسىندايدى. وسىمدىكتەر الەمىمەن, جاندىكتەر دۇنيەسىمەن ەتەنە جاقىنداسادى. كورەدى, ۇستايدى, كوڭىلىنە تۇيەدى. زادىندا, قازاق تىلىندە بەس مىڭداي وسىمدىك اتاۋلارى بار. ايتالىق, كوكشەتاۋدىڭ ابىلاي حان اۋلەتى قونىستانعان ەلىكتى تاۋىنىڭ جىڭىشكە اتالاتىن توعايىندا ءتورت ت ۇلىك ءسۇيسىنىپ جەيتىن ءشوپتىڭ 50 ءتۇرى بار ەكەن. وسىلاردى قازاق قوعامىنىڭ بالاۋسا بالعىندارى ءبىلىپ ءوستى, قاسيەتتەرىن ايىرا ءبىلدى.  اۋىل بالاسى ىستىققا دا, سۋىققا دا, اشتىققا دا, ەڭبەكتەنۋگە دە ايرىقشا ءتو­زىمدى. ءارى كورگىش, ءارى سەزىمتال! زات­تى­لىعى قانداي! ساحنا ساڭلاعى سەركە قوجام­قۇ­لوۆ­تىڭ: «تۋعان جەرىم – مەنىڭ تۇڭعىش تە­اترىم. وسىندا تالاي شىعارماعا كەي­ىپكەر بولارلىق نەشە ءتۇرلى ادامدار بولدى... اۋىلداستارىمنىڭ مىنەز-قۇل­قىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, سويلەۋ مانەرىن, درا­ما­لىق نوتاسىن ۇيرەندىم, ساباق الدىم. سولاردى اينىتپاي جاساۋعا, داۋىستارىن ءدال سالۋعا تىرىستىم» دەگەنى بار.  بۇل كۇندە اتاقتىلار تۋعان اۋىل­داردىڭ تاعدىرى ويلاندىرادى. بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار بوتاي, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اكادەميك مالىك عابدۋللين تۋعان قويسالعان, اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆ دۇنيەگە كەلگەن داعاناتى, مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆ تۋ­عان ەڭبەك جانە باسقا دا اۋىلدار, ابايشا ايت­قاندا, «ەلسىز جەر دە تۇرعانداي حاققا مۇل­گىپ». بەيىمبەت مايلين «گۇلدەنسە اۋىل – گۇل­دەنەمىز ءبارىمىز!» دەپ مالىمدەگەن-ءدى. ەندەشە, رەسپۋبليكا اۋماعىندا التىن بەسىك اۋىلعا جان-جاقتى قامقورلىق جاساۋ, احۋالىن جاقسارتۋ – اۋىل بالاسىن, ياعني ادام كاپيتالىن وركەندەتۋ دەگەن ءسوز!