ماسەلەلەردىڭ ءبارى ماڭىزدى

جولىن تاپقانعا تۋريزم تابىس كوزى

ءبىرىنشى ماسەلە بويىن­شا ءسوز العان مادەنيەت جا­نە سپورت ءمينيسترى ارىس­تان­بەك مۇحامەدي ۇلى قازاقستان­نىڭ تۋريستىك سالاسىن دامى­تۋ­دىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى تۇجى­رىم­­داماسى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ 2017 جىلعى ساياحات پەن ءتۋريزمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جونىندەگى رەي­تينگىندە قازاقستان 136 ەلدىڭ اراسىندا 81-ورىنعا تابان تىرەپ, 2015 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 4 ساتى, ال 2011 جىلعى كور­­سەت­كىش­تەن 12 ساتى العا باس­قان. «ەلىمىزدەگى تۋريزم سالا­سى­نىڭ كورسەتكىشتەرىنە توق­تا­لاتىن بولساق, 2016 جىلى ىشكى سايا­حاتتا بولعاندار 9,6 ملن ادام­دى قۇرادى, ال شەت ەلدەردەن كەل­گەن تۋريستەر سانى 6,5 ملن ادامعا جەتتى. شەتەلدىكتەردىڭ 90 پايىزى رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىزستان سەكىلدى تمد ەلدەرىنەن كەلگەندەر. قال­­عان 10 پايىزى قىتاي, تۇر­كيا مەن يران جانە وزگە مەم­لە­­كەت­تەردىڭ ازاماتتارى. قا­زىرگى كەزدە ستاتيستيكا كوميتە­تىمەن, «ماككەنزي» مەن «رەفور­ما­تيكس» كومپانيالارىمەن, سونىمەن قاتار, يۋنۆتو جانە دۇ­نيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارىمەن بىرلەسە تۋريستەردى تىركەۋدىڭ ادىستەمەسىن وزگەرتۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇرگىزۋدەمىز», دەدى ا. مۇحامەدي ۇلى.  ەلىمىز ماڭىزدى تۋريستىك الەۋ­ەتكە يە بولا تۇرا, ول مۇم­كىن­دىكتەر ءالى دە بولسا تولىق پاي­دا­لانىلماي كەلەدى. جاڭا تۇجى­رىمدامادا وسى ماسەلەلەر ەس­كەرىلىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە اي­ماقتىق تۋريزم ءار ءوڭىردىڭ ەرەك­شەلىكتەرىنە سايكەس 6 كلاستەرگە ءبو­لىنىپ, دامىتىلماق. ولاردىڭ جاڭا­دان ەنگىزىلەتىن تۇرلەرى «ماڭ­گىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەيا­سى قۇندىلىقتارىن ناسي­حات­تاۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.  سونداي-اق, جاڭارتىلعان تۇ­جى­رىمداما جوباسىندا ما­دەني-تانىمدىق جانە ەتنو­گرا­فيالىق تۋريزم, وقيعالىق, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى, مەديتسينالىق, كەمپينگتىك, اڭ­شىلىق-تروفەيلىك جانە سپورت­تىق تۋريزم ەسكەرىلىپ وتىر. ۇكىمەت وتىرىسىنا دۇنيە­جۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى تالەب ريفاي دا قاتىسىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ور­تا­عا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا تۋريزم سالا­سىن دامىتۋ ءۇشىن شەتەلدىك تۋ­ريستەر ءۇشىن ۆيزا الۋدى جەڭىل­دەتۋ, تۋريستەردىڭ ەلگە كەلىپ كەتۋىنە قولايلى جاع­داي­لار تۋعىزۋ, قازاقستاننىڭ اتىن شىعارۋ ءۇشىن ونىڭ ەرەك­شەلىك­تەرىن حالىقارالىق دەڭ­گەيدە ناسيحاتتاۋ جانە تۋريزم سالاسىنداعى ماماندار دايىنداۋدى جەتىلدىرۋ قاجەت. «قازىر تۋريزممەن اتىن شى­عارىپ وتىرعان دۋبايدىڭ وزىن­دە كەزىندە ەشتەڭە بولماپ ەدى. ءبارىن دە ادامداردىڭ ەرىك-جى­گەرى شەشتى. ال قازاقستاننىڭ تۋ­ريس­تىك الەۋەتى ۇلكەن. ۇلكەن ەرىك-جىگەر بولسا, قازاقستان دا بۇل سا­لانى مىقتاپ دامىتا الادى», دەدى ول.

ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى ءتيىمدى پايدالانايىق

كۇن تارتىبىندە قارالعان ەكىن­شى ماسەلە ءترانزيتتى, لوگيس­تي­كانى جانە جول بويىندا كور­سەتىلەتىن قىزمەتتەردى دامىتۋ جايىندا بولدى. بۇل ماسەلە بويىنشا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك باياندادى. «قىتايدىڭ جانە وڭتۇستىك-شى­عىس ازيا ەلدەرىنىڭ ەۋرو­پالىق وداقپەن ساۋدا قاتىناس­تارىنىڭ قارقىندى دامۋى قا­زاق­ستاننىڭ ترانزيتتىك مۇمكىن­دىكتەرىن نىعايتۋعا قولايلى العى­شارتتار تۋعىزۋدا. سون­دىق­تان, كولىك سالاسىنىڭ وسىمىنە اسەر ەتەتىن ەلىمىزدەگى نەگىزگى درايۆەر رەتىندە ءبىز ءبىرىنشى كە­زەكتە قحر-ەو باعىتىنداعى تران­زيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ ما­سە­­لەسىن قاراستىرىپ وتىرمىز», دەدى مينيستر. جەڭىس قاسىمبەكتىڭ ايتۋىن­شا, كولىكتىك ۇيىمداردىڭ تران­زيتتىك تاسىمالدان تۇسەتىن كى­رىس­تەرى 2016 جىلى 267 ملرد تەڭ­گەنى, ونىڭ ىشىندە تەمىرجول كولى­گىندە 222,6 ملرد تەڭگەنى, اۋە كولىگىندە 44,3 ملرد تەڭگەنى جانە اۆتوموبيل كولىگىندە 67 ملن تەڭگەنى قۇرادى. 2020 جىلعا قاراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنا ساي­كەس ترانزيتتىك تاسىمالدان تۇ­سە­تىن كىرىس 1,3 ترلن تەڭگە, ونىڭ ىشىندە تەمىر جول كولىگىندە 1,1 ترلن تەڭگە, اۋە كولىگىندە 134 ملرد تەڭگە جانە اۆتوموبيل كولىگىندە 66 ملرد تەڭگەنى قۇ­راي­تىن بولادى. بۇل رەتتە, ساراپشىلاردىڭ (Bos­ton Consulting Group) باعا­لاۋ­ىن­شا, 2020 جىلى ترانزيت­تىك تاس­ى­مالدىڭ وسىمىنەن ەلىمىزدىڭ ءىجو-سىنە 5,2 ملرد اقش دوللا­رى مولشەرىندە تابىس كىرمەك. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەۋرو­پاعا جۇكتەر قىتايدان قازاق­ستان ارقىلى شامامەن 12-15 كۇن­دە جەتكىزىلەدى. ال وسى جۇك­تەر­دىڭ وڭتۇستىك تەڭىز جولىمەن 45-60 كۇندە, سولتۇستىك تەڭىز جو­لىمەن 33-35 كۇندە جانە ءترانس­سىبىر ماگيسترالى بويىنشا 18-20 كۇندە جەتكىزىلەتىندىگىن ەسكەرسەك, قازاقستاننىڭ تران­زيت­تىك جۇكتەردى تارتۋدا قاتاڭ حا­لىقارالىق باسەكەگە تۇسە وتى­رىپ, ءداستۇرلى حالىقارالىق مار­شرۋتتارعا (وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك تەڭىز جولدارى, ءترانس­سىبىر ماگيسترالى) قارسى باسەكەگە قابىلەتتى قۇرلىقتىق مارشرۋتتى قۇرا بىلگەندىگىن قازىردىڭ وزىندە انىق اڭعارۋعا بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2016 جىلى قحر – ەو – قحر باعى­تىندا كونتەينەرلىك تاسىمال­داردىڭ كولەمى 2015 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 2 ەسە وسسە, وسى جىلدىڭ 5 ايىندا وسى باعىت­تاعى تاسىمالدار 2016 جىل­دىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىر­عاندا تاعى دا 2,2 ەسەگە ءوسىپ, 59 مىڭ جفب قۇرادى. وت­كەن 5 ايدا قحر – ەو – قحر باعىتىندا كونتەينەرلىك پويىز­داردىڭ سانى 681 بىرلىك بول­دى, بۇل 2016 جىلعى سايكەس كە­زەڭمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە­گە كوپ. جالپى 2016 جىلى قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋ­ماعى بويىنشا ترانزيتتىك قا­تى­ناسپەن 245 مىڭ كونتەينەر تاسىمالداندى, بۇل 2015 جىل­دىڭ سايكەس كە­زەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 35,3 مىڭ كونتەينەرگە نەمەسە 14 پايىزعا كوپ. ال وسى 5 ايدا ترانزيتتىك كون­تەينەرلىك تاسىمالداردىڭ كو­لەمى 119 مىڭ جفە قۇراپ, 2016 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­­تىرعاندا 1,5 ەسە ءوستى. 2020 جىلعا قاراي جالپى كولەم 2 ملن كونتەينەردى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق جەڭىس قاسىمبەك سوڭعى 7 جىلدا اۋە كولىگىندەگى ترانزيتتىك جولاۋشىلار اعى­نى 20 ەسەدەن استامعا ءوسىپ, 2010 جىلعى 20 مىڭ ادامنان وتكەن جىلى 478 مىڭ ادام­عا جەتكەندىگىن اتاپ ءوتتى. قازاق­ستان ارقىلى ترانزيتپەن وتە­تىن نەگىزگى جولاۋشىلار اعى­نى قىتايدان ەۋروپاعا, رە­سەي جانە تۇركياعا, ەۋروپا مەن ءۇندىستان, ۋكراينا مەن وز­بەكستان, قىرعىزستان مەن وڭتۇس­تىك كورەيا اراسىندا كۇ­شەيە تۇسكەندىگى بايقالدى.  قازاقستان ارقىلى اۆيات­ران­زيت تارتىمدىلىعىن ارت­­تىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشى­سىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭ­عىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋى شەڭبەرىندە ترانزيتتىك اۋە جولاۋشىلار سانىن 2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 600 مىڭعا, ال 2020 جىلعا قاراي 1,6 ملن ادامعا دەيىن ۇلعايتۋ كوز­دەلەدى. وسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جوبالىق باسقارۋ شەڭبەرىندە قاناتقاقتى رەجىمدە ەكسپو-2017 وت­كى­زۋ كەزىندە قا­زاق­ستاندىق اۆياكومپانيالارمەن استانا جانە الماتىنىڭ اۋە­جاي­لارى ارقىلى ترانزيتپەن وتە­تىن قحر ازاماتتارىنا 72 سا­­عاتتىق ۆيزاسىز رەجىم ەنگى­زىل­گەن.  «سونىمەن قاتار, قىزمەت كور­­سەتىلگەن ترانزيتتىك ۇشۋ­لار­دىڭ وسكەندىگى بايقالادى. 2017 جىل­دىڭ 5 ايىندا ۇشۋلار سانى 48,5 مىڭدى قۇرادى. بۇل وتكەن جىل­دىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 5,9 پايىزعا ارتىق», دەدى مينيستر. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامين جۇك كونتەينەرلەرى تاسىمالىنىڭ ارتۋى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىتايدان باستالاتىن جۇك كون­تەي­نەرلەرىنىڭ بۇرىن 10 پايىزى عانا قازاقستان اۋماعى ار­قىلى, قالعان بولىگى باسقا ەلدەر ارقىلى ءوتىپ كەلسە, ەندى 2020 جىلعا تامان 80 پايىزى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعى ارقىلى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. وتىرىستا وسى قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ جالعاسى ىس­پەتتى «ينفراقۇرىلىمدىق جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە تەمىر جول كولىگىمەن ءترانزيتتى دامىتۋ بارىسى» تۋرالى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق پرەزيدەنتى قا­نات الپىسباەۆ تولىعىراق بايان­داپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىن­دا قۇرىق پورتىندا اۆتوكولىك وتكە­لىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلەدى. الماتى – شۋ تەمىر جول جەلىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇ­رىلىسى اياقتالدى. ءسويتىپ, ونىڭ مۇمكىندىگى 1,5 ەسە ءوستى. «جاڭادان ىسكە قوسىلعان «نۇر­لى جول» ۆوكزالى كەشەنى ار­قىلى تاۋلىگىنە 27 جۇك پويىزى وتەدى. ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ حا­لىقارالىق اۋەجايىنىڭ جاڭا تەرمينالى پايدالانۋعا بەرىل­گەلى 195 حالىقارالىق اۋە رەي­سىنە, 48 مىڭ جولاۋشىعا قىز­مەت كورسەتىلدى», دەدى ق.الپىس­باەۆ. 

كودەكسكە تۇزەتۋلەر ءۇش باعىتتى قامتيدى

كۇن تارتىبىندەگى ءۇشىنشى ماسە­لە بويىنشا ادىلەت ءمي­نيسترى مارات بەكەتاەۆ اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى قاراستىراتىن زاڭ جوباسىن قاراۋعا ۇسىندى. ول ءۇش باعىتتى قام­تيدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى ىزگى­لەن­دىرۋ ءىسى وسىعان دەيىن جەكە تۇل­عالارعا قولدانىلسا, ەندى زاڭ­دى تۇلعالاردى قامتۋ دا كوزدە­لەدى. سونداي-اق, سانكتسيالاردى جەڭىل­دەتۋ شارالارى دا قاراس­تىرىلعان. ەكىنشى باعىت بويىنشا وسى­­عان دەيىن رۇقساتتاما قۇ­جاتى­نىڭ ارەكەتى تولىق توق­تا­تى­لىپ كەلسە, ەندى ونى جەكە قىزمەت تۇر­لەرىنە قاتىس­تى ءىشىنارا توقتاتۋ دا قاراستى­رىلاتىن بولادى. ءۇشىنشى باعىت بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن سوت دەڭگەيلەرىنىڭ ىستەردى قايتا قا­راۋ راسىمدەرى اجىراتىلادى جانە بولەك پروتسەستىك قۇجات­تاردىڭ مارتەبەسى بەلگىلەنەتىن بولادى. ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ سوڭى­نان جۋرناليستەرگە ارنال­عان ءباسپاسوز ءماسليحاتى ۇيىم­­دا­س­تىرىلىپ, قارالعان ماسە­لەلەردىڭ ءمانى مەن ماڭىزى ءتۇسىن­دىرىلدى.

سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»