– سالتانات ازىربەكقىزى, تىرشىلىگى ءبىر ساتكە تولاستامايتىن الىپ شاھاردىڭ وقىس وقيعاسىز, تىنىش وتەتىن كۇنى بولا ما؟
– الماتى − قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قالا, ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى مەگاپوليسى. شاھاردىڭ 2 ملن-نان استام تۇرعىنىنا الماتى وبلىسىنىڭ كەيبىر قالا قاراماعىنا ەنگەن اۋداندارىن قوسىڭىز. قالاعا كەلىپ-كەتىپ جاتقان ءوز ازاماتتارىمىزدان بولەك, شەتەل ازاماتتارى بار. جەڭىل جولمەن نان تابۋ نيەتىمەن كەلەتىندەر دە كوبەيىپ كەتتى. ىشكى ميگراتسيا ماسەلەسى جانە بار. ال ءبىز قالانىڭ ءتورت قاقپاسىن قاتار جاۋىپ تاستاپ وتىرا المايمىز عوي. سوندىقتان ميلليوننان استام ادام شوعىرلانعان قالادا, ارينە, كۇندەلىكتى كەلەڭسىز وقيعالار, قىلمىستار بولىپ تۇرادى. جوق دەگەندە, تۇرمىستىق جاعدايلارعا قاتىستى قىلمىستار ورىن الىپ جاتادى. ال قازىرگى الەۋمەتتىك جەلىلەر, ينتەرنەت ارقىلى ونداي جايتتىڭ ءبارى تەز جاريا بولىپ كەتەدى. اياق استىنان ءبىر وتباسىنىڭ ماسەلەسى كوپشىلىكتىڭ پروبلەماسىنا اينالىپ شىعا كەلەدى. كەيبىر جۋرناليستەردىڭ كابينەتتەن شىقپاي, عالامتورلىق رەسۋرستار كومەگىمەن ۇساق-تۇيەك دۇنيەنى ءىلىپ اكەتىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرىپ وتىرۋى داستۇرگە اينالىپ كەتتى. جۋىردا عانا ۆەتەرينارلىق ورتالىق قىزمەتكەرىنىڭ اۆتوكولىگىندە ءبىر يت ءولىپ قالعان ەكەن. سول ءيتتىڭ ءولىمىن, ونىڭ قالاي ازاپتالعانىن جۋرناليستەر قاۋىمى ەكى اپتا بويى اڭگىمە قىلدى. ول, ارينە, قىلمىستىق كودەكستىڭ 316-بابى بويىنشا قىلمىس بولىپ تابىلادى, بىراق قوعامنىڭ پروبلەماسى بولماۋى ءتيىس ەدى. باق-تا كورسەتۋگە لايىقتى ودان دا وزەكتى ماسەلەلەر بار عوي.
– قىلمىستىق ىستەر جايلى اقپاراتتاردى كۇندەلىكتى كوپ ەستي بەرۋ ادام پسيحيكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي مە؟
– ارينە, كەرى اسەرىن تيگىزەدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, ادامدار قىلمىستىق قاندى وقيعالاردى وقىعاندى, كورگەندى ۇناتادى. ياعني, سۇرانىس بولعان سوڭ, ۇسىنىس بار. دەگەنمەن, مەنى الاڭداتاتىنى, قازىرگى قوعامداعى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جاي-كۇيى. شاھاردا ءوتىپ جاتقان الدەبىر تاماشا كورمە جايلى جازۋدىڭ ورنىنا, قايداعى ءبىر كىشىگىرىم جول اپاتى جايلى جارىسا جازىپ, جۇرتقا جاريالاي بەرگەننەن ۇتارىمىز قانشا؟ قازىر كىشكەنتاي بالالاردى دالاعا جىبەرىپ, سىرتتا ويناتۋدان گورى, قولىنا ۇيالى تەلەفونىن ۇستاتىپ, ۇيدە وتىرعانىن ءجون كورەمىز. تەلەديداردان كىل كەلەڭسىز وقيعالاردى كورىپ, ەستىپ وتىرعان, پسيحيكاسى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن جەتكىنشەكتەردىڭ بويىندا قانداي دا ءبىر ۇرەي قالىپ قويماس پا ەكەن دەپ الاڭدايمىن. بارىنەن دە قاۋىپتىسى, بالانىڭ تابيعاتى سونداي, ەستىگەنىن, كورگەن-بىلگەنىن قايتالاعىسى كەلىپ تۇرادى... ءوزىمنىڭ جەكە سۋبەكتيۆتى پىكىرىم بويىنشا, ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق ساياساتى وزگەرۋى ءتيىس. اقپارات قۇرالدارىنداعى قىلمىستىق باعىتتاعى باعدارلامالارعا شەكتەۋ قويىپ, قوعامدى رۋحاني بايىتاتىن باعدارلامالارعا كوبىرەك نازار اۋدارۋ كەرەك. بىزدە قازىر ءار تەلەارنانىڭ ءبىر-ءبىر كريمينالدىق حرونيكاسى بار. ولار قانداي دا ءبىر قىلمىستىڭ تەرگەۋ امالدارىنان باستاپ, قالاي بولعانىنا دەيىن جىلىك-جىلىگىن شاعىپ كورسەتىپ, ءتۇرلى كادرلارمەن ارلەپ كورسەتكەندە, توبە قۇيقاڭىز شىمىرلاپ وتىرادى. كەيبىر تەلەارنالار ەتيكانى ىسىرىپ تاستاپ, ءمايىتتى تۋرا جاقىننان كورسەتىپ جاتادى. كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, سايت-اگەنتتىكتەر ءوز رەيتينگتەرىن تەك وقىس وقيعا, كريمينالدىق حابارلارمەن كوتەرەدى. ال جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن بۇزباۋعا باعىتتالعان پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردى, وقىس وقيعانىڭ الدىن الۋعا ارنالعان شارالاردى كورسەتۋگە تىلشىلەردىڭ دەنى ق ۇلىقسىز دەسەم, ارتىق ايتپاسپىن.
– جالپى, قىلمىستاردىڭ دەنى قايدان باستاۋ الادى؟ ادامداردى قىلمىس جاساۋعا يتەرمەلەپ جاتاتىن باستى فاكتور نە؟
– تەك الماتى قالاسىنا عانا ەمەس, جالپى قوعام ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما – ۇرلىق. مىسالى, بۇكىل قىلمىستىڭ 70 پايىزىن بوتەننىڭ مۇلكىن قولدى قىلۋ دەرەكتەرى قۇراپ وتىر. قالتا ۇرلىعى, پاتەر, اۆتوكولىك توناۋ ءىسى كۇندەلىكتى بولىپ جاتادى. ولارعا توتەپ بەرۋ دە مۇمكىن بولماي وتىر, ويتكەنى ءار كولىكتىڭ جانىنا ءبىر پوليتسيا قىزمەتكەرىن كۇزەتكە قويۋ مۇمكىن ەمەس قوي. سوندىقتان, ازاماتتار ءبىرىنشى كەزەكتە ساقتىق شارالارىن وزدەرى تانىتۋى ءتيىس. سونداي-اق, كولىك اپاتى ءجيى ورىن الادى. الماتى قالاسىندا رەسمي تۇردە 570 مىڭ اۆتوكولىك تىركەلگەن. ال قالاعا ترانزيتتىك جولدار ارقىلى سىرتتان كۇندەلىكتى 250-300 مىڭداي اۆتوكولىكتىڭ كىرەتىنىن ەسكەرسەك, ميلليونعا جۋىق كولىگى بار قالا ءۇشىن جول اپاتى وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
– سالتانات ازىربەكقىزى, ايەل ادام ءۇشىن كۇن سايىن ونداعان قىلمىس ءتۇرىن, ونىڭ جاي-جاپسارىن ەستىپ, قابىلداپ وتىرۋ اۋىر ەمەس پە؟
– بىزدەگى 6 مىڭ پوليتسيانىڭ 1 مىڭنان استامى ايەل قىزمەتكەرلەر. ارينە, ءار قىلمىستىق وقيعا – بىرەۋدىڭ, ءبىر وتباسىنىڭ تراگەدياسى. بىراق نازىك جاندى ايەل ەكەنبىز دەپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا جىلاپ, كوز جاسىمىزدى كول قىلىپ وتىرا بەرسەك, ء وزىمىزدىڭ جايىمىز نە بولماق؟ سوندىقتان, ءبىز وزىمىزگە پسيحولوگيالىق توسقاۋىل قويىپ ۇيرەنگەنبىز. دەسەك تە, بالالارعا قاتىستى قىلمىستار, وقىس وقيعالار جۇرەگىمدى اۋىرتادى. بىلتىر عانا وزەن جاعاسىندا دەمالىپ جۇرگەن ءبىر وتباسىنىڭ 15 جاسار ۇلكەن قىزى كىشكەنتاي ءسىڭلىسىن قولىنا ۇستاپ, سۋ ورتاسىندا سۋرەتكە تۇسپەك بولعاندا, ءسابيدى قولىنان ءتۇسىرىپ العان. وزەننىڭ قاتتى اعىسى كىشكەنتاي ءسابيدى بىردەن اعىزىپ الىپ كەتكەن... بۇل ول وتباسى ءۇشىن ۇلكەن تراگەديا, اسىرەسە, ۇلكەن قىزىنىڭ پسيحيكاسى وڭالا ما, بەلگىسىز... سونداي-اق, مەنىڭ جانىما ايرىقشا باتاتىنى, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى قىلمىستار. پوليتسيا قىزمەتكەرىن كورگەندە جۇدىرىق الا جۇگىرەتىندەر كوبەيىپ كەتتى. مەكتەپ جانىندا ويناپ جۇرگەن بالالارعا تيىسكەن ءبىر ماس ەر ادام مەكتەپ ينسپەكتورىن, 21 جاستاعى بويجەتكەندى قۇقىقتىق ءتارتىپتى بۇزباۋ جونىندە ەسكەرتۋ جاساعانى ءۇشىن سوققىعا جىقتى. ال ول − بۇرىن ءپۋلتتى بەرمەي قويعانى ءۇشىن ءوز اكەسىن ۇرىپ ءولتىرىپ, جازاسىن وتەپ شىققان, پسيحيكاسى بۇزىلعان ادام. پوليتسيا قىزمەتكەرىن, ونىڭ ىشىندە, ايەل ادامدى بۇلاي تەپكىلەپ ۇرۋ اسقان ارسىزدىق دەر ەدىم. مۇنداي فاكتىلەر كوپ-اق. جولداعى جول-پاترۋلدىك پوليتسياسىنا قوقان-لوقى كورسەتىپ, ەرتەڭ جۇمىستان قۋىلاسىڭ دەپ قورقىتاتىندار كوبەيىپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى زاڭعا باعىنعىسى كەلمەۋشىلىكتى بىلدىرسە كەرەك.
– بالكىم, بۇل پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وڭ ءيميدجىن جەتكىلىكتى قالىپتاستىرا الماۋىمىزدىڭ سالدارى شىعار؟
– وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ سالامىزدا دا ءوز مىندەتىن ادال اتقارا المايتىن قىزمەتكەرلەر كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. ء«بىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدى» دەمەكشى, وندايلاردى كاسىبىنە كەزدەيسوق كەلگەندەر دەۋگە بولار. ايتپەسە, ەرەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمىز كوپ. جالپى, جاعىمدى دۇنيەلەردەن گورى, جاعىمسىز حاباردى بىردەن ءىلىپ اكەتۋگە بەيىم قوعام پوليتسيا كۇنىنە وراي, ەڭ بولماسا, قازا تاپقان قىزمەتكەرلەردى ەسكە الىپ وتىرسا عوي دەيسىڭ... مىسالى, بىلتىرعى شىلدە ايىندا بولعان لاڭكەستىك وقيعادا ايان عاليەۆ, باۋىرجان نۇرماحانبەتوۆ, ماقسات سالىمباەۆ, مەيرامبەك راحماتۋللاەۆ, تيمۋر بەگاسىلوۆ, سەرىك ابدىلداەۆ, جالعاس كەلدىباەۆ سىندى ازاماتتار قىرشىن كەتتى... ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس باسقارماسىنىڭ جەدەل ۋاكىلى بولعان ۆالەري اۆاكوۆ دەگەن جاپ-جاس جىگىت تە ىزدەۋدە جۇرگەن قاۋىپتى قىلمىسكەردىڭ جولىنا توسقاۋىل قويماق بولىپ تۇرا ۇمتىلعاندا, مەرت بولدى. قىلمىسكەر ەش شىمىرىكپەستەن ونى كولىگىمەن باسىپ ءوتىپ كەتكەن... 1993 جىل مەن 2016 جىل ارالىعىندا قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ بارىسىندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ 764 قىزمەتكەرى قازا تاپقان ەكەن... سونىڭ 50-دەن استامى الماتى قالاسىنىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى. بىزگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ سونداي ەرلىكتەرىن كوبىرەك ناسيحاتتاۋ, جاريا ەتۋ جەتىسپەيدى. قازاقستاندا 90 مىڭنان استام پوليتسيا قىزمەتكەرى جۇمىس ىستەسە, سولاردىڭ ارقايسىسى جەكە تۇلعا, ءبىر-ءبىر كاسىبي مامان دەپ ايتا الامىن. ويتكەنى, ولاردىڭ جەكە ومىرلەرىندەگى تۇرمىستىق جاعدايلاردى بىلاي قويعاندا, جۇمىسىنداعى قيىندىقتاردىڭ دا وڭاي ەمەستىگىن مەن ءوز باسىمنان بىلەمىن. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ پوليتسيا قۇرىلىمىنىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولدى, بۇل بىرەۋلەر ءۇشىن از ۋاقىت بولعانمەن, ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلعان جەمىستى جىلدار بولىپ سانالادى. ەلدىڭ, وتاننىڭ قامىن ويلاپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمە ساتتىلىك تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ميرا بايبەك, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى