جاڭا ەنەرگەتيكا ينۆەستيتسيامەن يگەرىلەدى

شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى 1998 جىلى قازاقستاندا ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە ينۆەستورلاردىڭ قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنە قاتىستى تۋىنداعان وزەكتى ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى مەن شەتەلدىك ينۆەستورلار اراسىندا تىكەلەي ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى قۇرامىنا 35 ءىرى ترانسۇلتتىق شەتەلدىك كومپانيا مەن حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارى كىرەدى.  كەڭەس جۇمىسىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداۋ, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, ينۆەستيتسيالار تۋرالى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ, سونداي-اق, ەكونوميكانى الەمدىك ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە ينتەگراتسيالاۋ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ماسەلەلەرى شەشىمىن تابۋدا.  ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «بيزنەس جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى» رەيتينگىندە 35-ورىنعا يە بولدى. سوڭعى 12 جىلدا قازاقستانعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا 243 ملرد اقش دوللارىن قۇراعان. 2016 جىلى 20,6 ملرد اقش دوللارى تارتىلىپتى, بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 40 پاي­ىز­عا كوپ. ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسى بيىل وتىزىنشى مارتە ءوتتى. شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى قۇرىلعالى پلەنارلىق وتىرىس­تاردا شەتەل ينۆەستورلارى ءۇشىن ەلدەگى قۇقىقتىق رەجىمدى جاقسارتۋ, قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, شەتەل جۇمىس كۇشىن تارتۋ جانە سالىق جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ, قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق ءيميدجىن جاقسارتۋ سياقتى تاعى بىرقاتار ماسەلەلەر تالقىلاندى. بيىلعى جيىنعا 300-دەن استام قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك قاتىسۋشى, ونىڭ ىشىندە شەتەل تاراپىنان كەڭەستىڭ 30 مۇشەسى مەن 2 باقىلاۋشىسى, ياعني, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ترانسۇلتتىق كومپانيا باسشىلارى, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالار مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىستى.

كەڭەس جاڭا قۇراممەن تولىقتى وتىزىنشى وتىرىس ەلىمىزدە ءوتىپ جات­قان «استانا ەكسپو-2017» حالىق­ارا­لىق كورمەسىمەن ءدوپ كەلىپ وتىر. سون­دىقتان ونىڭ تاقىرىبى دا ەكسپو-مەن ۇن­دەس­تىرىلىپ «جاڭا ەنەرگەتيكا» دەپ اتال­دى. كەڭەس وتىرىسىن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.  «بيىل كەڭەستىڭ قۇرىلعانىنا 19 جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىز جاقسى داستۇرگە اينالدى. ءبىز ءبىراز جۇمىستى بىرگە اتقاردىق. سىزدەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە ءبىز جۇرگىزىپ جاتقان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن كومەك كورسەتتىڭىزدەر.  ءبىزدىڭ كەزدەسۋلەرىمىز وتە وزەكتى تا­قىرىپتار: ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ما­سە­لەلەرى تالقىلاناتىن الاڭعا اينالدى. كەڭەسكە ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن ءىرى شەت­ەلدىك كومپانيالاردىڭ مۇشەلەرى كىرە­دى. جىل وتكەن سايىن ولاردىڭ قاتارى جاڭا­رىپ وتىر», دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى ودان ءارى شەتەل ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ جاڭا مۇشەلەرىمەن تانىستىردى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تاراپىنان دا كەڭەسكە جاڭا مۇشەلەر كىرگەن. «نەگىزگى تاقىرىپتاردى تالقىلاماس بۇرىن مەن سىزدەرگە كەڭەستىڭ جاڭا مۇشە­لەرىن تانىستىرعىم كەلەدى. ول ازيالىق دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پريزيدەنتى ديۆاكارا گۋپ­تا, «مورەبەني كورپارەيشين» كومپا­نياسىنىڭ ەۋروپا, افريكا جانە تمد مەملەكەتتەرى بويىنشا اعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى وفيتسەر ناويا يۆاشيتا. ولار زەينەتكە شىققان ارىپتەستەرىن الماستىردى. سونداي-اق, كادرلىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى قازاقستان تاراپىنان دا كەڭەسكە جاڭا مۇشەلەر كىردى», دەدى ن.نازارباەۆ. سون­داي-اق, جيىنعا قاتىسىپ جاتقان ازا­ماتتارعا العىس ايتىپ, كەڭەس وتىرىسى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ اۋ­ماعىندا ءوتىپ جاتقانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. بۇل رەتتە كورمەنىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىز­دىلىعىن تاعى دا تىلگە تيەك ەتتى. «العاشقى كىرپىشىن 2014 جىلى قالاعان ەدىم جانە 3,5 جىل ىشىندە قوماقتى قاراجات يگەرىلىپ, وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان بىرەگەي كەشەن سالىندى. ونىڭ اشىلۋىنا 17 پرەزيدەنت جانە بىرنەشە ۇكىمەت باسشىسى قاتىستى. كورمە ۋاقىتىندا باسقا دا مەملەكەت باسشىلارى كەلەتىن بولادى. ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ وتكىزىلۋى بۇگىنگى وتىرىستىڭ «جاڭا ەنەرگەتيكا» اتتى تاقىرىبىن ايقىنداپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق سەكتوردىڭ ماڭىزى زور. وراسان زور رەسۋرستاردىڭ بولۋىنا قاراماستان, قازاقستان جاڭارتىلعان ەنەرگەتيكا كوزدەرىن بەلسەندى دامىتۋعا نيەتتى. وسىعان وراي, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ» تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلۋدا. ءبىز حالىقارالىق «جاسىل» تەحنولوگيا­لار ورتالىعىن قۇرۋ بويىنشا باستاما جا­سا­دىق, ول كورمە جۇمىسى اياقتالعاننان كەيىن دە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ءبىز بارلىق مۇم­كىندىكتەرىمىزدى, جاڭا ەنەرگەتيكا رەزەرۆ­تەرىن پايدالانۋىمىز كەرەك», دەدى ن.نازارباەۆ.

ينۆەستيتسياعا يكەمدى ەل كەڭەس وتىرىسىندا ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا قازاقستان قول­عا الىنعان جۇمىستار جونىندە ينۆەس­تي­تسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىم­بەك جان-جاقتى باياندادى. «ەىدۇ ساراپشىلارىمەن بىرلەسىپ ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلۋدە. سوڭعى 5 جىلدا زاڭ­نا­مامىزدى ەىدۇ ستاندارتتارىنا ساي­كەس ايتارلىقتاي وزگەرتىپ, كوشى-قون جۇيەسىن, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ ءتار­تىبىن, قۇرىلىس جۇرگىزۋ مەن جەر تەلىم­دەرىن رەسىمدەۋگە رۇقسات قاعازدارىن الۋدى جەڭىلدەتتىك, سونىمەن قاتار, 61 مەملەكەت ءۇشىن ۆيزاسىز جۇيە اشىق», دەدى ج.قاسىمبەك. «بۇگىندە قازاقستان ءۇشىن باستى سەرىك­تەستەر رەتىندە قىتاي, رەسەي, ەۋروداق, اقش, تۇركيا مەن اراب ەلدەرىنىڭ ينۆەستورى بولىپ تابىلادى. جانە دە وسى مەملەكەتتەردىڭ ارقايسىسىندا ءىرى ماقساتتى ينۆەستورلار انىقتالعان. ءار مەملەكەت بويىنشا ينۆەستورمەن جۇمىس ىستەيتىن جوس­پار بار», دەدى مينيستر. دەرەككە سۇيەنسەك, بۇگىندە جالپى سوماسى شامامەن 50 ملرد دوللار بولاتىن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جانە قاراستىرىلۋ بارىسىنداعى 147 جوبانىڭ ءتىزىمى جاساقتالعان.  «بۇل − پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ 25 شەت مەملەكەتكە ساپارى­نىڭ اياسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاس­تىق­تىڭ ناتيجەسى. بۇگىندە 39 جوبا بويىنشا قۇرىلىس جۇرگىزىلىپ جاتسا, 12 جوبا بويىنشا بارلاۋ جۇمىستارى, تاعى 17 جوبا بو­يىنشا قۇجاتناما جاساقتالۋدا. ال قالعان جوبالار قاراستىرىلۋ بارىسىندا», دەدى ج.قاسىمبەك. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى ەلىمىزدە قۇرىلىپ جاتقان «استانا» حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا دا توق­تالدى. احقو بيرجاسىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس اياقتالىپ جاتقانىن, جاھاندىق بير­­جالىق كوشباسشىلار سانىنان سترا­تە­گيالىق ارىپتەستەر ايقىندالعانىن اتاپ ءوتتى.  جيىندا سونداي-اق, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى سەر سۋما چاكرابارتي, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ, «قازاقستاندىق شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى» قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۋلف ۆوكۋركا, «GE Oil & Gas» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى لو­رەنتسو سيمونەللي, «ەني س.پ.ا.» كومپا­نياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى كلاۋديو دەسكالتسي, بىرلەسىپ قارجى­لان­دىرۋ جانە جەكە سەكتور وپەراتسيا­لارى جونىندەگى ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزي­دەنتى ديۆاكارا گۋپتا, «ERG S.a.r.l.» كومپا­نياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى الەكساندر ماشكەۆيچ جانە باسقالار ءسوز سويلەدى.

جاڭا ەنەرگەتيكاعا جول وتىرىستى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ قورىتىندىلادى. قاتىسۋ­شىلار الدىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى الەمدىك قوعامداستىق ەنەرگيانىڭ جاڭا كوزدەرىن بەلسەندى تۇردە ىزدەستىرىپ جاتقانىن ءارى تەحنولوگيالىق ىلگەرىلەۋ قارساڭىندا تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. شىندىعىندا, بيىل استانادا ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋدىڭ يدەولوگياسى مەملەكەتتەردىڭ تازا ەنەرگيا­نى دامىتۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرىن توعىستىرۋعا نەگىزدەلگەن. مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق, ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ ارالاس جۇيەسى ەلىمىز ءۇشىن ەڭ قولايلى ەكەنىن ايتتى. بىزدە ايتارلىقتاي كولەمدە مۇناي, كومىر, گاز جانە ۋران قورلارى بار. ونىڭ كولەمى 32 ملرد توننا نەمەسە الەمدىك قوردىڭ 4 پايىزىن قۇراپ وتىر. سوندىقتان دا شەتەلدىك ينۆەس­تي­تسيا­نىڭ العاشقى لەگىن الدىمەن وسى سالاعا تارتۋ قاجەت. ەلباسى سونىمەن قاتار قازاقستان يندۋستريالاندىرۋ, يننوۆاتسيا مەن قۋاتتى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىپ جات­قانىن اتاپ ءوتتى. «ەلىمىز تمد ەلدەرىندە ءبىرىنشى بولىپ, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدى جاعدايىن جاسادى. 2017 جىلى ەكولوگيالىق كودەكس, 2009 جىلى «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» زاڭ, ال 2013 جىلى «جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ» تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. قازاقستان ءۇشىن ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ ارالاس جۇيەسى ءتان. ول قۋاتتى ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىمەن قاتار مۇمكىندىگىنشە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋدى كوزدەيدى. بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ الەۋەتى زور», دەدى پرەزيدەنت. ماسەلەن, قازاقستانداعى جەل ەنەرگەتيكاسى جىلىنا 920 ميلليارد كيلوۆاتت/ساعات وندىرەدى دەپ باعالانادى. ال ەلىمىزدىڭ سۋ ەنەرگيا الەۋەتى 62 ميلليارد كيلوۆاتت/ساعاتتى قۇرايدى. كۇن ەنەرگياسىنىڭ الەۋەتى جىلىنا 2,5 ميلليارد كيلوۆاتت/ساعاتقا دەيىن جەتەدى. ال بۇل باعىتتاعى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى شارالار قولعا الىنعان. ء«بىز مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جۇيەلى شارالارىن جاسادىق. العا ماقسات قويدىق. بەكىتىلگەن باعدارلاما بويىنشا بەلسەندى تۇردە العا جىلجىپ كەلەمىز. 2020 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تولىق قۋاتى 2 مىڭ مەگاۆاتت بولاتىن جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 50-دەن استام نىسانىن پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا. ال 2050 جىلى بالامالى ەنەرگيانىڭ مەملەكەتتىڭ ەنەرگيا تەڭگەرىمىندەگى ۇلەسى 50 پايىزعا دەيىن كوتەرىلۋى قاجەت», دەدى پرەزيدەنت. سونىمەن قاتار, «استانا ەكسپو-2017» كورمەسىنىڭ بازاسىندا «بولاشاقتىڭ ەنەر­گيا­سى» دەگەن اتاۋمەن «جاسىل» تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالاردى دامىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق قۇرىلاتىنى ايتىلدى. ال وسىنىڭ ال­دىن­داعى 29-وتىرىستا «جاسىل» قارجى­لان­دىرۋدى دامىتۋ ماقساتى قويىلعان بولاتىن. «جاسىل» قارجى جۇيەسىن دامىتۋ تۇ­جىرىمداماسىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل جەردە ءىرى كونسال­تينگتىك ينستيتۋتتاردىڭ وكىلدەرى بار. بىزدە «جاسىل» قارجىلاندىرۋدى ەنگىزۋ تا­جىريبەسى بار. تۇجىرىمدامانىڭ ازىر­لەنۋىنە قاتىسىپ, «جاسىل» قارجى ونىم­دەرىن بىزدە قولدانىسقا ەنگىزۋگە شاقى­رامىن. ول ءۇشىن ەكسپو اياسىندا قۇرىلىپ جاتقان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الاڭىن قولدانۋ كەرەك. كونس­تيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر بويىنشا زاڭ قابىلداندى. بۇل ورايدا اعىلشىن قۇقىعى مەن اعىلشىن ءتىلى جۇمىس رەتىندە قولدانىلادى», دەدى ەلباسى. پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى قولدانۋ تەحنولوگيالارى قارقىندى دامۋدا. ساراپ­شىلاردىڭ باعالاۋىنشا, 2025 جىلعا قاراي ليتي سۇرانىسى جىلىنا 550 مىڭ توننانى قۇراۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ليتي «اق مۇناي» دەپ اتالادى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدارعا يە ەكەندىگىن العا تارتتى. ينۆەستورلارعا اتالمىش سالانى ءبىزدىڭ ۇكىمەتپەن بىرىگىپ ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن قاراستىرۋدى ۇسىنىپ, بۇل ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى الەۋەتتى باعىت ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسى وزىندىك عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتتى دامىتۋ قاجەتتىگىنە دە توقتالدى. بۇل ماسەلەمەن سالالىق مين­يستر­لىكتەر, ۋنيۆەرسيتەتتەر جانە حالىق­ارالىق «جاسىل» تەحنولوگيالار ورتا­لىعى اينالىسۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.  نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سوڭىندا كە­­ڭەستىڭ كوپ جىلعى جۇمىسىن جوعارى باعالاپ, جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ بار­لىعىنا تابىس تىلەدى.  دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ باسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى