ويتكەنى, سول ءبىر عاجايىپ كەلىنشەككە جازىلعان عاشىقتىق حاتتاردىڭ ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورۋىنە مەنىڭ دە تىكەلەي قاتىسىم بولدى! «مەنىڭ دە...», دەپ وتىرعان سەبەبىم, – كەز كەلگەن ۇلى تۇلعانىڭ جەكە ومىرىندە بولعان بەيمالىم جايتتار تۋرالى تىڭ دەرەكتەر مەن ايعاقتاردىڭ تابىلۋى, ونىڭ جارياعا جار بولۋى ءبىر عانا ادامنىڭ ەمەس, بىرنەشە ادامنىڭ, كەيدە ءتىپتى تۇتاس ۇجىم ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە بولىپ جاتادى, – مۇحتار اۋەزوۆ ءومىرىنىڭ بەيمالىم پاراقتارى دا سولايشا, ابەڭ ء(ابدىجاميل نۇرپەيسوۆ) باستاعان ءبىر توپ ادامنىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قالىڭ كوپشىلىككە ءمالىم بولعان-دى.
ارينە, قۇلبەك باۋىرىمىز جازعانىنداي, ات ارىتىپ, تون توزدىرىپ شىمكەنت ارقىلى تاشكەنتتەگى بەيتانىس «تاريحشى, پروفەسسوردى» ىزدەپ بارىپ, ءدۇنيادان ءوتىپ كەتكەن مۇحاڭ عاشىعىنىڭ امانات-حاتتارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان الگى كىسىدەن 10 (ون) مىڭ دوللارعا ساتىپ الۋ ءۇشىن جول شەككەن, سول ءۇشىن جۇمىستانعان ءا.نۇرپەيسوۆ ەڭبەگى ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇراتىنى ءسوزسىز.
الايدا, مۇحاڭ ءومىرىنىڭ بەيمالىم بەتتەرى تۋرالى دەرەكتى فيلم تۇسىرەمىن دەپ ءجۇرىپ, تاشكەنتتەگى الگى «پروفەسسورمەن» العاش رەت جولىققان, جولىعىپ قانا قويماي, سۇحبات العان, سۇحبات الىپ قانا قويماي, دەرەكتى فيلمىمدە ءسىزدىڭ سوزدەرىڭىزگە ايعاق رەتىندە كورەرمەندەرگە كورسەتەمىن دەپ التى حاتتى فاكت رەتىندە ارەڭ سۇراپ العان تالانتتى كينورەجيسسەر سەرگەي ءازىموۆتىڭ ەڭبەگىن, ەسكەرىمدىلىگىن قايدا قويامىز... سەرگەيدىڭ قولىنداعى سول التى حات بولماسا, اۋىزشا ايتىلعان ءسوزدىڭ ءبارى بۇگىندە ء«بالدۋ-ءبالدۋ ءبارى وتىرىك» بولىپ شىقپاي ما؟!
ءساتىن سالعاندا, دەرەك-حاتتار (الگى 6 (التى) حات) بولدى. بىراق حاتتار ورىسشا جازىلعان بولاتىن. مىنە, وسى جەردە... مۇحاڭ حاتتارىن قازاقشاعا اۋدارۋ ماسەلەسى ماعان – قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىنا – جۇكتەلدى. «مۇحاڭنىڭ سول ءبىر عاجايىپ كەلىنشەككە جازعان عاشىقتىق حاتتارىنىڭ ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورۋىنە مەنىڭ دە تىكەلەي قاتىسىم بولدى», دەپ وتىرعانىمنىڭ ءمانىسى سول. (قاراڭىز: «تاڭ – شولپان» جۋرنالى, تامىز, 2000 جىل. 144-156-بەتتەر.) وسى جەردە ەسكەرتە كەتەر ءبىر جايت بار... اڭعارىمپاز وقىرمان زەر سالسا, «تاڭ-شولپان» جۋرنالى, تامىز, 2000 جىل» دەگەن سىلتەمەمدە جۋرنالدىڭ رەت سانى ء(نومىرى) كورسەتىلمەگەن. نەگە؟ ويتكەنى, حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا, از ۋاقىتقا بولسا دا مۇحتار اۋەزوۆ پەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ دىتتەۋىمەن «تاڭ» جانە «شولپان» جۋرنالدارىنىڭ جارىققا شىعىپ تۇرعانى وزدەرىڭىزگە ءمالىم. زامان وزگەرگەنمەن, كوركەم ادەبيەتتىڭ زاڭى دا, ءمانى دە, مىندەتى دە وزگەرمەي, قاز-قالپىندا قالا بەرەتىن بولعاندىقتان, الگى «تاڭ» جانە «شولپان» جۋرنالدارىنىڭ مۇددەسىن – مۇددە, ماقساتىن – ماقسات ەتەتىن سونداي ءبىر جاڭا جۋرنال شىعارۋدى ارمانداپ جۇرەتىن ابەڭ ء(ابدىجاميل نۇرپەيسوۆ) مۇراتىنا سول 2000 جىلدىڭ ورتا شەنىندە قول جەتكىزگەن بولاتىن. ءسويتىپ, مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمىمەن, بۇرىنعى «جالىن» جۋرنالىنىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق قازاق پەن-كلۋبىنىڭ ادەبي-مادەني جۋرنالىن شىعارۋعا كىرىستى. وعان م.اۋەزوۆ پەن م.جۇماباەۆ جارىققا شىعارعان جۋرنالداردىڭ اتاۋىنىڭ قوسىندىسىنان تۇراتىن «تاڭ-شولپان» دەگەن ات بەرىلدى. وقىرماندارعا تانىستىرۋ ءۇشىن سىناق ءنومىرى (ورىسشا «پيلوتنىي نومەر») جارىققا شىقتى. بۇل – 2000 جىلدىڭ تامىز ايى ەدى. سوندىقتان, سىناق نومىرگە ەشقانداي رەت سانى قويىلعان جوق. ءارى بۇل كەزدە ول بايلانىس مەكەمەسىنىڭ گازەت-جۋرنالدارعا جازىلۋ جونىندەگى كىتاپشاسىنا (كاتالوگكە) ەنبەگەن بولاتىن.
مەنىڭ ويىمشا, «تاڭ-شولپان» جۋرنالىنىڭ سونداي تانىستىرىلىمدىق باسىلىمى بولعانىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن, بىرەۋلەر بىلسە دە, بىرەۋلەر بىلمەيدى. ءتىپتى, ەستىگەن-بىلگەندەردىڭ وزدەرىنىڭ قولىنا سول باسىلىم ءتيدى مە, تيمەدى مە, – بۇل دا بەيماعلۇم. ويتكەنى, كوزى قاراقتى وقىرمان عانا ەمەس, بەلگىلى ادەبيەتشى, سىنشى, ءباسپاسوز بەتىندەگى جىلت ەتكەن جاڭالىققا سەرگەك قاراپ جۇرەتىن قۇلبەك سەكىلدىلەردىڭ وزدەرى: «جاڭاشىل «جالىن» جۋرنالى ما, الدە «تاڭ-شولپان» با ەكەن, مۇحاڭ حاتىنان بىرەر ءۇزىندى (؟) جاريالاپ تا ۇلگەردى», – دەگەندەرىنە قاراعاندا, ءاي, سول تانىستىرىلىمدىق باسىلىم جالپى جۇرتقا جەتپەي قالدى-اۋ دەگەن وي كەلەدى. ولاي بولسا, مۇحاڭ سەكىلدى ۇلى ادامنىڭ جادىگەر حاتتارى دا قالىڭ وقىرماننىڭ نازارىنان تىس قالدى, – دەپ توپشىلاۋعا ابدەن بولادى.
ادەبيەتشىلەر قاۋىمىنىڭ اراسىندا جەلدەي ەسكەن بۇل حابار قۇلاعىنا تيگەنمەن, باسىلىمدى قولىنا ۇستاپ, كوزىمەن كورمەگەندىكتەن بولۋ كەرەك, قۇلبەك «ەگەمەن قازاقستانداعى» الگى ماقالاسىنا «اۋەزوۆ عاشىق بولعان عايىپجامال...» دەگەن تاقىرىپ قويىپتى. شىندىعىندا, مۇحاڭ ءۇشبۋ حات جولداعان ايەلدىڭ اتى – عاينيجامال! بۇعان 1939 جىلدىڭ 10 قازانىندا, 1940 جىلدىڭ 7 اقپانى مەن 9 ماۋسىمىندا جازىلعان, ت.ب. حاتتاردىڭ «اياۋلىم مەنىڭ, عايني» دەپ باستالاتىنى ايعاق بولا الادى. ال 1940 جىلدىڭ 11 شىلدەسىندەگى حاتتا: «عاينيجامال – الەمدەگى ەڭ سۇلۋ ەسىم. بىزدە قايىرماسى «عايني-اي, ساۋلەم!» دەپ كەلەتىن تاماشا ليريكالىق ءان ءالى كۇنگە اۋىزدان تۇسپەي ايتىلىپ كەلەدى...», دەپ جازعانى بۇل پىكىردى بەكىتە تۇسەدى. سوندىقتان دا, بۇل حاتتاردى جاريالاعاندا, ءبىز «عايني-اي, ساۋلەم!» دەگەن ورتاق تاقىرىپ قويعانبىز. ال زەردەلى زەرتتەۋشىنىڭ وزگە وي-پىكىرلەرىنە الىپ-قوسارىمىز جوق.
ەسكەرتە كەتەر ءبىر جايت: ورىس تىلىندە جازىلىپ, مەن تارجىمالاعان سول حاتتار جۋرنالعا جاريالاناردا رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ اعامىز وعان ءبىر اۋىز لەبىز قوسىپ ەدى:«كوز الدىڭىزداعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ حاتتارى – ادامدار اراسىنداعى ءوزارا ۇيرەنشىكتى جازىپ سالەمدەسۋ, نە حابارلاسۋ (ەپيستولا) عانا ەمەس, كادىمگىدەي قۇنارلى ەپيستوليارلىق ادەبيەت. جۇرتقا ءمالىم, فەدور دوستوەۆسكي ءوزىنىڭ «بەيشارالارىندا» مۇنداي جازبا ءتۇرىن كوركەم شىعارما تۋعىزۋ تاسىلىنە, ءتىپتى ادەبي جانرعا اينالدىرعان. ال مىنا جازبالارعا قاراپ وتىرىپ, اۆتوردىڭ ادامدىق تاعدىرىنىڭ, سۋرەتكەرلىك عۇمىرناماسىنىڭ بۇرىن بىزگە بەيمالىم بولىپ كەلگەن تاعى ءبىر تۇكپىرىن ءتىنتىپ, تىڭ دەرەكتەر جيناپ قانا تىنبايمىز, جازۋشىنىڭ تۆورچەستۆولىق لابوراتورياسىن اشامىز. ورىس پروزاسىنداعى ايرىقشا الەم «تۋرگەنەۆ ايەلدەرى» ءتارىزدى, قازاق ادەبيەتىندەگى «اۋەزوۆ ايەلدەرى» دەۋگە بولاتىن عاجايىپ سۇلۋ, كەرەمەت باي وبرازدار گالەرەياسىن قۇرايتىن قايتالانباس كوركەم بەينەلەردىڭ تابيعاتىنا, ىشكى جان دۇنيەسىنە تەرەڭدەپ بارىپ, ولاردىڭ سونشالىق شەبەر جاسالۋ سىرىن اشىپ, ءسوز ونەرىندەگى ماحاببات سەكىلدى ماڭگىلىك تاقىرىپتىڭ كوركەم يگەرىلۋىندەگى نەبىر نازىك قۇپيالارىن بايىپتايمىز. بۇگىنگى مادەني قۇندىلىقتارىمىزعا جاڭالىق ءارى قىمبات قازىنا بولىپ قوسىلاتىن اۋەزوۆ حاتتارىن «تاڭ-شولپان» ءوز وقۋشىلارىنا كەلەشەكتە تۇگەل جاريالاپ تانىستىرماق», دەپ جازعان بولاتىن. (بۇل دا سوندا, 155-156-بەتتەر.) اتتەڭ-اي, ول ماقسات «ون مىڭ دوللاردى ازسىنعان» الگى پروفەسسوردىڭ» پىسىقتىعىنان ورىندالماي قالدى. حات تۇگەل قولعا تيگەن جوق. ودان بەرى دە 17 (ون جەتى) جىل ءوتتى. قايتەمىز, «بارىمەن بازار...» قىلامىز داعى.
P.S. بۇعان قوسا, جاقىندا سەرگەي ءازىموۆ ىنىمىزبەن حابارلاسقانىمىزدا, الگى «تاريحشى پروفەسسوردىڭ» دا و دۇنيەلىك بولعانىن ەستىدىك. مۇحاڭ حاتتارى قازىر كىمنىڭ قولىندا؟! سوڭعى يەسى ەندى كىمگە اماناتتادى؟! قىمبات قازىنا شاشىلماي-جوعالماي ساقتالىپ تۇر ما, جوق پا؟! – ءبارى بەلگىسىز! سوندىقتان, قولدا باردى قالىڭ وقىرمانعا قايتادان تابىستىرساق, سونىڭ ءوزى كوڭىل جۇباتارلىق كوز قۋانىشىمىز بولار ەدى.
قۇرمەتپەن, قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى