ءىشى كەۋەك, ساناسى بوس وقۋشىعا ەشقانداي ىرىم كومەكتەسە المايدى. وسىندايدا ابايدىڭ اتاقتى ءسوزى تىلگە ورالا بەرەدى: «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ!». نەگىزى, كورشىنىڭ وقۋعا ءتۇسىپ كەتكەن بالاسىن باسقالاي پايدالانۋ كەرەك. قالاي دايىندالدى؟ نەنى وقىدى؟ جىل بويى (جىلدار بويى) جيناعان, جاتتاعان دۇنيەسى كادەسىنە قانشالىقتى جارادى؟ ەمتيحان كەزىندە قانداي جاعدايدى باستان كەشتى؟ مىنە, وقۋشىعا الگىندەي بولىمسىز ىرىمنان گورى, وسى ماسەلەلەر كوبىرەك كومەكتەسەدى. ال, الدىڭعىلار اسسا اقىل ايتۋى مۇمكىن, بىراق, سەنى دايىنداۋعا قاۋقارسىز. قىسقى دەمالىسقا كەلگەن اعا-اپكەلەردى از تورۋىلداعان جوقپىز, بىراق, جارىتىمدى جاۋاپ ەستىپ كورمەپپىز. ايتاتىنى سول: «جاقسىلاپ دايىندال!». بۇل ونسىز دا كۇندە ەستىپ جۇرگەن ءسوز. قوڭىلتاقسىپ-اق قالاسىڭ. البەتتە, وڭاشادا «تەك قانا تەست تاپسىراتىن پاندەرمەن بول, قالعانىنان پايدا از», دەپ, الدەنەنى اڭعارتقانداي بولاتىندارى دا بار. دەگەنمەن, از ۋاقىت ىشىندە ونى ءوزىڭ دە تۇسىنە باستايسىڭ. ۇبت وتەر-وتكەنشە قازاق وقۋشىلارى پسيحولوگيالىق قىسىمنان ارىلا الماي-اق قويادى. بۇل قىسىم كوبىنە مۇعالىمدەر مەن اتا-انالار تاراپىنان تۇسەدى. وقۋشىعا تۇسەتىن قىسىمنىڭ نەگىزگىسى – ءارتاراپتان ايتىلاتىن ءتۇرلى كەڭەستەر. ەڭ الدىمەن, تاڭعى ساعات 5-6-دا تۇرىپ دايىندالۋ كەرەك دەگەن كوزقاراس. ەستە تەز ساقتالاتىن كورىنەدى. بىراق, سونىڭ پايداسىنان زيانى كوپ پە دەيمىن. قانباعان ۇيقى, تىنىعىپ ۇلگەرمەگەن مي ويدى اداستىرعىش كەلەدى. ۇيقىسى قانباعان, قارنى اش ادامعا ءىلىم قونۋشى ما ەدى؟! ءبىر اپتا ءبىر پانگە, ەكىنشى اپتا باسقا پانگە دايىندالۋ دەگەن دە دۇرىس ەمەس. اراعا ءبىراز ۋاقىت ءتۇسىپ كەتكەن سوڭ, جاتتاعان دۇنيەلەر كومەسكىلەنە باستايدى. ءبىر كۇندى ءبىر پانگە ارناۋ دا اسا جاقسى ءتاسىل دەي الماس ەدىك. ءار ءپان رەت-رەتىمەن كۇن سايىن جوسپارلى تۇردە قايتالانىپ وتىرۋعا ءتيىس. مۇندايدا كولدەنەڭ جۇرت اقىل ايتقىش كەلەدى. «تەست كىتاپشاسى ءبىلىم بولمايدى», دەيدى. بۇل اقىلدى الساڭ, مەكتەپ باعدارلاماسىنا ساي جانە ودان تىس قانشاما كىتاپ وقۋ كەرەك بولادى. ارينە, ارتىق ءبىلىم باس جارمايدى, وقىعان جاقسى. بىراق, الدىڭدا تۇرعان ۋاقىت وتە قىسقا. سونى ءتيىمدى پايدالانىپ قالماق كەرەك, سول سەبەپتى تەستتەن باس تارتۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. بۇل جەردە قازاقتىڭ «زامانىڭ تۇلكى بولسا...» قاعيداسى باستى ورىنعا شىعادى. ەمتيحان تەست تۇرىندە وتە مە؟ وتەدى! دەمەك, قازاقشا ايتقاندا قيقاڭداۋدىڭ رەتى جوق. قۇلاعىڭدى ءار اۋىزعا ءبىر توسىپ, «تەست – ءبىلىم بولمايدى ەكەن» دەپ جۇرگەندە, ۋاقىت ءوتىپ كەتەدى. بىلىمگە قۇمارتساڭ – وقۋعا ءتۇس! ال, وقۋعا ءتۇسۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار – ۇبت. تەست تۇرىندەگى ەمتيحاندى جوعارى بىلىمگە جەتكىزەتىن باسپالداق دەپ قابىلداۋ كەرەك. قالعان ءبىلىمدى قالاي جينايتىنىن اۋزى اققا تيگەن سوڭ اركىم ءوزى كورە جاتادى. ۇبت تۋرالى ەل اۋزىندا تالاي اڭگىمە ايتىلادى. بۇل اسا بايقالماعانىمەن, وقۋشىنىڭ جان دۇنيەسىنە اسەر ەتپەي تۇرمايدى. ماسەلەن, ادامنىڭ ويىنا كىرىپ-شىقپايتىن سۇراقتار كەلەدى-مىس (شىڭعىس حاننىڭ اتىنىڭ ءتۇسى, ابىلاي حاننىڭ ەتىگىنىڭ ولشەمى دەگەن سياقتى. كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ كەلگەن ەشكىم جوق, اتا-انا از بالل العان بالاسىن اقتاۋ ءۇشىن, بالا ءوزىن اقتاۋ ءۇشىن قايدان شىققانى بەلگىسىز وسى ءبىر بوس داقپىرتقا ماي قۇيىپ باعادى. ۇلكەندەر تاراپىنان «بالانىڭ ميىن اشىتىپ, قاي-قايداعىنى ويلاپ تابادى. بالا تۇگىلى, وزدەرى بىلە مە ەكەن سونى؟!» – دەگەن سياقتى سوزدەر دە از ايتىلمايدى (مۇندايدى ەستىگەن بالا وڭدىرىپ دايىندالار ما؟!). بۇل – دەڭگەيى تومەن وقۋشى مەن سولاردىڭ اتا-اناسى ويلاپ تاپقان الىپ-قاشپا «دەرەك». «قۇداي ەڭبەكتەرىڭدى جەمەيدى», – دەۋشى ەدى ءبىر ۇستازىمىز, ورتا جولدان كيلىگەتىن الگىندەي اڭگىمەلەردىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, وقۋشى ۇستاناتىن ءسوز, مىنە, وسى. قۇداي ەڭبەگىڭدى جەمەيدى!.. «وزىڭنەن مىقتىمەن دوستاس» دەيدى فيلوسوفتار, ەڭ جاقسىسى, وزىڭمەن دەڭگەيلەس ء(تىپتى جوعارى), باسەكەلەسە الاتىن قاتارلاسىڭدى تاني ءبىلۋ. بىرىگە ءبىلۋ. جاڭاعى ايتقان ىرىس تا ءبىر جۇقسا – وسىنداي قاتارلاسىڭنان جۇعۋى مۇمكىن. ەلدىڭ بالاسى وقىپ جاتقان ءتۇرلى كۋرستار مەن اقىلى ماماندارعا قولىڭ جەتپەدى مە, ول دا قورقىنىشتى ەمەس. ولار دا اسپاننان الىپ ەشتەڭە ۇيرەتپەيدى, ماقتاۋلى ماماندار دا بىلمەككە قۇمار جاسقا عانا كومەكتەسە الۋى مۇمكىن. ەڭ جاقسى ءتاسىل – سەنەن بۇرىنعى تالاي تالاپكەردى وقۋعا جەتكىزگەن ءداستۇرلى دايىندىق. جوسپارلى دايىندىقتان وتكەن, ءبىراز قور جيناپ ۇلگەرگەن وقۋشى ۋاقىت وتە كەلە ۇبت-نىڭ قىر-سىرىن ءوزى دە مەڭگەرە باستايدى. ال, بۇل دارەجەگە جەتكەن بالا ەشكىمنىڭ اقىل-كەڭەسىنە مۇقتاج ەمەس. بۇل ۇلكەن ولشەممەن العاندا, ادامنىڭ ءوز جولىن تابۋى دەپ اتالسا كەرەك. دايىندىق كەزەڭى دە ايتەۋىر ءبىر بىتەدى. ەمتيحان وتەتىن زالعا كىرىپ, الدىڭا كەلگەن كىتاپشانى اشار ءسات تە جەتەدى. العاشقى سۇراق... جانە سەن جاۋابىن بىلەتىن سۇراق. كۇندە كورىپ جۇرگەن, جاتتاعان سۇراق. كەلەسى دە سول. ودان كەيىنگىسىن دە بىلەسىڭ. سونشا ۋاقىت شەككەن ۋايىم, كەشكەن كۇدىك سول ساتتە ارقاڭنان سىپىرىلىپ تۇسكەنىن سەزەسىڭ. ىسىنىپ-سۋىنىپ وتىرعان ارالىقتا «دايىندالعانىم قانداي جاقسى بولعان!» – دەپ ويلاپ ۇلگەرەسىڭ. سوسىن, كەلەسى بەتتى سەنىمدىلەۋ اشاسىڭ... تاعى دا تانىس سۇراقتار... الدا بەيمالىم ستۋدەنتتىك ءومىر قول بۇلعايتىنداي...
الماس ءنۇسىپ, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى